تهاتر چیست؟ تهاتر در بورس، قانون مدنی و چرخه تسویه T+2 به زبان ساده

تهاتر یعنی وقتی دو نفر هم‌زمان به هم بدهکارند، بدهی‌ها را تا اندازهٔ بدهیِ کوچک‌تر با هم صاف کنند و فقط مابه‌التفاوت را بپردازند. در بورس هم همین کار هر روز انجام می‌شود: خرید و فروش‌ها با هم تهاتر می‌شوند و فقط خالصِ پول جابه‌جا می‌شود. پولِ فروشِ سهم هم دو روز کاری بعد، یعنی روزِ T+2، قابل برداشت است.

در بیش از ۲۰ سال کار در بازار سرمایه، یکی از پرتکرارترین پرسش‌هایی که از من شده این است: «آقا، سهمم را فروختم، پس پولم کجاست؟» جوابش در دو کلمه است: تهاتر و تسویه. بیایید این دو را با هم، قدم‌به‌قدم و با مثال‌های ساده باز کنیم تا دفعهٔ بعد که سهمی فروختید، دقیقاً بدانید پولتان کدام روز به حساب بانکی‌تان می‌رسد.

تهاتر چیست؟ معنی ساده با یک مثال

فرض کنید شما ۱۰ میلیون تومان به خواهرتان بدهکارید. از آن طرف، خواهرتان هم ۷ میلیون تومان به شما بدهکار است. لازم است شما ۱۰ میلیون بدهید و او ۷ میلیون پس بدهد؟ نه. حساب ساده است: ۷ میلیون از دو طرف صاف می‌شود و شما فقط ۳ میلیون به او می‌دهید.

به همین صاف‌کردنِ دو بدهیِ متقابل می‌گویند تهاتر. یعنی پرداخت، بدونِ اینکه پولی دست‌به‌دست شود، تا جایی که دو بدهی با هم برابرند. هر چه از بدهیِ بزرگ‌تر بماند، به روشِ عادی پرداخت می‌شود.

صفتِ «تهاتری» هم از همین‌جا می‌آید. پرداختِ تهاتری یا تسویهٔ تهاتری یعنی بخشی یا همهٔ پرداخت با صاف‌کردنِ طلب و بدهی انجام شده، نه با پولِ نقد.

این کار را بیشترِ ما بی‌آنکه اسمش را بدانیم انجام داده‌ایم. حسابِ دفتریِ بقالیِ محل را یادتان هست؟ بقال آخرِ ماه نسیه‌های شما را جمع می‌زد، شیشه‌های خالیِ شیری را که پس داده بودید کم می‌کرد و فقط باقی‌اش را می‌گرفت. این هم یک جور تهاتر بود.

چرا این‌قدر مهم است؟ چون هر جابه‌جاییِ پول وقت، هزینه و ریسک دارد. وقتی هزاران معامله در روز انجام می‌شود، تهاتر حجمِ پولی را که باید واقعاً جابه‌جا شود به کسری از کلِ معامله‌ها می‌رساند. بانک‌ها قرن‌ها پیش همین ایده را در اتاق‌های پایاپای به کار بردند و بورس امروز هم بر همین پایه کار می‌کند. اگر به تاریخچهٔ مبادله علاقه دارید، مقالهٔ پول چیست و چطور کار می‌کند را هم ببینید.

پس تهاتر یعنی: دو بدهیِ رودررو را روی هم بگذار، فقط تفاوتش را بپرداز.

تهاتر در قانون مدنی ایران

در حقوقِ ایران، تهاتر یکی از راه‌هایی است که یک تعهد را از بین می‌برد. مادهٔ ۲۶۴ قانون مدنی شش راه برای این کار نام می‌برد: وفای به عهد (یعنی همان پرداختِ بدهی)، اقاله (برهم‌زدنِ معامله با رضایتِ دو طرف)، ابراء (بخشیدنِ طلب)، تبدیلِ تعهد، تهاتر و مالکیتِ مافی‌الذمه (یعنی طلبکار خودش صاحبِ همان بدهی شود، مثلاً از راهِ ارث).

مواد ۲۹۴ تا ۲۹۹ همین قانون جزئیاتِ تهاتر را می‌گویند. مادهٔ ۲۹۴ تهاتر را برای وقتی می‌داند که دو نفر در برابرِ هم بدهکار باشند. مادهٔ ۲۹۵ می‌گوید تهاتر «قهری» است. یعنی لازم نیست دو طرف توافق کنند یا حتی از آن باخبر باشند. همین که دو نفر هم‌زمان به هم بدهکار شدند، دو بدهی تا اندازه‌ای که برابرند خودبه‌خود از بین می‌روند.

مادهٔ ۲۹۸ دربارهٔ وقتی است که جای پرداختِ دو بدهی فرق دارد. مادهٔ ۲۹۹ هم می‌گوید تهاتر نباید به حقی آسیب بزند که شخصِ سومی پیش‌تر به دست آورده؛ مثلاً طلبی که به دستورِ دادگاه توقیف شده است.

شرایط تهاتر: چه وقت دو بدهی خودبه‌خود صاف می‌شوند؟

تهاترِ قهری فقط وقتی اتفاق می‌افتد که همهٔ این شرط‌ها با هم جمع باشند:

• بدهیِ دوطرفه: هر کدام هم طلبکارِ دیگری باشد و هم بدهکارش.
• هم‌جنس بودن: هر دو بدهی از یک جنس باشند؛ مثلاً هر دو پول. طلبِ پول با طلبِ برنج یا یک کارِ تعمیراتی خودبه‌خود صاف نمی‌شود.
• هم‌زمانیِ سررسید: موعدِ هر دو بدهی رسیده باشد. بدهی‌ای که موعدش ماهِ دیگر است، با بدهیِ امروز خودبه‌خود صاف نمی‌شود.
• یکی بودنِ جای پرداخت: اگر قرار است یکی در تهران و دیگری در مشهد پرداخت شود، تهاتر به توافقِ دو طرف نیاز دارد.
• قابل‌مطالبه بودن: هر دو بدهی قطعی باشند و حقِ کسِ دیگری رویشان نباشد.

انواع تهاتر: قهری، قراردادی و قضایی

حقوق‌دان‌ها معمولاً سه نوع تهاتر را از هم جدا می‌کنند. فرقشان در این است که چه چیزی تهاتر را می‌سازد: خودِ قانون، توافقِ دو طرف یا حکمِ دادگاه. این جدول خلاصه‌اش است:

مقایسهٔ انواع تهاتر

نوع	چطور ایجاد می‌شود	کی به کار می‌آید
تهاتر قهری (قانونی)	خودبه‌خود و به حکمِ قانون، بی توافق	همهٔ شرط‌های بالا جمع است
تهاتر قراردادی	با توافقِ دو طرف	یکی از شرط‌ها نیست؛ مثلاً دو بدهی هم‌جنس نیستند یا موعدشان فرق دارد
تهاتر قضایی	با حکمِ دادگاه	دربارهٔ وجود یا مبلغِ یکی از دو بدهی اختلاف است و دادگاه روشنش می‌کند

تهاترِ قراردادی در زندگیِ روزمره زیاد پیش می‌آید. مثلاً آبگرمکنِ خانهٔ اجاره‌ای خراب می‌شود و مستأجر هزینهٔ تعمیرش را می‌دهد. بعد با صاحب‌خانه توافق می‌کند این مبلغ از اجارهٔ ماهِ بعد کم شود. اینجا توافق لازم است، چون موعدِ این دو بدهی یکی نبوده است.

پس در قانون، تهاتر معمولاً خودبه‌خود است؛ فقط وقتی شرطی کم باشد، توافق یا دادگاه وارد می‌شود.

تهاتر در بورس یعنی چه؟

تا اینجا تهاتر بینِ دو نفر بود. ولی در بورس هر روز صدها هزار معامله انجام می‌شود. آنجا تهاتر چه شکلی دارد؟

جوابِ کوتاه: تهاتر در بورس یعنی خرید و فروش‌های یک روز، به‌جای اینکه تک‌تک پرداخت شوند، روی هم گذاشته می‌شوند و فقط خالصشان تسویه می‌شود. «تسویه» هم یعنی همان لحظه‌ای که پول و سهم واقعاً جابه‌جا می‌شوند. این تهاتر در دو جا انجام می‌شود: یک بار در حسابِ شما نزدِ کارگزار، و یک بار بینِ کارگزارها در شرکت سپرده‌گذاری مرکزی اوراق بهادار و تسویهٔ وجوه که به آن سمات می‌گویند.

جای اول: تهاتر در حسابِ شما نزدِ کارگزار

کارگزار همان شرکتی است که از طرفِ شما در بورس خرید و فروش می‌کند. وقتی در یک روز هم می‌فروشید و هم می‌خرید، کارگزار پولِ فروش را کنارِ پولِ خرید می‌گذارد و فقط خالص را در حسابتان ثبت می‌کند.

برای همین است که در بیشترِ سامانه‌های معاملات آنلاین، تا سهمی را می‌فروشید، «قدرت خرید»تان بالا می‌رود و می‌توانید همان روز سهمِ دیگری بخرید. قدرت خرید یعنی سقفِ پولی که امروز اجازه دارید با آن خرید کنید.

جالب اینجاست که پولِ فروش هنوز به حسابِ کارگزار نرسیده است. ولی خریدِ امروزتان هم دو روز بعد تسویه می‌شود. پس این دو، روزِ پرداختشان یکی است و کارگزار آن‌ها را با هم صاف می‌کند. اما اگر بخواهید همان پول را امروز به حسابِ بانکی‌تان ببرید، باید صبر کنید تا روزِ تسویه برسد.

جای دوم: تهاتر بینِ کارگزارها در اتاق پایاپای

یک سفرِ خانوادگی را تصور کنید. یکی پولِ بنزین را داده، یکی پولِ ناهار و یکی پولِ اقامت. آخرِ سفر کسی نمی‌آید تک‌تک به همه پول بدهد. همه چیز را جمع می‌زنید و معلوم می‌شود هر کس در مجموع چقدر باید بدهد یا بگیرد. همین «دنگ‌حساب‌کردن» کاری است که اتاق پایاپای در بورس انجام می‌دهد.

در پایانِ هر روز، سمات برای هر کارگزار حساب می‌کند مشتری‌هایش در مجموع چقدر خریده‌اند و چقدر فروخته‌اند. کارگزار فقط خالصِ این دو را می‌پردازد یا دریافت می‌کند. به این کار پایاپایِ چندجانبه می‌گویند. خریدار و فروشنده هم لازم نیست همدیگر را بشناسند. پول از کارگزارِ خریدار به سمات می‌رود و سمات در روزِ تسویه آن را به کارگزارِ فروشنده می‌دهد.

بیایید با یک مثالِ فرضی و سه کارگزار حساب کنیم:

مثالِ فرضیِ پایاپای چندجانبه بین سه کارگزار (میلیون تومان)

کارگزار	جمعِ خریدِ مشتریان	جمعِ فروشِ مشتریان	خالص در روز تسویه
کارگزار الف	۵۰۰	۴۲۰	۸۰ می‌پردازد
کارگزار ب	۳۰۰	۳۹۰	۹۰ می‌گیرد
کارگزار ج	۲۰۰	۱۹۰	۱۰ می‌پردازد
جمع	۱٬۰۰۰	۱٬۰۰۰	۹۰ پرداخت و ۹۰ دریافت

در این مثال هزار میلیون تومان (یعنی یک میلیارد) معامله انجام شده است. ولی با تهاتر فقط ۹۰ میلیون تومان پول واقعاً جابه‌جا می‌شود؛ یعنی کمتر از ۱۰٪. ریسک هم کمتر می‌شود. اگر یک کارگزار نتواند بدهی‌اش را بدهد، رقمِ در خطر همان خالص است، نه کلِ معامله‌ها.

اتاق پایاپای و صندوق تضمین تسویه

اتاق پایاپای را مثلِ یک داورِ امین در نظر بگیرید. بینِ خریدار و فروشنده می‌ایستد، حساب‌ها را روی هم می‌گذارد و مراقب است هر کس به قولش عمل کند. در بازارِ سهام این نقش را سمات دارد.

در بازارِ مشتقه، اتاق پایاپای از هر دو طرف یک وجهِ تضمین هم می‌گیرد؛ چیزی شبیهِ پولِ پیشِ اجاره که اگر کسی زیرِ قولش زد، جبرانش کند. این را در مقالهٔ معاملات آتی چیست مفصل توضیح داده‌ام. سمات در سال ۱۳۹۱ «صندوق تضمین تسویه» را هم راه انداخت تا اگر کارگزاری در روزِ تسویه نتوانست پول بدهد، پولِ فروشنده‌ها معطل نماند.

پس وقتی سهم می‌فروشید، طرفِ حسابِ واقعیِ شما یک خریدارِ ناشناس نیست؛ یک سیستمِ حسابرسی‌شده است که پول را تضمین می‌کند.

چرخه تسویه T+2 چیست؟

تا اینجا فهمیدیم پول‌ها با هم صاف می‌شوند. ولی یک پرسش مانده که برای جیبِ شما از همه مهم‌تر است: این صاف‌شدن کِی انجام می‌شود؟

«چرخهٔ تسویه» یعنی فاصلهٔ روزِ معامله تا روزی که پول و سهم واقعاً جابه‌جا می‌شوند. حرفِ T از واژهٔ انگلیسیِ Trade (معامله) می‌آید و روزِ معامله است. عددِ بعدش هم می‌گوید چند روزِ کاری بعد:

• T: روزی که سهم را می‌فروشید یا می‌خرید.
• T+1: اولین روزِ کاری بعد از معامله.
• T+2: دومین روزِ کاری بعد از معامله؛ روزِ تسویهٔ سهام در بورس تهران و فرابورس.

پس تسویه T+2 یعنی پولِ فروشِ سهم دو روزِ کاری بعد از معامله تسویه و قابل برداشت می‌شود. روزهای کاریِ بازارِ سهام شنبه تا چهارشنبه است. پنجشنبه، جمعه و هر تعطیلیِ رسمی در این شمارش حساب نمی‌شوند.

این چرخه همیشه دو روزه نبوده است. تسویهٔ سهام در بورس تهران و فرابورس تا بهمن ۱۳۹۶ سه روزِ کاری (T+3) طول می‌کشید و با ابلاغیهٔ سازمان بورس به دو روز رسید. از پاییزِ ۱۴۰۴ هم سازمان بورس دربارهٔ کوتاه‌کردنِ تسویهٔ سهام به یک روز نظرخواهی کرده است، ولی تا مهر ۱۴۰۵ این تغییر اجرایی نشده و تسویهٔ سهام همچنان T+2 است. بازارهای جهانی هم همین مسیر را رفته‌اند؛ مثلاً بازار سهام آمریکا از خرداد ۱۴۰۳ تسویه را یک‌روزه کرد.

دورهٔ تسویهٔ ابزارهای مختلف بورس

همهٔ دارایی‌های بورسی دو روزه تسویه نمی‌شوند. طبقِ راهنمای کارگزاری‌ها، دورهٔ تسویهٔ رایجِ ابزارهای پرکاربرد این است:

دورهٔ تسویهٔ رایجِ ابزارهای بازار سرمایهٔ ایران (تا مهر ۱۴۰۵)

ابزار	دورهٔ تسویه
سهام و حق تقدمِ بورس و فرابورس	T+2
صندوق‌های قابل معاملهٔ سهامی، مختلط و زمین و ساختمان	T+2
صندوق‌های قابل معاملهٔ درآمد ثابت	T+1
صندوق‌های طلا	T+1
اوراق بدهی (مشارکت، اجاره، مرابحه و اسناد خزانه)	T+1
گواهی سپردهٔ کالایی (سکه، شمش، نقره و…)	T+1

خلاصهٔ جدول این است: سهام و صندوق‌های سهامی دو روزه، و بیشترِ ابزارهای کم‌ریسک‌تر یک روزه. این قاعده‌ها را بازار تعیین می‌کند و ممکن است عوض شوند. پس پیش از معامله‌ای که زمانِ پولش برایتان مهم است، دورهٔ تسویه را در سامانهٔ کارگزاریِ خودتان ببینید. دربارهٔ صندوق‌ها، مقاله‌های صندوق قابل معامله (ETF) چیست و صندوق با درآمد ثابت را هم بخوانید.

پول فروش سهم کی آزاد می‌شود؟

جوابِ کوتاه: پولِ فروشِ سهم همان روزِ فروش به قدرت خریدتان اضافه می‌شود، ولی برای برداشت باید تا روزِ T+2 صبر کنید. این جدول روزِ آزادشدنِ پول را برای هفته‌ای بدونِ تعطیلیِ رسمی نشان می‌دهد:

روزِ قابل برداشت شدنِ پولِ فروشِ سهام در هفتهٔ بدونِ تعطیلی

روزِ فروش (T)	روزِ T+1	روزِ تسویه و برداشت (T+2)
شنبه	یکشنبه	دوشنبه
یکشنبه	دوشنبه	سه‌شنبه
دوشنبه	سه‌شنبه	چهارشنبه
سه‌شنبه	چهارشنبه	شنبهٔ بعد
چهارشنبه	شنبهٔ بعد	یکشنبهٔ بعد

به دو ردیفِ آخر دقت کنید. فروشِ سه‌شنبه و چهارشنبه از روی پنجشنبه و جمعه می‌پرد و به هفتهٔ بعد می‌رسد. یعنی کسی که سه‌شنبه می‌فروشد، چهار روز تقویمی منتظرِ پولش می‌ماند.

هر تعطیلیِ رسمی وسطِ این بازه هم تسویه را یک روز عقب می‌برد. مثلاً اگر شنبه بفروشید و دوشنبه تعطیلِ رسمی باشد، پول سه‌شنبه آزاد می‌شود. برای همین اگر پولی را برای روزِ مشخصی لازم دارید، مثلاً برای خریدِ عید یا قسطِ اولِ ماه، پیش از تعطیلاتِ طولانی مثلِ نوروز زودتر بفروشید.

یک نکتهٔ دیگر: آزادشدنِ پول در کارگزاری با رسیدنش به حسابِ بانکی یکی نیست. در روزِ T+2 می‌توانید درخواستِ برداشت ثبت کنید. اینکه پول همان روز برسد یا روزِ کاریِ بعد، به ساعتِ ثبتِ درخواست، قاعدهٔ کارگزاری و نوبت‌های انتقالِ بینِ بانک‌ها بستگی دارد. پول هم فقط به شمارهٔ شبایی می‌رود که در سامانهٔ سجام به نامِ خودتان ثبت شده است.

پس دفعهٔ بعد که خواستید سهم بفروشید، اول از خودتان بپرسید: «این پول را کدام روز لازم دارم؟» و با همین جدول دو روزِ کاری عقب بیایید.

مانده حساب، مانده قابل برداشت و قدرت خرید

بیشترِ سردرگمی‌ها از اینجاست که سامانهٔ کارگزاری چند عدد را کنارِ هم نشان می‌دهد و آدم نمی‌داند کدام پولِ واقعیِ اوست. نام‌ها در کارگزاری‌ها کمی فرق دارد، ولی معنا تقریباً یکی است:

عددهای حسابِ کارگزاری و معنای هر کدام

عدد	معنا	پولِ فروشِ امروز در آن هست؟
مانده حساب	خالصِ همهٔ واریزها، برداشت‌ها، خریدها و فروش‌ها، چه تسویه شده باشند چه نه	بله
مانده قابل برداشت	بخشی از مانده که تسویه شده و می‌شود به حسابِ بانکی برد	نه، تا روزِ تسویه
قدرت خرید	سقفِ خریدِ امروز؛ مانده به‌علاوهٔ اعتبار، منهای سفارش‌های باز	بله، برای ابزارهای هم‌دوره
مانده در انتظارِ تسویه	پولِ معامله‌هایی که هنوز به روزِ تسویه نرسیده‌اند	بله

اگر بخواهم یک عدد را به شما بسپارم، «مانده قابل برداشت» است؛ این همان پولی است که امروز می‌توانید به خانه ببرید. قدرت خرید ممکن است بزرگ‌تر باشد، چون شاید کارگزار به شما اعتبار داده باشد. خرید با این اعتبار مثلِ خرید با کارتِ اعتباری است: حسابتان بدهکار می‌شود و معمولاً سود هم دارد. پس بالا بودنِ قدرت خرید لزوماً یعنی داشتنِ آن پول نیست.

چرا گاهی با وجودِ پول در حساب، خرید انجام نمی‌شود؟

خیلی‌ها این پیام را دیده‌اند: «مانده کافی نیست»؛ در حالی که می‌بینند پول در حساب هست. چرا؟

چون تهاتر فقط بینِ معامله‌هایی کار می‌کند که روزِ تسویه‌شان جور باشد. پولِ فروشِ سهم دو روز بعد می‌رسد. ولی صندوقِ درآمد ثابت یا صندوقِ طلا یک روز بعد تسویه می‌شود. اگر امروز سهم بفروشید و با همان پول امروز صندوقِ درآمد ثابت بخرید، کارگزار باید فردا پولِ صندوق را بدهد، در حالی که پولِ سهم پس‌فردا می‌رسد.

مثلِ این است که بخواهید با چکی که پس‌فردا وصول می‌شود، قسطِ فردا را بدهید. برای همین بیشترِ کارگزاری‌ها اجازه نمی‌دهند پولِ فروشِ یک ابزارِ T+2 را همان روز برای خریدِ ابزارِ T+1 خرج کنید. روزِ کاریِ بعد این خرید ممکن می‌شود. برعکسش مشکلی ندارد: پولِ فروشِ صندوقِ درآمد ثابت را می‌توانید همان روز برای خریدِ سهم به کار ببرید، چون زودتر می‌رسد.

مثال عددی: تهاتر و تسویه در یک هفته

بیایید همهٔ این‌ها را در یک هفتهٔ واقعی کنارِ هم بگذاریم. فرض کنید ماندهٔ حسابتان نزدِ کارگزار صفر است. برای سادگی کارمزد را کنار می‌گذاریم؛ در عمل از هر خرید و فروش کارمزد کم می‌شود و جزئیاتش در مقالهٔ کارمزد معاملات بورس آمده است.

1. شنبه: سهمِ «الف» را ۱۰۰ میلیون تومان می‌فروشید. مانده حساب و قدرت خرید ۱۰۰ میلیون می‌شود، ولی مانده قابل برداشت صفر است.
2. همان شنبه: سهمِ «ب» را ۷۰ میلیون تومان می‌خرید. چون هر دو معامله T+2 هستند، با هم تهاتر می‌شوند. مانده حساب ۳۰ میلیون است.
3. همان شنبه: می‌خواهید با ۳۰ میلیونِ باقی‌مانده صندوقِ درآمد ثابت بخرید. سامانه قبول نمی‌کند، چون این پول هنوز برای ابزارِ T+1 آماده نیست.
4. یکشنبه: همان خرید ممکن می‌شود. اگر ۳۰ میلیون صندوق بخرید، پولش دوشنبه تسویه می‌شود؛ همان روزی که پولِ فروشِ شنبه می‌رسد.
5. دوشنبه: اگر صندوق نخریده باشید، ۳۰ میلیونِ خالص قابل برداشت است و می‌توانید درخواستِ واریز به حسابِ بانکی بدهید.

در این هفته ۱۷۰ میلیون تومان معامله کرده‌اید، ولی فقط ۳۰ میلیون پول از کارگزاری بیرون رفته است. بقیه با تهاتر صاف شده؛ درست مثلِ همان حسابِ شما و خواهرتان در اولِ مقاله، فقط با عددهای بزرگ‌تر.

اشتباه‌های رایج دربارهٔ تهاتر و تسویه

این‌ها اشتباه‌هایی است که بارها دیده‌ام آدم‌ها را به دردسر انداخته است:

• حساب‌کردن روی پولِ فردا: پولِ فروشِ سهم را برای قسط یا اجارهٔ فردا حساب نکنید. دست‌کم دو روزِ کاری فاصله لازم است.
• فراموش‌کردنِ تعطیلات: فروشِ سه‌شنبهٔ پیش از تعطیلاتِ چندروزه ممکن است تا یک هفته بعد آزاد نشود.
• یکی گرفتنِ قدرت خرید با پولِ واقعی: اعتبارِ کارگزاری بخشی از قدرت خرید است و خرید با آن بدهی می‌سازد.
• جابه‌جاکردنِ پول بینِ ابزارهایی با دورهٔ تسویهٔ متفاوت در یک روز: پولِ فروشِ سهم را همان روز برای صندوقِ T+1 نشمارید.
• شبای نادرست در سجام: اگر شبای ثبت‌شده به نامِ خودتان نباشد یا آن حساب بسته شده باشد، برداشت برمی‌گردد و پول دیرتر می‌رسد.
• خرید به امیدِ فروشِ فوری: اگر نماد بسته شود، یعنی معامله‌اش متوقف شود، نه می‌شود فروخت و نه پولی آزاد می‌شود. تهاتر فقط برای معامله‌ای است که انجام شده است.

اگر تازه شروع کرده‌اید و هنوز کارگزار انتخاب نکرده‌اید، مقالهٔ کارگزاری بورس چیست را ببینید. توصیهٔ من این است که قاعدهٔ برداشت و ساعتِ واریز را هم یکی از معیارهای انتخابِ کارگزار بگذارید.

تجارت تهاتری: مبادلهٔ کالا به کالا

«تهاتر» در زبانِ روزمره یک معنای دیگر هم دارد: عوض‌کردنِ مستقیمِ کالا یا خدمت با کالا یا خدمتِ دیگر، بی پول. به این کار تجارت تهاتری یا معاملهٔ پایاپای هم می‌گویند. قدیمی‌ترین شکلِ مبادله همین بوده است؛ پیش از پیدا شدنِ پول، مردم گندم را با پارچه و گوسفند را با ابزار عوض می‌کردند. مادربزرگ‌های ما هم گاهی تخم‌مرغِ مرغدانی را با ماست و پنیرِ همسایه عوض می‌کردند.

تجارت تهاتری امروز هم وجود دارد. دولت‌ها گاهی در قراردادهای بین‌المللی کالا را با کالا عوض می‌کنند؛ مثلاً فروشِ نفت در برابرِ کالا یا خدمات. ایران هم در دوره‌هایی که جابه‌جاییِ پول در تجارتِ خارجی دشوار بوده، بیشتر از این روش استفاده کرده است. شرکت‌ها هم گاهی تبلیغات یا خدمات را با کالا معاوضه می‌کنند.

از نظرِ حقوقی، این نوع مبادله بیشتر «معاوضه» است تا تهاترِ قانون مدنی. در معاوضه، دو طرف از اول کالایی را با کالای دیگر عوض می‌کنند. ولی در تهاترِ حقوقی، دو بدهیِ موجود و هم‌جنس با هم صاف می‌شوند.

تهاتر بدهی و طلب در دولت و شرکت‌ها

تهاتر در اقتصادِ کشور هم به کار می‌رود. در قانون‌های بودجهٔ سالانه معمولاً اجازهٔ تهاترِ بدهی‌ها و طلب‌های دولت با شرکت‌ها، بانک‌ها و پیمانکاران داده می‌شود. یعنی دولت به‌جای اینکه طلبِ یک شرکت را نقد بدهد، آن را با بدهیِ همان شرکت به دولت (مثلاً مالیات) صاف می‌کند.

شرکت‌ها هم در صورت‌های مالی گاهی طلب و بدهیِ متقابل با یک طرفِ حساب را تهاتر می‌کنند. دولت گاهی هم بدهی‌اش را با واگذاریِ سهامِ شرکت‌های دولتی می‌پردازد که به آن «ردِ دیون» می‌گویند. بخشی از این سهام، مثلِ سبدِ سهام عدالت، امروز در بورس معامله می‌شود.

سوالات متداول

جمع‌بندی

تهاتر یعنی دو بدهیِ رودررو را روی هم بگذاریم و فقط تفاوتش را بپردازیم. در قانون مدنی این کار معمولاً خودبه‌خود است و در بورس پایهٔ کارِ اتاق پایاپای. برای شما به‌عنوان سرمایه‌گذار، مهم‌ترین نتیجه‌اش این است: پولِ فروشِ سهم همان روز برای خریدِ سهمِ دیگر آماده است، ولی برای برداشت باید تا T+2 صبر کنید و تعطیلات را هم بشمارید.

پس توصیهٔ من ساده است: پیش از هر فروشی که پولش را برای روزِ مشخصی لازم دارید، با جدولِ بالا روزِ آزادشدنش را حساب کنید و یکی دو روز هم حاشیه بگذارید. وضعیتِ کلیِ بازار را هم می‌توانید در صفحهٔ شاخص کل بورس امروز دنبال کنید.