پذیرهنویسی چیست؟ تفاوت با عرضه اولیه، پذیرهنویسی صندوق و نحوهٔ شرکت
فهرست مطالب۱۳ بخش
- پذیرهنویسی چیست؟ به زبانِ ساده
- فرق پذیرهنویسی و عرضه اولیه چیست؟
- پذیرهنویسی در قانون تجارت؛ شش قدمِ تأسیسِ شرکتِ سهامی عام
- پرداختِ نصفِ مبلغ، تخفیف نیست
- تعهد پذیرهنویسی و متعهد پذیرهنویسی یعنی چه؟
- پذیرهنویسی صندوق سرمایه‌گذاری چیست؟
- چطور در پذیرهنویسی صندوق شرکت کنیم؟ قدم‌به‌قدم
- مثالِ عددی: وقتی همه می‌خواهند بخرند
- بعد از بازگشایی، قیمت را با NAV مقایسه کنید
- پول پذیرهنویسی کی برمی‌گردد؟
- پذیرهنویسی در افزایش سرمایه و حق تقدم
- سود و ریسکِ پذیرهنویسی؛ دو داستانِ واقعی
- پیش از شرکت در پذیرهنویسی چه چیزهایی را بپرسیم؟
- پنج اشتباهِ رایج در پذیرهنویسی
- لیست پذیره‌نویسی‌های بورس را کجا ببینیم؟
- سوالات متداول
- جمع‌بندی
خیلی‌ها این پیامک را گرفته‌اند: «پذیرهنویسی صندوقِ تازه از فردا آغاز میشود.» پذیرهنویسی یعنی سهم یا واحدی را بخرید که هنوز ساخته نشده، آن هم مستقیم از خودِ ناشر. شرکتی که تازه راه می‌افتد، شرکتی که سرمایهاش را زیاد میکند یا صندوقی که تازه متولد میشود، سهمِ نو منتشر میکند. شما پول میدهید و صاحبِ بخشی از آن می‌شوید. پولتان هم به جیبِ خودِ ناشر میرود، نه به جیبِ فروشنده‌ای دیگر.
همین نکتهٔ آخر، پذیرهنویسی را از عرضه اولیه جدا میکند. بیایید قدم‌به‌قدم ببینیم پذیرهنویسی چه شکل‌هایی دارد، در قانون تجارت چطور کار میکند، چطور در پذیرهنویسی صندوق شرکت کنیم، پول کی برمی‌گردد و پیش از شرکت چه چیزهایی را بپرسیم.
پذیرهنویسی چیست؟ به زبانِ ساده
بهترین تشبیه، پیش‌خریدِ آپارتمان است. هنوز ساختمانی در کار نیست. شما پول میدهید تا ساخته شود و بعد واحدِ خودتان را تحویل بگیرید. در پذیرهنویسی هم همین است؛ فقط به‌جای آپارتمان، سهمِ شرکت یا واحدِ صندوق می‌گیرید.
خودِ کلمه هم همین را می‌گوید. «پذیرهنویسی» یعنی پای یک تعهد را امضا کردن. در انگلیسی به آن subscription می‌گویند. پذیره‌نویس کسی است که قول می‌دهد بخشی از سرمایهٔ یک شرکت یا صندوق را بپردازد و در عوض سهم یا واحدِ آن را بگیرد.
در بازارِ ایران، پذیرهنویسی چهار شکلِ رایج دارد:
- سهامِ شرکتِ سهامی عامِ در حال تأسیس: شکلِ کلاسیک که در قانون تجارت آمده. شرکت هنوز ثبت نشده و مؤسسان بخشی از سرمایه را از مردم می‌گیرند.
- افزایش سرمایه: شرکتی که سال‌ها کار کرده، سهمِ تازه منتشر میکند. سهامدارانِ قبلی با حق تقدم در آن شرکت می‌کنند.
- صندوق سرمایه‌گذاری: صندوقِ تازه، به‌خصوص صندوق قابل معامله، پیش از شروعِ کار واحدهایش را به مردم می‌فروشد. این روزها بیشترِ پذیره‌نویسی‌هایی که می‌شنوید از همین نوع است.
- اوراقِ بدهی: اوراقی مثل اجاره، مرابحه و سلف هم بارِ اولی که عرضه می‌شوند، پذیرهنویسی دارند.
پس هر جا «سهم یا واحدِ تازه» ساخته میشود و پولش مستقیم به ناشر می‌رسد، با پذیرهنویسی سروکار داریم.
فرق پذیرهنویسی و عرضه اولیه چیست؟
جوابِ کوتاه: در عرضه اولیه سهمِ موجود دست‌به‌دست میشود؛ در پذیرهنویسی سهمِ تازه ساخته میشود.
بیایید بازش کنیم. در عرضه اولیه، شرکتی که سال‌ها کار کرده و صورت مالیِ حسابرسی‌شده دارد وارد بورس میشود. معمولاً سهامدارِ بزرگ بخشی از سهمِ خودش را به مردم می‌فروشد. پول به جیبِ همان سهامدار میرود و سرمایهٔ شرکت یک ریال هم بیشتر نمی‌شود. مثلِ این است که صاحبِ یک مغازهٔ پررونق، یک‌سومِ مغازه‌اش را به شما بفروشد.
در پذیرهنویسی، پولِ شما مستقیم به حسابِ شرکت یا صندوق میرود و سرمایهاش را می‌سازد یا بزرگ‌تر میکند. مثلِ این است که با چند نفر پول روی هم بگذارید تا مغازه‌ای تازه باز شود.
در این جدول، فرق‌ها را کنارِ هم گذاشته‌ام:
| ویژگی | پذیرهنویسی | عرضه اولیه |
|---|---|---|
| چه چیزی فروخته میشود؟ | سهم یا واحدِ تازه | معمولاً سهمِ موجودِ سهامدارِ بزرگ |
| پول کجا میرود؟ | حسابِ خودِ شرکت یا صندوق | جیبِ سهامدارِ فروشنده |
| سابقهٔ ناشر | گاهی هیچ (شرکتِ در حال تأسیس یا صندوقِ تازه) | چند سال کار و صورت مالیِ حسابرسی‌شده |
| قیمت | معمولاً ثابت؛ مثلاً ۱٬۰۰۰ تومان برای هر واحدِ صندوق | قیمتِ ثابت یا دامنه‌ای که در روزِ عرضه کشف میشود |
| مدتِ ثبتِ سفارش | از چند روز تا ۳۰ روز | معمولاً یک روزِ کاری |
| شروعِ معامله | بعد از پایانِ پذیرهنویسی و ثبت؛ از چند روز تا چند ماه | معمولاً روزِ کاریِ بعد |
| خطرِ اصلی | نبودِ سابقه و ماندنِ پول برای مدتی نامعلوم | قیمتِ عرضهٔ گران و افتِ قیمت بعد از صفِ خرید |
پس اگر کسی گفت «همان عرضه اولیه است دیگر»، بپرسید: پول به جیبِ چه کسی میرود؟ جوابِ همین یک سؤال، فرق را روشن میکند. زمان‌بندیِ عرضه‌های پیشِ رو را هم در تقویم عرضه اولیه می‌بینید.
پذیرهنویسی در قانون تجارت؛ شش قدمِ تأسیسِ شرکتِ سهامی عام
شکلِ حقوقیِ پذیرهنویسی در «لایحهٔ قانونی اصلاحِ قسمتی از قانون تجارت» مصوبِ ۱۳۴۷ آمده است. این قدم‌ها برای شرکتِ سهامی عامی است که هنوز وجود ندارد و مؤسسانش می‌خواهند بخشی از پول را از مردم بگیرند:
- اول، خودِ مؤسسان پول می‌گذارند. طبقِ مادهٔ ۶، مؤسسان باید دست‌کم ۲۰٪ سرمایه را خودشان تعهد کنند. دست‌کم ۳۵٪ همین مبلغ را هم باید در حسابی به نامِ «شرکت در شرف تأسیس» در بانک بگذارند. یعنی اول باید خودشان پای کار باشند.
- اظهارنامه و طرحِ اعلامیه. مؤسسان اظهارنامه، طرحِ اساسنامه و طرحِ اعلامیهٔ پذیرهنویسی را به ادارهٔ ثبتِ شرکت‌ها می‌دهند. امروز طبقِ قانونِ بازار اوراق بهادار، عرضهٔ عمومیِ سهام باید در سازمان بورس هم ثبت شود.
- انتشارِ اعلامیه. بعد از گرفتنِ مجوز، اعلامیه منتشر میشود؛ امروز در سامانهٔ کدال. موضوعِ شرکت، سرمایه، نامِ مؤسسان، مهلت، بانکِ عامل و مبلغی که باید نقد بپردازید در آن آمده است.
- امضای ورقهٔ تعهدِ سهم و واریزِ پول. پذیره‌نویس ورقهٔ تعهدِ سهم را امضا میکند و پول را به حسابِ بانکِ عامل می‌ریزد. طبقِ مادهٔ ۱۳، تعدادِ سهم، ارزشِ اسمی، مبلغِ پرداختی و قولِ پرداختِ باقی‌مانده در این ورقه نوشته میشود.
- مجمعِ مؤسس. اگر تا پایانِ مهلت همهٔ سرمایه تعهد و دست‌کم ۳۵٪ آن پرداخت شده باشد، مؤسسان مجمعِ عمومیِ مؤسس را دعوت می‌کنند (مادهٔ ۱۶). این مجمع اساسنامه را تصویب و اولین مدیران و بازرس را انتخاب میکند.
- ثبتِ شرکت و درجِ نماد. شرکت ثبت میشود. در بازارِ سرمایه، نمادش معمولاً در بازار سوم یا بازار پایهٔ فرابورس درج میشود تا معامله شروع شود.
اگر کار به سرانجام نرسید چه؟ قانون این را هم دیده است. طبقِ مادهٔ ۱۹، اگر شرکت تا شش ماه بعد از تحویلِ اظهارنامه ثبت نشود، هر مؤسس یا پذیره‌نویس می‌تواند گواهیِ «عدمِ ثبت» بگیرد. با این گواهی، پذیره‌نویسان پول و تعهدنامه‌شان را از بانک پس می‌گیرند. هزینه‌های تأسیس هم گردنِ مؤسسان است، نه شما.
پس در پذیره‌نویسیِ قانونی، پولِ شما در حسابِ بانک می‌ماند تا شرکت واقعاً ثبت شود؛ به دستِ هیچ آدمی نمی‌رسد.
پرداختِ نصفِ مبلغ، تخفیف نیست
گاهی می‌شنوید «این پذیرهنویسی با نصفِ قیمت است». خیلی‌ها خیال می‌کنند تخفیف گرفته‌اند. نه، تخفیف نیست. قانون اجازه می‌دهد اول فقط بخشی از مبلغ را بدهید (دست‌کم ۳۵٪) و بقیه را بعداً، هر وقت هیئت‌مدیره خواست.
مثلاً ارزشِ اسمیِ هر سهم ۱۰۰ تومان است (همان ۱٬۰۰۰ ریال) و الان ۵۰ تومان میدهید. یعنی ۵۰ تومانِ دیگر را هم بدهکارید. درست مثلِ قسطِ دومِ پیش‌خریدِ آپارتمان. البته در پذیره‌نویسی‌های بورسیِ امروز، به‌خصوص صندوق‌ها، معمولاً همهٔ پول همان موقعِ سفارش گرفته میشود.
تعهد پذیرهنویسی و متعهد پذیرهنویسی یعنی چه؟
ناشر همیشه یک نگرانی دارد: اگر مردم کمتر از مقدارِ عرضه‌شده بخرند چه؟ برای همین با یک نهادِ مالی، معمولاً شرکتِ تأمین سرمایه یا بانک، قرارداد می‌بندد. به این قرارداد تعهد پذیرهنویسی می‌گویند و به آن نهاد متعهد پذیرهنویسی.
متعهد قول می‌دهد هر مقدار سهم یا ورقه‌ای که تا پایانِ مهلت فروش نرفت، خودش بخرد. مثلِ ضامنی که پای چک را امضا میکند. ناشر خیالش راحت است که پولِ لازم جمع میشود و در عوض کارمزدِ بیشتری می‌دهد.
راهِ دیگری هم هست که به آن «بهترین کوشش» می‌گویند. اینجا کارگزار یا مشاور فقط تلاش میکند همه‌چیز فروش برود، ولی قولی برای خریدِ باقی‌مانده نمی‌دهد. در اوراقِ بدهی معمولاً متعهد پذیرهنویسی و بازارگردان کنارِ هم هستند. این دو روش را در جدول ببینید:
| روش | چه کسی خطرِ فروش‌نرفتن را می‌پذیرد؟ | هزینه برای ناشر |
|---|---|---|
| تعهد پذیرهنویسی | متعهد؛ باقی‌مانده را خودش می‌خرد | بیشتر |
| بهترین کوشش | خودِ ناشر؛ اگر حداقلِ لازم جمع نشود، پذیرهنویسی شکست می‌خورد | کمتر |
پس وقتی در اطلاعیه نامِ یک متعهد پذیره‌نویسیِ معتبر را می‌بینید، یعنی احتمالِ شکستِ پذیرهنویسی کمتر است. ولی این به معنای سودِ تضمینی برای شما نیست.
پذیرهنویسی صندوق سرمایه‌گذاری چیست؟
پذیرهنویسی صندوق سرمایه‌گذاری یعنی روزهایی که یک صندوقِ تازه، پولِ اولیه‌اش را از مردم جمع میکند. مدیرِ صندوق مجوزِ سازمان بورس را می‌گیرد و اطلاعیه می‌دهد. بعد در چند روزِ مشخص، واحدهای صندوق را با قیمتِ ثابت، معمولاً ۱٬۰۰۰ تومان برای هر واحد، می‌فروشد. وقتی پذیرهنویسی تمام شد و مجوزِ فعالیت آمد، صندوق کارش را شروع میکند و واحدهایش در تابلو خرید و فروش میشود.
یک نکتهٔ کوچک ولی مهم: از صندوق «سهم» نمی‌خرید، واحد می‌خرید. صندوق شرکت نیست؛ فقط در بستر بورس معامله میشود.
این بازار این روزها خیلی شلوغ است. پذیره‌نویسیِ صندوق طلای «هیرا»، سی‌وششمین صندوق طلای بازار، از ۴ مهر ۱۴۰۵ در بورس کالا انجام شد؛ با ۹۹۰ میلیون واحدِ عادی و ۱٬۰۰۰ تومان برای هر واحد. صندوقهای نقره هم از دی ۱۴۰۴ یکی پس از دیگری پذیرهنویسی شده‌اند (بیشتر در مقالهٔ صندوق نقره). پیش‌تر هم صندوقهای دولتیِ دارایکم (اردیبهشت ۱۳۹۹) و پالایشی یکم (شهریور ۱۳۹۹) میلیون‌ها نفر را با پذیرهنویسی به بورس آوردند. داستانشان را در مقالهٔ صندوقهای ETF دولتی نوشته‌ام.
صندوق‌ها از نظرِ پذیرهنویسی دو نوع‌اند و باید از هم جدایشان کنید:
- صندوقِ قابل معامله (ETF): پذیره‌نویسی‌اش در بورس، فرابورس یا بورس کالا و از راهِ سامانهٔ معاملاتیِ کارگزاری است. بعد هم مثلِ سهم در تابلو خرید و فروش میشود.
- صندوقِ صدور و ابطال: پذیره‌نویسی‌اش معمولاً از سایتِ خودِ صندوق یا بانکِ عامل است. بعد هم واحد را از همان‌جا می‌خرید (صدور) و پس میدهید (ابطال). بسیاری از صندوقهای درآمد ثابت این‌طورند.
برای آشنایی با همهٔ انواعِ صندوق، مقالهٔ صندوق سرمایه‌گذاری چیست را ببینید.
چطور در پذیرهنویسی صندوق شرکت کنیم؟ قدم‌به‌قدم
خیلی‌ها از من می‌پرسند: «پیامکش آمده، حالا از کجا شروع کنم؟» این شش قدم را به ترتیب بروید:
- کدِ بورسی داشته باشید. بدونِ ثبتنام در سجام و کدِ معاملاتی نمی‌شود سفارش داد. اگر کد ندارید، اول از یک کارگزاری بورس بگیرید. صندوقهای بورس کالا کدِ معاملاتیِ بورس کالا هم می‌خواهند. معمولاً همراهِ کدِ بورسی ساخته میشود؛ اگر نماد را پیدا نکردید، از کارگزاری بپرسید.
- اطلاعیه را بخوانید. اطلاعیه را در کدال یا سایتِ مدیرِ صندوق پیدا کنید. نماد، روزِ شروع و پایان، قیمتِ هر واحد، سقفِ واحدها، کمترین و بیشترین سفارش، روشِ تقسیم و اینکه صندوق پول را کجا می‌گذارد، همه در آن است.
- حساب را شارژ کنید. پولی را که می‌خواهید بگذارید، پیش از سفارش به حسابِ کارگزاری بریزید. سفارشی که پولش در حساب نباشد ثبت نمی‌شود.
- نماد را بزنید و سفارشِ خرید بدهید. در سامانهٔ معاملاتی نامِ نماد را جست‌وجو کنید، تعداد را بنویسید و خرید بزنید. قیمت همان قیمتِ ثابتِ اطلاعیه است و معمولاً عوض‌شدنی نیست.
- صبر کنید تا تقسیم شود. پول تا پایانِ پذیرهنویسی قفل می‌ماند. بعد، واحدهایی که سهمِ شما شده در سبدتان می‌نشیند. اگر همهٔ سفارش‌تان را نگرفتید، باقی‌ماندهٔ پول به حسابِ کارگزاری برمی‌گردد.
- روزِ بازگشایی را دنبال کنید. نماد بعد از گرفتنِ مجوزِ فعالیت باز میشود. این فاصله از چند روز تا چند هفته است و در خبرِ بازگشایی اعلام میشود.
پس کارِ اصلی شما در این شش قدم، خواندنِ دقیقِ اطلاعیه است. بقیه‌اش چند کلیک است.
مثالِ عددی: وقتی همه می‌خواهند بخرند
فرض کنید (مثالِ فرضی) صندوقی ۱۰۰ میلیارد تومان واحد عرضه کند، ولی مردم ۲۵۰ میلیارد تومان سفارش بدهند. یعنی تقاضا دو برابر و نیم عرضه است.
اگر اطلاعیه گفته باشد تقسیم «نسبی» است، حساب این‌طور میشود:
- ۱۰۰ تقسیم بر ۲۵۰ میشود ۰٫۴؛ یعنی هر کس ۴۰٪ سفارشش را می‌گیرد.
- شما ۱۰ میلیون تومان سفارش داده بودید. ۴۰٪ آن ۴ میلیون تومان است؛ یعنی ۴٬۰۰۰ واحدِ ۱٬۰۰۰ تومانی.
- ۶ میلیون تومانِ باقی‌مانده به حسابِ کارگزاری‌تان برمی‌گردد.
روشِ تقسیم همیشه نسبی نیست. گاهی به هر کد سقفِ ثابت می‌دهند، گاهی اولویت با سفارش‌های کوچک است. مثلاً در پذیره‌نویسیِ سهامِ «تماوند» در بهمن ۱۳۹۸، به هر کدِ معاملاتی حداکثر ۳۶٬۹۵۹ سهمِ ۱۰۰ تومانی رسید؛ یعنی حدودِ ۳٫۷ میلیون تومان، هر قدر هم که سفارش داده بودید. پس پیش از سفارش، روشِ تقسیم را در اطلاعیه بخوانید.
بعد از بازگشایی، قیمت را با NAV مقایسه کنید
روزِ بازگشایی، قیمتِ واحد دیگر ۱٬۰۰۰ تومانِ ثابت نیست؛ عرضه و تقاضا تعیینش میکند. اینجا یک عدد به دادتان می‌رسد: NAV. NAV یعنی ارزشِ واقعیِ هر واحد؛ اگر امروز همهٔ داراییِ صندوق را بفروشند و بر تعدادِ واحدها تقسیم کنند، به هر واحد چقدر می‌رسد.
مثلاً اگر NAV هر واحد ۱٬۰۱۰ تومان باشد و در تابلو ۱٬۱۵۰ تومان بفروشند، حدودِ ۱۴٪ گران‌تر از ارزشِ دارایی‌ها می‌خرید. این زیاد است. وقتی فاصلهٔ قیمت و NAV خیلی زیاد میشود، یعنی بازار جوگیر شده. پس در روزهای اولِ بازگشایی، پیش از هر خرید و فروشی این دو عدد را کنارِ هم بگذارید.
پول پذیرهنویسی کی برمی‌گردد؟
جواب بستگی دارد به اینکه چه اتفاقی افتاده باشد. سه حالت داریم:
| حالت | چه میشود؟ | مبنا |
|---|---|---|
| همهٔ سفارش‌تان را نگرفتید (تقاضا بیش از عرضه بود) | پولِ اضافه بعد از اعلامِ نتیجه، معمولاً ظرفِ چند روزِ کاری، به حسابِ کارگزاری برمی‌گردد | اطلاعیهٔ همان پذیرهنویسی و روالِ کارگزاری |
| عرضه شکست خورد (حداقلِ لازم جمع نشد) | پولِ جمع‌شده باید حداکثر ظرفِ ۱۵ روز به مردم برگردد | مادهٔ ۲۳ قانون بازار اوراق بهادار |
| شرکتِ در حال تأسیس ثبت نشد | شش ماه بعد از تحویلِ اظهارنامه، با گواهیِ عدمِ ثبت، پول از بانکِ عامل پس گرفته میشود | مادهٔ ۱۹ قانون تجارت |
همین مادهٔ ۲۳ می‌گوید مدتِ عرضهٔ عمومی را سازمان بورس تعیین میکند و از ۳۰ روز بیشتر نمی‌شود. فقط اگر ناشر دلیلِ موجه داشته باشد، تا ۳۰ روزِ دیگر تمدید میشود. ناشر هم باید حداکثر ۱۵ روز بعد از پایانِ مهلت، نتیجه را به سازمان گزارش بدهد.
پس اگر پولِ اضافه‌تان دیر برگشت، نگران نشوید و اول از کارگزاری بپرسید. بیشترِ وقت‌ها گره همان‌جا باز میشود.
پذیرهنویسی در افزایش سرمایه و حق تقدم
پذیرهنویسی فقط مالِ شرکت‌های تازه نیست. وقتی شرکتی از راهِ آوردهٔ نقدی افزایش سرمایه می‌دهد، به هر سهامدار به اندازهٔ سهمش حق تقدم می‌رسد. حق تقدم یعنی اولویتِ خریدِ سهمِ تازه با قیمتِ اسمی، پیش از هر کسِ دیگری. سهامدار دو راه دارد: در مهلت پولش را بدهد و پذیرهنویسی کند، یا حق تقدم را در تابلو بفروشد.
طبقِ مادهٔ ۱۸ قانونِ تأمین مالیِ تولید و زیرساخت‌ها، در شرکت‌های سهامی عامِ ثبت‌شده در سازمان بورس، مهلتِ استفاده از حق تقدم ۳۰ روز است. این مهلت یک بار تا ۱۵ روز تمدید میشود. حق تقدم‌هایی که در مهلت استفاده نشوند، معمولاً در بورس فروخته می‌شوند و پولشان، منهای مبلغِ اسمی، به سهامدار برمی‌گردد.
ولی حواسمان باشد: فروشِ آخرِ مهلت معمولاً قیمتِ بهتری از فروشِ به‌موقعِ خودتان ندارد. اگر نه پذیرهنویسی کنید و نه بفروشید، ممکن است بخشی از ارزشِ دارایی‌تان را از دست بدهید. پذیره‌نویسی‌های حق تقدمِ خودتان را در سامانهٔ ذینفعان بازار سرمایه هم می‌بینید. پس هر وقت خبرِ افزایش سرمایهٔ سهمی که دارید آمد، تاریخِ پایانِ مهلت را همان روز یادداشت کنید.
سود و ریسکِ پذیرهنویسی؛ دو داستانِ واقعی
اول داستانِ خوش. سهامِ «تماوند» (تأمین سرمایه دماوند) اولِ بهمن ۱۳۹۸ با قیمتِ ۱۰۰ تومان در فرابورس پذیرهنویسی شد. گفتیم که هر کد حدودِ ۳٫۷ میلیون تومان سهم گرفت. نماد ۱۵ شهریور ۱۳۹۹ در بازار پایه باز شد و قیمتش همان روز به ۱٬۵۰۰ تومان رسید. یعنی هر ۱۰۰ تومان شد ۱٬۵۰۰ تومان؛ حدودِ ۱۴۰۰٪ سود.
ولی منصف باشیم. آن بازگشایی وسطِ داغ‌ترین رونقِ بورسِ ایران بود. بخشِ بزرگی از این سود را بازار داد، نه خودِ پذیرهنویسی. هر پذیرهنویسی تماوند نمی‌شود.
حالا روی دیگرِ سکه: پولی که سال‌ها قفل می‌ماند. شرکتِ تازه هنوز تولید و درآمد و صورت مالی ندارد و هیچ تضمینی نیست که نمادش زود باز شود. نمادهایی بوده‌اند که سال‌ها بسته ماندند. مثلاً سهامدارانِ مؤسسهٔ اعتباری نور (ونور) سال‌ها نتوانستند سهمشان را بفروشند. این مؤسسه سرانجام به بانک ملی منتقل شد و در ۱۴۰۲ منحل شد. در صندوق‌ها هم قیمتِ ۱٬۰۰۰ تومانیِ اول هیچ تضمینی برای فردا نیست؛ قیمتِ واحد با داراییِ پایهٔ صندوق بالا و پایین میرود.
توصیهٔ من بعد از بیش از بیست سال در این بازار این است: پذیرهنویسی را با پولی انجام بدهید که تا مدتی لازمش ندارید. پولِ جهیزیه یا قسطِ ماهِ بعد جایش اینجا نیست. هزینهٔ قفل‌ماندنِ پول را هم حساب کنید. با ماشین‌حساب سود بانکی ببینید همان پول در همین مدت در سپردهٔ بانکی چقدر سود می‌گرفت. پس سودِ پذیرهنویسی را همیشه کنارِ خطرش ببینید، نه تنها.
پیش از شرکت در پذیرهنویسی چه چیزهایی را بپرسیم؟
وقتی صورت مالی و سابقه‌ای در کار نیست، باید سؤال‌های دیگری بپرسید. این چک‌لیستِ من است:
- مؤسسان و مدیر چه کسانی‌اند؟ اگر نهادهای مالیِ معتبر و باسابقه پشتِ کارند، شانسِ موفقیت بیشتر است. در صندوق‌ها، کارنامهٔ صندوقهای دیگرِ همان مدیر را ببینید.
- کار و صنعتش روشن است؟ شرکتی که در صنعتی آینده‌دار است و معلوم است از کجا پول درمی‌آورد، کم‌خطرتر از یک ایدهٔ مبهم است.
- پول کجا میرود و کارمزد چقدر است؟ در صندوق‌ها «امیدنامه» این را می‌گوید؛ یعنی دفترچه‌ای که صندوق در آن نوشته پول را کجا می‌گذارد و کارمزدِ مدیر و بازارگردان چقدر است.
- پول تا کی قفل است؟ مدتِ پذیرهنویسی، زمانِ احتمالیِ بازگشایی و شرایطِ شکست را در اطلاعیه پیدا کنید.
- مجوز دارد؟ پذیره‌نویسیِ قانونی مجوزِ سازمان بورس دارد، اطلاعیه‌اش در کدال است و پول را کارگزاری یا بانکِ عامل می‌گیرد، نه یک شخص.
- چه سهمی از دارایی‌تان است؟ پذیرهنویسی باید بخشِ کوچکی از سبدتان باشد، نه همهٔ آن.
پنج اشتباهِ رایج در پذیرهنویسی
- قیمتِ پایین را ارزانی حساب کردن: قیمتِ ۱۰۰ یا ۱٬۰۰۰ تومانی یعنی نقطهٔ شروع، نه جنسِ ارزان.
- پول دادن به هر کسی که اسمش را پذیرهنویسی گذاشته: طرح‌هایی که بیرون از بورس، با پیامک و کانالِ تلگرامی، به اسمِ پذیره‌نویسیِ شرکت پول جمع می‌کنند و مجوزِ سازمان بورس ندارند، پولتان را به خطر می‌اندازند.
- سفارشِ بیش از توان به امیدِ تقسیمِ نسبی: اگر این بار همهٔ سفارش‌تان تخصیص پیدا کند، باید همه‌اش را بخرید و پولی برنمی‌گردد.
- فروشِ هیجانیِ روزِ اول: بازگشایی‌ها گاهی صفِ خرید دارند و گاهی صفِ فروش. تصمیم را از قبل بگیرید، نه زیرِ فشارِ تابلو.
- یادِ مهلتِ حق تقدم نبودن: سهامدارانی که مهلت را فراموش می‌کنند، بخشی از ارزشِ دارایی‌شان را می‌بازند.
پس دفعهٔ بعد که پیامکِ پذیرهنویسی آمد، اول این شش سؤال را بپرسید و از این پنج اشتباه دوری کنید؛ بعد تصمیم بگیرید. تصمیمِ نهایی با خودتان است.
لیست پذیره‌نویسی‌های بورس را کجا ببینیم؟
فهرستِ واحدی برای همهٔ پذیره‌نویسی‌ها نیست، ولی این چهار جا کافی است:
- کدال: اطلاعیه‌های پذیره‌نویسیِ سهام، افزایش سرمایه و صندوق‌ها اینجا منتشر میشود.
- سایتِ فرابورس و بورس کالا: اطلاعیه‌های همان بازار، از جمله صندوقهای طلا و نقره. پذیره‌نویسیِ سهام و اوراق بیشتر در بازار سومِ فرابورس است.
- اطلاعیه‌های سازمان بورس: مجوزِ پذیره‌نویسیِ صندوقهای تازه را اعلام میکند.
- سامانهٔ معاملاتیِ کارگزاری: بسیاری از کارگزاری‌ها پذیره‌نویسی‌های جاری را جدا نشان می‌دهند.
اگر طرحی را جای دیگری دیدید، ولی در هیچ‌کدام از این چهار جا اثری از آن نبود، دست نگه دارید. تأمین مالی جمعی هم شبیهِ پذیرهنویسی است، ولی سازوکار و مجوزش فرق دارد.
سوالات متداول
پذیرهنویسی چیست؟
پذیرهنویسی یعنی خریدِ سهم یا واحدِ تازه، مستقیم از ناشر. شرکتی که تازه تأسیس میشود، شرکتی که سرمایهاش را زیاد میکند یا صندوقِ تازه از این راه پول جمع میکند. شما تعهد میدهید و پول میپردازید و پولتان به حسابِ خودِ ناشر میرود.
فرق پذیرهنویسی و عرضه اولیه چیست؟
در عرضه اولیه معمولاً سهمِ موجودِ یک شرکتِ باسابقه فروخته میشود و پول به سهامدارِ فروشنده می‌رسد. در پذیرهنویسی سهم یا واحدِ تازه ساخته میشود و پول به خودِ شرکت یا صندوق میرود. پذیرهنویسی چند روز تا یک ماه طول می‌کشد و معامله‌اش دیرتر شروع میشود.
چطور در پذیرهنویسی صندوق شرکت کنیم؟
با کدِ بورسی، اطلاعیه را در کدال بخوانید و حسابِ کارگزاری را شارژ کنید. در روزهای پذیرهنویسی نمادِ صندوق را در سامانهٔ معاملاتی جست‌وجو کنید و با قیمتِ ثابتِ اطلاعیه سفارشِ خرید بدهید. بعد از پایانِ مهلت، واحدهایی که سهمِ شما شده به سبدتان اضافه میشود.
پول پذیرهنویسی کی برمی‌گردد؟
اگر تقاضا بیش از عرضه باشد، پولِ اضافه بعد از تقسیم معمولاً ظرفِ چند روزِ کاری به حسابِ کارگزاری برمی‌گردد. اگر عرضهٔ عمومی شکست بخورد، طبقِ قانون بازار اوراق بهادار پول باید حداکثر ظرفِ ۱۵ روز برگردد. شرکتِ ثبت‌نشده هم بعد از شش ماه مشمولِ پس‌دادنِ پول است.
پذیرهنویسی صندوق سود دارد؟
تضمینی نیست. قیمتِ ۱٬۰۰۰ تومانی فقط نقطهٔ شروع است. بعد از بازگشایی، قیمتِ واحد با داراییِ پایهٔ صندوق، مثلاً طلا یا سهام، و با عرضه و تقاضای تابلو بالا و پایین میرود. بعضی صندوق‌ها روزهای اول رشد کرده‌اند و بعضی زیرِ قیمتِ پذیرهنویسی رفته‌اند.
آیا پذیرهنویسی ریسک دارد؟
بله. شرکتِ تازه صورت مالی و سابقه ندارد و ممکن است نمادش ماه‌ها یا سال‌ها بسته بماند و پول قفل شود. در صندوق‌ها هم خطرِ افتِ داراییِ پایه هست. پذیرهنویسی را با پولی انجام بدهید که تا مدتی لازمش ندارید و فقط با بخشِ کوچکی از دارایی‌تان.
متعهد پذیرهنویسی کیست؟
نهادی مالی، معمولاً شرکتِ تأمین سرمایه یا بانک، که با ناشر قرارداد می‌بندد تا هر مقدار سهم یا ورقه‌ای که تا پایانِ مهلت فروش نرفت، خودش بخرد. با این قول، ناشر مطمئن میشود پولِ لازم جمع میشود و در عوض کارمزد می‌پردازد.
پذیرهنویسی در قانون تجارت چه شرایطی دارد؟
طبقِ لایحهٔ اصلاحیِ قانون تجارت، مؤسسانِ شرکتِ سهامی عام باید دست‌کم ۲۰٪ سرمایه را تعهد و ۳۵٪ همان مبلغ را در بانک واریز کنند. بعد از انتشارِ اعلامیه، پذیره‌نویسان ورقهٔ تعهدِ سهم را امضا می‌کنند. مجمعِ مؤسس وقتی تشکیل میشود که همهٔ سرمایه تعهد و دست‌کم ۳۵٪ آن پرداخت شده باشد.
برای پذیرهنویسی کد بورسی لازم است؟
برای پذیرهنویسی در بورس، فرابورس و بورس کالا بله؛ باید در سجام ثبتنام کرده باشید و کدِ معاملاتی داشته باشید. در صندوقهای صدور و ابطال گاهی از سایتِ صندوق یا بانکِ عامل هم میشود پذیرهنویسی کرد، ولی احرازِ هویت در سجام همچنان لازم است.
بعد از بازگشایی صندوق، از کجا بفهمم قیمت گران است؟
قیمتِ تابلو را با NAV مقایسه کنید. NAV ارزشِ واقعیِ هر واحد است؛ یعنی اگر همهٔ داراییِ صندوق را امروز بفروشند، به هر واحد چقدر می‌رسد. اگر قیمت خیلی بالاتر از NAV باشد، گران‌تر از ارزشِ دارایی‌ها می‌خرید و بهتر است صبر کنید.
جمع‌بندی
پذیرهنویسی یعنی خریدِ سهم یا واحدی که تازه ساخته میشود، مستقیم از ناشر؛ و همین آن را از عرضه اولیه جدا میکند. در قانون تجارت قدم‌های روشنی دارد، در افزایش سرمایه با حق تقدم گره خورده و امروز بیشتر از همه در صندوقهای تازه، به‌خصوص صندوقهای طلا و نقره، دیده میشود.
فرصتش واقعی است، ولی سودِ داستان‌های معروف را کنارِ خطرِ نبودِ سابقه و قفل‌ماندنِ پول ببینید. پس اطلاعیه را بخوانید، مجوز را بسنجید، روشِ تقسیم را بدانید و فقط با بخشی از پولتان وارد شوید.
مرسی از آموزش خوبتون
مرسی از وقتی که گذاشتین
عالی بود
ورود به بورس را چقدر توصیه می کنید؟ و چقدر مخاطره آمیزه و چه راهکاری برای کمتر آسیب دیدن توصیه می کنید
با سلام و احترام.
بازار بورس نیز مانند هر بازار دیگری محل سرمایه‌گذاری و کسب درآمد هست و به تبع آن دارای ریسک و مخاطرات مخصوص به خود نیز هست. همانطور که شما بدون شناخت از ماهیت یک بازار (مانند مسکن، فلزات گران‌بها، خودرو، مواد غذایی و …) در آن چشم بسته سرمایه‌گذاری نمی‌کنید برای بازار بورس هم به همین صورت است و نیازمند آموزش، شناخت کامل از نحوه فعالیت بازار و تجربه هست.
توصیه ما به تمام افرادی که به تازگی وارد بورس شده‌اند این است که حتما آموزش ببینند و با سرمایه کم و معقول برای سرمایه‌گذاری شروع کنند.
برای شروع سرمایه گذاری در بازار بورس ایران خرید سهم‌هایی مانند صندوقهای پشتوانه طلا، صندوقهای درآمد ثابت یا عرضه‌های اولیه پیشنهاد میشود که با ریسک مالی بسیار کمی همراه است.
و در نهایت برای سود در این بازار باید صبور باشید و دید سرمایه‌گذاری خود را بلند مدت در نظر بگیرید.