صندوق ETF چیست؟ انواع صندوق قابل معامله در بورس و نحوهٔ خرید

صندوق ETF یعنی صندوقِ سرمایه‌گذاری‌ای که واحدهایش مثلِ سهم، روی تابلوی بورس خرید و فروش می‌شود. شما با کد بورسی و از سامانهٔ کارگزاری، یک یا چند واحد می‌خرید و صاحبِ سهمی کوچک از یک سبدِ بزرگ می‌شوید: سبدی از اوراقِ درآمد ثابت، سهام، طلا یا ترکیبی از این‌ها، که مدیرانِ حرفه‌ای آن را می‌گردانند.

خیلی‌ها از من می‌پرسند: «نه وقتِ تحلیلِ سهم داریم، نه حوصلهٔ دنبال کردنِ تابلو. راهی هست که پول‌مان در بورس کار کند ولی سرمان درد نگیرد؟» یکی از بهترین جواب‌ها همین صندوق‌های قابل معامله است. در این راهنما قدم‌به‌قدم می‌بینیم صندوق ETF چیست، چه انواعی دارد، حبابش را چطور خودمان حساب کنیم و چطور اولین واحد را بخریم.

صندوق ETF چیست؟ به زبانِ ساده

ETF کوتاه‌شدهٔ Exchange Traded Fund است؛ یعنی «صندوقِ قابل معامله در بورس». در فارسی به آن «ای‌تی‌اف»، «صندوق قابل معامله» یا «صندوق بورسی» هم می‌گویند. همهٔ این نام‌ها یک چیزند.

یک سبدِ میوهٔ آماده را تصور کنید. به‌جای اینکه خودتان از ده مغازه سیب و پرتقال و انار بخرید، یک سبدِ چیده‌شده برمی‌دارید. صندوق هم همین است. پولِ هزاران نفر را جمع می‌کند و با آن سبدی از دارایی‌ها می‌خرد. هر کس به اندازهٔ پولش «واحد» دارد.

یک صندوقِ فرضی را در نظر بگیرید که ۷۰٪ پولش در اوراقِ درآمد ثابت است، ۲۰٪ در سهامِ شرکت‌های مختلف و ۱۰٪ در طلا. وقتی یک واحد از این صندوق می‌خرید، انگار پول‌تان را با همین نسبت میانِ این سه دارایی پخش کرده‌اید. با یک خرید، سبدی متنوع دارید.

یک نکتهٔ کوچک ولی مهم دربارهٔ واژه‌ها: نگویید «سهامِ صندوق را خریدم». درستش این است: «واحدهای صندوق را خریدم». این‌ها سهم نیستند؛ فقط از راهِ سامانهٔ بورس معامله می‌شوند.

این ایده در دنیا هم سابقهٔ طولانی دارد. اولین ETF معروفِ جهان در سال ۱۹۹۳ در آمریکا راه افتاد و امروز بخشِ بزرگی از پولِ سرمایه‌گذارانِ دنیا در همین صندوق‌هاست. در ایران هم این صندوق‌ها حالا بزرگ‌ترین گروه‌اند. به گزارشِ کانون نهادهای سرمایه‌گذاری، تا پایانِ خرداد ۱۴۰۵ از ۵۰۹ صندوقِ فعال، ۲۷۱ صندوق قابل معامله بودند. همین‌ها حدودِ ۶۰٪ کلِ دارایی صندوق‌ها را داشتند. پس با ابزاری حاشیه‌ای سر و کار نداریم؛ این حالا پرترددترین درِ ورودِ مردم به بازار سرمایه است.

فرق صندوق ETF با صندوق صدور و ابطال چیست؟

صندوق‌های سرمایه‌گذاری در ایران دو شکلِ اصلی دارند. فرقشان در این است که واحد را از چه کسی می‌خرید و به چه کسی می‌فروشید. اگر با کلیتِ صندوق‌ها آشنا نیستید، اول مقالهٔ صندوق سرمایه‌گذاری چیست و چه انواعی دارد را ببینید.

• صندوق صدور و ابطال: پول را مستقیم به خودِ صندوق می‌دهید. صندوق برای شما واحدِ تازه «صادر» می‌کند. موقعِ فروش هم واحد را به صندوق پس می‌دهید و صندوق آن را «ابطال» می‌کند و پول‌تان را برمی‌گرداند. قیمت را صندوق بر پایهٔ ارزشِ دارایی‌هایش در پایانِ روز تعیین می‌کند.
• صندوق ETF: واحد را از یک فروشندهٔ دیگر در بورس می‌خرید و به یک خریدارِ دیگر می‌فروشید. درست مثلِ سهم. قیمت در طولِ ساعتِ معاملات با عرضه و تقاضا بالا و پایین می‌رود.

جدولِ زیر این دو را از چند جهت کنار هم می‌گذارد.

مقایسهٔ صندوق قابل معامله (ETF) با صندوق صدور و ابطال

ویژگی	صندوق ETF	صندوق صدور و ابطال
طرفِ معامله	سرمایه‌گذارِ دیگر در بورس	خودِ صندوق
راهِ خرید	سامانهٔ معاملاتِ کارگزاری با کد بورسی	سایتِ صندوق یا شعبه و درگاهِ مدیر صندوق
قیمتِ خرید	لحظه‌ای، با عرضه و تقاضا	قیمتِ صدور، بر پایهٔ NAV پایانِ روز
امکانِ حباب	دارد؛ قیمت ممکن است از NAV جدا شود	ندارد؛ همیشه نزدیکِ NAV
ورود و خروجِ سریع	در همان ساعتِ بازار	درخواست ثبت می‌شود و چند روز طول می‌کشد
نگهبانِ نقدشوندگی	بازارگردان	خودِ صندوق و گاهی ضامن نقدشوندگی

پس مزیتِ اصلیِ صندوق ETF سرعت و راحتی است: صبح تصمیم می‌گیرید و ظهر واحد دارید. در عوض یک خطرِ تازه هم پیدا می‌شود که در صدور و ابطال نیست: حباب. پایین‌تر مفصل به آن می‌رسیم.

انواع صندوق ETF در بورس ایران

صندوق‌های قابل معامله را با «چیزی که می‌خرند» از هم جدا می‌کنند. هر نوع ریسک و رفتارِ خودش را دارد. این مهم‌ترین تصمیمِ شماست، مهم‌تر از اینکه کدام صندوق را از میانِ یک گروه انتخاب کنید.

صندوق درآمد ثابت ETF

بیشترِ پولِ این صندوق‌ها در سپردهٔ بانکی و اوراقِ بدهی است؛ مثلِ اوراق خزانه، مرابحه و اجاره. سودشان شبیهِ سودِ بانکی است ولی معمولاً کمی بیشتر. بزرگ‌ترین گروهِ صندوق‌های ایران همین‌هاست: طبقِ همان گزارشِ خرداد ۱۴۰۵، بیش از نیمی از کلِ دارایی صندوق‌ها در صندوق‌های درآمد ثابت بود.

بیشترِ صندوق‌های درآمد ثابتِ قابل معامله سودِ ماهانه واریز نمی‌کنند. سود هر روز در قیمتِ واحد می‌نشیند و قیمت آرام‌آرام بالا می‌رود. مثلاً اگر سودِ سالانهٔ صندوقی حدودِ ۳۰٪ باشد (فقط مثال است)، واحدی که امروز ۱۰٬۰۰۰ تومان است، یک سالِ بعد حدودِ ۱۳٬۰۰۰ تومان می‌شود. توضیحِ کامل‌ترش در مقالهٔ صندوق با درآمد ثابت آمده است.

این صندوق‌ها کم‌ریسک‌اند، ولی بی‌ریسک نیستند. اصلِ پول تضمین نمی‌شود و اگر نرخِ بهره در کشور ناگهان بالا برود، ممکن است قیمتِ اوراقِ صندوق و در نتیجه بازدهش برای مدتی کم شود.

صندوق سهامی ETF

بیشترِ پولِ صندوق سهامی، معمولاً ۷۰٪ یا بیشتر، در سهامِ شرکت‌های بورسی است و باقی در اوراق و سپرده. با بازار بالا می‌رود و با بازار پایین می‌آید. مزیتش این است که به‌جای شما، یک تیمِ حرفه‌ای سهم انتخاب می‌کند. جزئیاتش را در صندوق سرمایه‌گذاری در سهام نوشته‌ام.

صندوق شاخصی و صندوق بخشی

صندوق شاخصی سعی می‌کند شبیهِ یک شاخصِ بازار حرکت کند؛ مثلاً شاخصِ کل یا شاخصِ پنجاه شرکتِ بزرگ. مدیرش دنبالِ «زرنگی» نیست؛ فقط می‌خواهد همپای بازار برود. صندوق بخشی تمرکزش روی یک صنعت است: فلزات، پتروشیمی، سیمان، دارو یا خودرو. اگر به آیندهٔ یک صنعت باور دارید ولی نمی‌دانید کدام سهمش را بخرید، صندوقِ بخشی همان صنعت جوابِ ساده‌تری است. البته ریسکش هم متمرکزتر است.

صندوق مختلط

صندوق مختلط پولش را میانِ سهام و اوراقِ درآمد ثابت تقسیم می‌کند؛ مثلاً نصف‌نصف. ریسکش از صندوق سهامی کمتر و از درآمد ثابت بیشتر است. برای کسی که نه می‌خواهد همهٔ پولش در سهام باشد و نه همه‌اش در اوراق، گزینهٔ میانه است.

صندوق طلا و صندوق‌های کالایی

صندوقِ طلا ابزاری برای سرمایه‌گذاریِ غیرمستقیم در طلاست. مدیرانِ صندوق با پولِ ما گواهی سپردهٔ سکه، گواهی شمش و گاهی قراردادِ آتیِ سکه می‌خرند. ما فقط واحد می‌خریم و باقیِ کار با آن‌هاست. این صندوق‌ها در بورس کالا درج شده‌اند، ولی با همان کد بورسی و همان سامانهٔ کارگزاری خرید و فروش می‌شوند.

یکی از جمله‌هایی که در دورهٔ طلا زیاد تکرار کرده‌ام این است: در صندوقِ طلا «تهران باشیم، مشهد باشیم یا جزیرهٔ قشم، قیمت برای همه یکسان است». در بازارِ فیزیکی این‌طور نیست؛ طلافروشیِ شهرِ کوچک ممکن است گران‌تر بفروشد و ارزان‌تر بخرد. صندوق‌های طلا قابلِ تحویلِ فیزیکی نیستند؛ قرار نیست سکه‌ای تحویل بگیرید. قیمتِ روزِ طلا و سکه را هم می‌توانید در صفحهٔ قیمت طلا امروز ببینید. برای مقایسهٔ صندوق‌های طلا با هم، مقالهٔ بهترین صندوق طلا و معیارهای انتخاب را بخوانید.

کنارِ طلا، صندوق‌های نقره و زعفران هم هستند که همین منطق را دارند، فقط کالایشان فرق می‌کند.

صندوق اهرمی

صندوق اهرمی پرریسک‌ترین نوع است. دو جور واحد دارد. «واحدِ عادی» صدور و ابطالی است و سودی در یک بازهٔ مشخص می‌گیرد. «واحدِ ممتاز» در بورس معامله می‌شود و همان ETF ماجراست. پولِ دارندگانِ واحدِ عادی در عمل مثلِ وامی است که به نفعِ دارندگانِ ممتاز در سهام کار می‌کند.

نتیجه این است که واحدِ ممتاز تندتر از بازار حرکت می‌کند. فرض کنیم بازارِ سهام ۱۰٪ بالا برود؛ واحدِ ممتاز ممکن است ۱۵ یا ۲۰٪ بالا برود. ولی اگر بازار ۱۰٪ بریزد، همین ضرر هم بزرگ‌تر می‌شود (عددها مثال‌اند و ضریبِ هر صندوق فرق دارد). سازوکارِ کاملش را در صندوق اهرمی چیست ببینید. توصیهٔ من: تا صندوق‌های ساده‌تر را تجربه نکرده‌اید، سراغِ اهرمی نروید.

صندوق‌های دیگر

چند نوعِ کم‌تعدادتر هم هست: صندوقِ املاک و مستغلات و «صندوقِ صندوق‌ها» که خودش واحدِ صندوق‌های دیگر را می‌خرد. صندوق‌های ETF دولتی هم هستند، مثلِ «دارا یکم» و «پالایش یکم». دولت سهامش در چند شرکت را در قالبِ همین صندوق‌ها به مردم فروخت.

جدولِ انواع صندوق ETF با نمونه‌نماد

جدولِ زیر انواعِ اصلی را کنار هم می‌گذارد. نمادها فقط برای این آمده‌اند که بدانید هر گروه در تابلو چه شکلی دارد؛ پیشنهادِ خرید نیستند و هر کدام ممکن است بعداً تغییر کند.

انواع صندوق قابل معامله در بورس ایران، ریسک و نمونه‌نمادها (مهر ۱۴۰۵)

نوع صندوق	بیشترِ پولش کجاست؟	ریسک	مناسبِ چه کسی	نمونه‌نماد
درآمد ثابت	سپردهٔ بانکی و اوراقِ بدهی	کم	پولِ کوتاه‌مدت و ریسک‌گریزها	کارا، کمند، آوند، فیروزا
سهامی	سهامِ شرکت‌های بورسی	زیاد	سرمایه‌گذارِ بلندمدتِ بورس	اطلس، کاریس
شاخصی	سهام به ترتیبِ وزنِ شاخص	زیاد	کسی که بازدهِ بازار را می‌خواهد	آرام
بخشی	سهامِ یک صنعت	زیاد و متمرکز	کسی که به یک صنعت باور دارد	اکتان، استیل، متال
مختلط	سهام و اوراق	متوسط	کسی که میانه می‌خواهد	مختلط
طلا (کالایی)	گواهی سکه و شمش	متوسط تا زیاد	حفظِ ارزشِ پول در برابرِ تورم	طلا، عیار، کهربا، زر، ناب
نقره (کالایی)	گواهی سپردهٔ نقره	زیاد	تنوع‌بخشی در فلزات	نقران
اهرمی (واحدِ ممتاز)	سهام با اهرم	خیلی زیاد	فقط باتجربه‌ها	اهرم، توان

اگر فقط یک چیز از این جدول یادتان بماند، این باشد: اول نوع را با هدف‌تان جور کنید، بعد سراغِ نماد بروید. پولی که شش ماهِ دیگر برای اجاره لازم دارید، جایش در صندوق اهرمی نیست.

NAV و حباب صندوق ETF: قیمتِ واقعی کدام است؟

در تابلوی صندوق‌ها به‌جای EPS و P/E یک عددِ دیگر می‌بینید: NAV. این عدد کلیدِ فهمیدنِ صندوق ETF است.

NAV یعنی چه؟

NAV یعنی ارزشِ خالصِ دارایی‌های صندوق برای هر واحد. فرض کنید امروز صندوق همهٔ دارایی‌اش را بفروشد و همهٔ بدهی‌ها و هزینه‌هایش را بدهد. پولی که می‌ماند را بر تعدادِ واحدها تقسیم کنید. هر عددی به دست آمد، همان NAV است.

بیایید با هم حساب کنیم. صندوقی ۱۰۰ میلیارد تومان دارایی دارد و ۲ میلیارد تومان بدهی و هزینه. ۱۰ میلیون واحد هم دارد. پس ۹۸ میلیارد تقسیم بر ۱۰ میلیون می‌شود ۹٬۸۰۰ تومان. این ارزشِ هر واحد است (عددها مثال‌اند). برای جزئیاتِ بیشتر، مقالهٔ NAV یا خالص ارزش دارایی چیست را بخوانید.

هر صندوق سه NAV دارد که نباید گیج‌تان کند:

• NAV صدور: قیمتی که صندوق برای ساختنِ واحدِ تازه حساب می‌کند. کمی بالاتر از بقیه است، چون کارمزدِ صدور رویش آمده.
• NAV ابطال: پولی که اگر واحد را به صندوق پس بدهید، بابتش می‌گیرید. معیارِ ما برای حسابِ حباب همین است.
• NAV آماری: وقتی بعضی سهم‌های صندوق بسته‌اند و قیمتِ روشنی ندارند، مدیر ارزششان را تخمین می‌زند. اگر هیچ تعدیلی نکند، NAV آماری با NAV ابطال برابر است.

حباب صندوق ETF یعنی چه و چطور حسابش کنیم؟

در صندوق ETF قیمت را خریدار و فروشنده تعیین می‌کنند، نه صندوق. پس قیمتِ تابلو ممکن است از NAV جدا شود. فاصلهٔ این دو را حبابِ اسمی می‌گویند:

درصدِ حباب = (آخرین قیمت − NAV ابطال) ÷ NAV ابطال × ۱۰۰

فرض کنیم NAV ابطالِ یک صندوق ۱۰٬۰۰۰ تومان است و واحدش در تابلو ۱۰٬۳۰۰ تومان معامله می‌شود. ۳۰۰ تومان گران‌تر از ارزشِ دارایی‌ها می‌خرید؛ یعنی ۳٪ حباب. اگر قیمت ۹٬۹۰۰ تومان بود، حباب منفی است و کمی ارزان‌تر از ارزشِ دارایی خریده‌اید.

حبابِ اسمیِ نزدیکِ صفر عادی است. چند درصد حبابِ مثبت یعنی بازار جوگیر شده و باید دست نگه داشت. در صندوق‌های اهرمی گاهی حبابِ دورقمی هم دیده شده؛ کسی که با چنین حبابی بخرد، حتی اگر بازار تکان نخورد، با خالی شدنِ حباب ضرر می‌کند. مفهومِ حباب را در بازارهای مختلف در مقالهٔ حباب قیمت چیست باز کرده‌ام.

حبابِ واقعی: «حباب در حباب» در صندوق‌های طلا

در صندوق‌های طلا یک لایهٔ پنهان هم هست. NAV با قیمتِ بازارِ داخلیِ سکه و گواهی‌ها حساب می‌شود. ولی خودِ سکه در بازارِ ایران معمولاً حبابِ جداگانه‌ای دارد. فرض کنیم ارزشِ طلای یک سکه ۴۲ میلیون تومان باشد و در بازار ۵۰ میلیون معامله شود. صندوقی که پر از این سکه است، حتی با حبابِ اسمیِ صفر، حدودِ ۱۹٪ حباب در دلِ خودش دارد. این همان «حباب در حباب» است.

در یک نمونهٔ واقعی که در دورهٔ طلا با هم حساب کردیم (مهر ۱۴۰۳)، حبابِ اسمیِ یک صندوقِ طلا حدودِ ۰٫۶٪ بود؛ ولی وقتی دارایی‌هایش را یکی‌یکی با قیمتِ بی‌حبابِ طلا ارزش‌گذاری کردیم، حبابِ واقعی‌اش حدودِ ۱۴٪ درآمد. فاصله را می‌بینید؟

چرا مهم است؟ فرض کنید امروز معادلِ ۱۲۰ گرم طلا واحدِ صندوق می‌خرید. اگر موقعِ فروش حبابِ سکه خالی شده باشد، شاید فقط معادلِ ۱۰۰ گرم دستتان را بگیرد. ممکن است به تومان سود کرده باشید، ولی طلایتان «آب رفته». من در دورهٔ صفر تا صد سرمایه‌گذاری در طلا همین محاسبهٔ حبابِ واقعی را با گزارشِ پرتفویِ صندوق و یک جدولِ ساده، قدم‌به‌قدم نشان داده‌ام.

پس پیش از خرید، دست‌کم حبابِ اسمی را حساب کنید. در صندوقِ طلا، به ترکیبِ دارایی هم نگاه کنید: صندوقی که سکهٔ زیادی دارد، وقتی حبابِ سکه بالاست، حبابِ پنهانِ بیشتری هم دارد.

بازارگردان: چرا صندوق ETF همیشه خریدار دارد؟

شاید بپرسید: اگر واحد را باید به یک آدمِ دیگر بفروشم، اگر روزی کسی نخرید چه؟ جوابش بازارگردان است. بازارگردان معمولاً یک نهادِ مالی است که موظف است در طرفِ خرید و فروشِ صندوق سفارش بگذارد. وقتی فروشنده زیاد شد، می‌خرد. وقتی خریدار زیاد شد، می‌فروشد. نمی‌گذارد قیمت خیلی از NAV دور شود و جلوی صف‌های سنگینِ خرید و فروش را می‌گیرد.

در گذشته بیشترِ صندوق‌ها رکنی به نامِ «ضامن نقدشوندگی» هم داشتند که اگر صندوق نمی‌توانست پولِ سرمایه‌گذار را بدهد، آن را می‌پرداخت. در صندوق‌های قابل معامله، این نقش بیشتر به بازارگردان رسیده است. سازوکارش را در مقالهٔ بازارگردان کیست و بازارگردانی چیست توضیح داده‌ام.

البته بازارگردان هم توانِ بی‌نهایت ندارد. در روزهای هیجان و بحران ممکن است صف تشکیل شود. یا بورس چند روز تعطیل باشد و شما نتوانید بفروشید. این را جزوِ ریسک‌های واقعیِ صندوق ETF حساب کنید.

چطور صندوق قابل معامله بخریم؟ قدم‌به‌قدم

خریدِ صندوق ETF همان مسیرِ خریدِ سهم را دارد. اگر یک بار انجامش بدهید، دفعه‌های بعد چند دقیقه بیشتر طول نمی‌کشد.

1. ثبت‌نام در سجام و گرفتنِ کد بورسی. اول در سامانهٔ سجام احرازِ هویت کنید، بعد در یکی از کارگزاری‌های مجاز حساب باز کنید. راهنمای کاملش در سجام چیست و چطور ثبت‌نام کنیم آمده است.
2. شارژِ حسابِ کارگزاری. در سامانهٔ معاملاتی، گزینهٔ واریزِ وجه را بزنید. کارتِ بانکی باید به نامِ خودتان باشد؛ با کارتِ برادر یا همسرتان نمی‌شود حسابِ خودتان را شارژ کرد.
3. پیدا کردنِ صندوق. نامِ نماد را جست‌وجو کنید. حواس‌تان باشد نمادی که پیدا کرده‌اید واقعاً صندوق باشد؛ معمولاً زیرِ عنوانِ «صندوق‌های قابل معامله» می‌آید. روی نماد بزنید و نامِ کاملش را ببینید.
4. نگاه به NAV و حباب. پیش از خرید، آخرین قیمت را با NAV ابطال مقایسه کنید و حبابِ اسمی را با فرمولِ بالا حساب کنید.
5. ثبتِ سفارشِ خرید. تعدادِ واحد و قیمت را بنویسید. یادتان باشد قیمت‌ها در سامانه به ریال است. اگر عجله دارید، قیمتی برابرِ ارزان‌ترین سفارشِ صفِ فروش بگذارید تا زود انجام شود. اگر عجله ندارید، کمی پایین‌تر بگذارید؛ ولی ممکن است آن روز خریده نشود.
6. چک کردنِ وضعیتِ سفارش. بخشِ سفارش‌ها را ببینید. تا وقتی سفارش به «انجام‌شده» نرفته، معامله‌ای انجام نشده. سفارشِ باز را می‌شود ویرایش یا لغو کرد.
7. فروش و برداشتِ پول. برای فروش همین مسیر را برعکس بروید. پولِ فروش معمولاً یکی دو روزِ کاری بعد قابلِ برداشت است و باید به حسابِ بانکیِ خودتان درخواستِ برداشت بدهید.

یک نکتهٔ عملی: ساعتِ معاملهٔ همهٔ صندوق‌ها یکی نیست. صندوق‌های طلا و کالایی در بورس کالا ساعتِ جداگانه‌ای دارند و این ساعت‌ها در یکی دو سالِ اخیر چند بار عوض شده است. ساعتِ روز را از سامانهٔ کارگزاری‌تان بپرسید. پیشنهادِ من برای بارِ اول: با مبلغی کم یک خریدِ کوچک انجام دهید تا «دست‌تان گرم شود» و با سامانه آشنا شوید.

حداقل سرمایه، کارمزد و مالیات صندوق‌های ETF

با چقدر پول می‌شود صندوق ETF خرید؟

حداقلِ خرید، قیمتِ یک واحد است. قیمتِ واحدِ بیشترِ صندوق‌ها از چند هزار تا چند ده هزار تومان است. پس با پولی به اندازهٔ یک خریدِ کوچکِ روزانه هم می‌شود شروع کرد. این یکی از بزرگ‌ترین فرق‌های صندوق با خریدِ سکه یا آپارتمان است.

کارمزد معاملات صندوق ETF

کارمزدِ صندوق‌ها از کارمزدِ سهام خیلی کمتر است. نرخ‌ها را سازمان بورس تعیین می‌کند و گاهی عوض می‌شود. جدولِ زیر نرخ‌های اعلام‌شده تا خرداد ۱۴۰۵ را برای یک خریدِ ۱۰ میلیون تومانی نشان می‌دهد (عددها گرد شده‌اند).

کارمزدِ تقریبیِ هر طرفِ معامله در صندوق‌های ETF، برای خریدِ ۱۰ میلیون تومانی

نوع صندوق	کارمزدِ هر طرف (تقریبی)	برای ۱۰ میلیون تومان
درآمد ثابت	حدودِ ۰٫۰۴٪	حدودِ ۴ هزار تومان
طلا (کالایی)	حدودِ ۰٫۱۲٪	حدودِ ۱۲ هزار تومان
مختلط	حدودِ ۰٫۱۲ تا ۰٫۱۳٪	حدودِ ۱۳ هزار تومان
سهامی، شاخصی، بخشی و اهرمی	حدودِ ۰٫۲۴٪	حدودِ ۲۴ هزار تومان

برای مقایسه، در خرید و فروشِ سهم، با مالیاتِ نیم‌درصدیِ فروش، هزینهٔ رفت‌وبرگشت معمولاً از یک درصد بیشتر می‌شود. پس برای کسی که زیاد جابه‌جا می‌کند، این فرق کم نیست. عددِ دقیق را همیشه پیش از تأییدِ سفارش در سامانهٔ کارگزاری ببینید.

یک هزینهٔ دیگر هم هست که کمتر دیده می‌شود: کارمزدِ مدیریت. این همان دستمزدِ سالانهٔ مدیرانِ صندوق است. جدا از شما نمی‌گیرند؛ هر روز کمی از ارزشِ دارایی صندوق کم می‌شود و در NAV لحاظ شده است. نرخش را در «امیدنامهٔ» هر صندوق ببینید؛ امیدنامه همان شناسنامهٔ صندوق است.

آیا صندوق‌های ETF مالیات دارند؟

طبقِ قانونِ توسعهٔ ابزارها و نهادهای مالی جدید، از نقل‌وانتقال و صدور و ابطالِ واحدهای صندوق‌های سرمایه‌گذاری مالیاتی گرفته نمی‌شود. یعنی آن نیم‌درصدِ مالیاتِ فروشِ سهم، در صندوق‌ها نیست. در قانونِ تازهٔ مالیات بر عایدیِ سرمایه هم صندوق‌ها و گواهی‌های طلای بورسی معاف ماندند. این وضعیت تا مهر ۱۴۰۵ است؛ قانونِ مالیات ممکن است روزی عوض شود، پس پیش از تصمیم‌های بزرگ آخرین اطلاعیه‌ها را ببینید.

مزایا و معایب صندوق ETF

هیچ ابزاری فقط خوبی ندارد. بیایید هر دو طرف را صادقانه کنار هم بگذاریم.

مزیت‌ها:

• تنوع با یک خرید: با یک واحد، تکه‌ای از ده‌ها دارایی را دارید.
• مدیریتِ حرفه‌ای: انتخابِ دارایی و جابه‌جایی‌ها با تیمِ صندوق است.
• نقدشوندگیِ بالا: در ساعتِ بازار می‌خرید و می‌فروشید و بازارگردان پشتِ معاملات است.
• شروع با پولِ کم: حداقلِ خرید، قیمتِ یک واحد است.
• کارمزدِ کم و معافیتِ مالیاتی: هزینهٔ رفت‌وبرگشت از سهم کمتر است.
• شفافیت: قیمت و NAV لحظه‌ای دیده می‌شود و صندوق‌ها موظف‌اند گزارشِ دارایی‌هایشان را منتشر کنند.
• جابه‌جاییِ راحت: می‌شود صندوقِ سهامی را فروخت و با همان پول، بی‌آنکه پول به بانک برگردد، صندوقِ طلا یا درآمد ثابت خرید.
• بسته نشدنِ نماد: برخلافِ سهام که برای مجمع یا افشای اطلاعات بسته می‌شود، صندوق‌ها معمولاً هر روزِ کاریِ بازار بازند.

عیب‌ها:

• حباب: ممکن است گران‌تر از ارزشِ دارایی بخرید؛ در صندوق‌های طلا حبابِ واقعی هم پنهان است.
• بی‌اختیاری در سبد: شما تصمیم نمی‌گیرید صندوق چه بخرد یا بفروشد.
• کارمزدِ مدیریت: هر سال، چه سود کنید چه ضرر، بخشی از دارایی صرفِ آن می‌شود.
• ریسکِ بازار: صندوقِ سهامی با بازار می‌ریزد؛ صندوقِ اهرمی تندتر.
• تعطیلیِ بازار: اگر بورس در بحران بسته شود، تا بازگشایی نمی‌توانید نقد کنید.

پس صندوق ETF جادو نمی‌کند. فقط کارِ سختِ انتخاب و نگه‌داری را ارزان و ساده می‌کند. ریسکِ دارایی‌ای که صندوق می‌خرد، همچنان با شماست.

چک‌لیستِ انتخابِ صندوق ETF

وقتی نوعِ صندوق را انتخاب کردید، میانِ صندوق‌های همان گروه با این چند سؤال گلچین کنید:

• حبابش چقدر است؟ حبابِ اسمی را حساب کنید. در صندوقِ طلا ترکیبِ سکه و شمش را هم ببینید.
• واقعاً همان چیزی را می‌خرد که من می‌خواهم؟ گزارشِ پرتفوی را در سایتِ صندوق ببینید. صندوقِ طلایی که بخشِ بزرگی از پولش در سپردهٔ بانکی است، صندوقِ «طلا»ی خالص نیست.
• نقدشوندگی‌اش کافی است؟ ارزشِ کلِ دارایی و میانگینِ ارزشِ معاملاتِ روزانه را ببینید. صندوقِ خیلی کوچک ممکن است با یک خریدِ بزرگ قیمتش تکان بخورد.
• بازدهِ گذشته‌اش را با هم‌گروه‌ها مقایسه کرده‌ام؟ بازدهِ یک‌ساله و چندساله را در کنارِ صندوق‌های هم‌نوع ببینید، نه در کنارِ صندوقِ نوعی دیگر.
• چند سال سابقه دارد و مدیرش کیست؟ سابقه اعتماد می‌سازد، ولی صندوقِ تازه هم لزوماً بد نیست.
• کارمزدِ مدیریتش چقدر است؟ در امیدنامه نوشته شده.

همهٔ این اطلاعات رایگان است. سامانهٔ فیپیران فهرستِ صندوق‌ها، ارزشِ دارایی، بازده و نشانیِ سایتِ رسمیِ هر صندوق را دارد. بزرگ‌ترین یا معروف‌ترین صندوق هم لزوماً بهترین نیست؛ گاهی همان که همه می‌خرند، پرحباب‌تر شده است.

اشتباه‌های رایج در خرید صندوق ETF

1. خریدن به خاطرِ اسم. صندوقی که نامش «طلا» است، فقط چون اولین صندوقِ طلا بوده این نماد را گرفته؛ این دلیل نمی‌شود از بقیه بهتر باشد.
2. نگاه نکردن به NAV. خریدن با حبابِ چنددرصدی یعنی از روزِ اول در ضرر هستید.
3. اشتباه گرفتنِ نوع. خیلی‌ها صندوقِ اهرمی را با صندوقِ سهامیِ معمولی یکی می‌دانند و از نوسانش جا می‌خورند.
4. گذاشتنِ پولِ کوتاه‌مدت در صندوقِ پرریسک. پولی که چند ماهِ دیگر لازم دارید، جایش در صندوقِ درآمد ثابت است، نه سهامی و طلا.
5. خیال کردنِ اینکه سفارش انجام شده. تا در بخشِ «انجام‌شده» نیامده، چیزی نخریده‌اید.
6. ریختنِ همهٔ پول در یک صندوق. تقسیمِ پول میانِ دو سه صندوقِ هم‌نوع، ریسکِ یک مدیرِ ناموفق را کم می‌کند.

سوالات متداول

جمع‌بندی

صندوق ETF راهی است که آدم‌های معمولی مثلِ من و شما، بی‌آنکه هر روز تابلو را نگاه کنیم، از بورس، طلا یا اوراق سهم داشته باشیم. واحد را مثلِ سهم می‌خرید، ولی پشتش سبدی متنوع و مدیری حرفه‌ای است. کارمزدش کم است و مالیاتِ فروشِ سهم را ندارد.

ولی دو چیز را هیچ‌وقت فراموش نکنید. اول، نوعِ صندوق را با هدف‌تان جور کنید؛ درآمد ثابت برای امنیت، طلا برای حفظِ ارزش، سهامی برای رشدِ بلندمدت. دوم، پیش از هر خرید حباب را بسنجید. پس دفعهٔ بعد که خواستید صندوق بخرید، اول این دو عدد را کنار هم بگذارید: آخرین قیمت و NAV ابطال. تصمیمِ نهایی با خودتان است.