یارانه چیست؟ انواع یارانه و اثر آن بر تورم، بودجه و بورس

خیلی‌ها می‌پرسند: «دولت که این همه یارانه می‌دهد، پس چرا زندگی هر سال گران‌تر می‌شود؟» برای جواب، اول باید بدانیم یارانه چیست. یارانه یعنی بخشی از قیمتِ یک کالا یا خدمت را دولت به جای ما می‌پردازد؛ یا پولش را مستقیم به حساب‌مان می‌ریزد (یارانهٔ نقدی)، یا کالا را ارزان‌تر از قیمتِ واقعی‌اش به دستمان می‌رساند (یارانهٔ پنهان).

تا اینجا ساده است. ولی پولِ یارانه از جایی می‌آید، و همین «از جایی» است که آن را به بودجهٔ دولت، به تورم و حتی به سهامِ پالایشی و پتروشیمیِ بورس گره می‌زند. بیایید قدم‌به‌قدم جلو برویم.

یارانه چیست؟ به زبان ساده

فرض کنید قیمتِ واقعیِ یک نان ۱۰ هزار تومان است. دولت می‌گوید شما ۵ هزار تومان بدهید، ۵ هزار تومانِ دیگرش با من. آن ۵ هزار تومان همان یارانه است. اسمِ قدیمی‌ترش «سوبسید» است که از فرانسه آمده و هنوز هم شنیده می‌شود.

دولت‌ها معمولاً به سه دلیل یارانه می‌دهند:

• کمک به خانواده‌های کم‌درآمد تا نان، دارو و گرما برایشان دست‌نیافتنی نشود.
• حمایت از تولید، مثلاً کود و بذرِ ارزان برای کشاورز یا برقِ ارزان برای کارخانه.
• آرام نگه داشتنِ قیمت‌ها، به‌خصوص قیمتِ کالاهایی که همه هر روز می‌خرند.

نیت خوب است. مشکل از جایی شروع می‌شود که یارانه بزرگ شود، به آدم‌های اشتباه برسد یا پولش از جیبِ آینده خرج شود. پس یارانه به‌خودیِ‌خود نه خوب است نه بد؛ مهم این است که چطور داده شود و از کجا تأمین شود.

انواع یارانه کدام‌اند؟

یارانه را از چند زاویه دسته‌بندی می‌کنند. دو دسته‌بندی بیشتر از بقیه به کارِ ما می‌آید: این‌که یارانه آشکار است یا پنهان، و این‌که به مصرف‌کننده می‌رسد یا به تولیدکننده.

یارانهٔ نقدی (آشکار)

یارانهٔ نقدی همان پولی است که هر ماه به حسابِ سرپرستِ خانوار می‌آید. آشکار است، چون همه مبلغش را می‌بینند و دولت هم دقیق می‌داند چقدر خرج کرده. خانواده هم آزاد است آن را هر جا لازم دارد خرج کند: اجاره، قسط یا دارو.

یارانهٔ کالایی (کالابرگ و سهمیه)

در این نوع، به‌جای پولِ نقد، حقِ خریدِ کالای مشخص داده می‌شود. کوپن‌های دههٔ ۶۰ و کالابرگِ الکترونیکیِ امروز از همین نوع‌اند. اعتبارِ کالابرگ را نمی‌شود از خودپرداز گرفت؛ فقط برای خریدِ اقلامِ مشخص در فروشگاه‌های طرف قرارداد به کار می‌رود. سهمیهٔ بنزینِ کارت سوخت هم نوعی یارانهٔ کالایی است.

یارانهٔ پنهان (غیرمستقیم)

یارانهٔ پنهان را کسی به حساب‌تان واریز نمی‌کند؛ در قیمتِ ارزانِ کالا پنهان شده است. بنزین، گاز، برق، آب و نانِ یارانه‌ای نمونه‌اش هستند. چون دیده نمی‌شود، کمتر کسی حسابش را دارد، ولی در ایران بزرگ‌ترین بخشِ یارانه‌ها همین است. جلوتر مفصل سراغش می‌رویم.

یارانهٔ تولیدی و یارانهٔ مصرفی

یارانهٔ مصرفی به خریدار می‌رسد، مثلِ نانِ ارزان. یارانهٔ تولیدی به تولیدکننده می‌رسد، مثلِ وامِ کم‌بهره، خوراکِ ارزان یا ارزِ ترجیحی برای واردِ کردنِ مواد اولیه. قرار است تولیدکننده ارزان‌تر تولید کند و این ارزانی به مصرف‌کننده برسد؛ ولی همیشه این‌طور نمی‌شود.

این جدول چهار نوعِ اصلی را کنارِ هم می‌گذارد:

مقایسهٔ انواع یارانه در ایران

نوع یارانه	نمونه	به دستِ چه کسی می‌رسد؟	نقطهٔ قوت	نقطهٔ ضعف
نقدی	واریزِ ماهانه به حساب	همهٔ مشمولان، به یک اندازه برای هر نفر	شفاف؛ آزادیِ خرج	با تورم ارزشش آب می‌رود
کالایی	کالابرگ، سهمیهٔ بنزین	مشمولان، برای کالای مشخص	مطمئن می‌شود صرفِ خوراک و نیازِ پایه شود	انتخابِ محدود؛ هزینهٔ اجرا
پنهان	بنزین، گاز و برقِ ارزان	هر کس بیشتر مصرف کند، بیشتر	اجرای آسان؛ قیمتِ پایین	بیشترش به پرمصرف‌ها و قاچاق می‌رسد
تولیدی	ارزِ ترجیحی، خوراکِ ارزان	بنگاه‌ها و واردکننده‌ها	کمک به تولید و اشتغال	رانت؛ ارزانی همیشه به مصرف‌کننده نمی‌رسد

پس هر نوع یارانه یک معامله است: هر چه هدف‌گیری دقیق‌تر شود، اجرا سخت‌تر می‌شود؛ و هر چه اجرا آسان‌تر باشد، پول بیشتر هدر می‌رود.

یارانه پنهان چیست و چرا این‌قدر بزرگ است؟

یارانهٔ پنهان یعنی فاصلهٔ قیمتی که ما می‌پردازیم با قیمتی که همان کالا می‌توانست در بازار یا در صادرات فروخته شود. اقتصاددان‌ها به آن قیمتِ دوم «هزینهٔ فرصت» می‌گویند؛ یعنی پولی که دولت می‌توانست بگیرد و نگرفت.

یک مثالِ ساده و فرضی بزنیم. فرض کنید هر لیتر بنزین اگر صادر شود، معادلِ ۳۰ هزار تومان می‌ارزد. داخل کشور آن را ۱٬۵۰۰ تومان می‌فروشیم. پس روی هر لیتر حدودِ ۲۸٬۵۰۰ تومان یارانهٔ پنهان داده شده است. این عددها فقط مثال‌اند؛ ولی نشان می‌دهند چرا حتی یک پیکانِ قدیمی با باکِ پر، یارانهٔ چشمگیری می‌گیرد.

بزرگیِ یارانهٔ انرژی در ایران فقط حرفِ ما نیست. ایران سال‌هاست در گزارش‌های آژانس بین‌المللی انرژی جزو چند کشوری است که بیشترین یارانهٔ مصرفِ سوخت را در جهان می‌دهند. بنزین، گازوئیل، گاز طبیعی و برق بیشترِ این یارانه را می‌خورند.

یارانهٔ پنهان به چه کسی می‌رسد؟

اینجا نکتهٔ تلخِ ماجراست. یارانهٔ پنهان به نسبتِ مصرف تقسیم می‌شود، نه به نسبتِ نیاز. خانواده‌ای که دو ماشینِ پرمصرف و خانهٔ بزرگ با استخر دارد، چند برابرِ خانواده‌ای که ماشین ندارد بنزین و گاز و برقِ ارزان مصرف می‌کند. یعنی چند برابر یارانه می‌گیرد.

مثلِ این است که سفرهٔ نذری را پهن کنیم و بگوییم «هر کس هر چقدر می‌تواند بردارد». کسی که ظرفِ بزرگ‌تری آورده، سهمِ بیشتری می‌برد. قاچاقِ سوخت به کشورهای همسایه هم از همین فاصلهٔ قیمت جان می‌گیرد.

یک اختلاف‌نظرِ منصفانه

همهٔ اقتصاددان‌ها روی عددِ یارانهٔ پنهان توافق ندارند. عده‌ای می‌گویند این پول واقعاً خرج نشده و فقط «درآمدِ از دست‌رفته» است؛ یعنی نباید آن را با خرجِ نقدیِ دولت یکی دانست. این دوستان هم حرفشان منطقی است. ولی یک چیز را کسی انکار نمی‌کند: انرژیِ ارزان، مصرف را بالا می‌برد و همین حالا خاموشیِ تابستان و کمبودِ گازِ زمستان را جلوی چشم‌مان گذاشته است.

پس یارانهٔ پنهان شاید روی کاغذ دیده نشود، ولی هزینه‌اش را آخر سر همهٔ ما می‌دهیم: با خاموشی، با کمبود، و با بودجه‌ای که کسری دارد.

یارانه در ایران چطور به اینجا رسید؟

داستانِ یارانه در ایران چند ایستگاهِ مهم دارد. دانستنش کمک می‌کند خبرهای امروز را بهتر بفهمیم.

1. دههٔ ۶۰، کوپن: در سال‌های جنگ، کالاهای اساسی با کوپن و قیمتِ دولتی توزیع می‌شد.
2. سالِ ۱۳۸۹، هدفمندی یارانه‌ها: قیمتِ بنزین، گاز، برق و نان یک‌باره بالا رفت و به‌جایش به هر نفر ماهانه ۴۵٬۵۰۰ تومان یارانهٔ نقدی داده شد. منطقش این بود که پولِ حاصل از گران‌شدنِ انرژی، مستقیم به خودِ مردم برگردد.
3. سالِ ۱۳۹۷، دلارِ ۴٬۲۰۰ تومانی: برای واردکردنِ کالاهای اساسی و دارو ارزِ ارزان داده شد؛ یعنی یک یارانهٔ پنهانِ بزرگ از نوعِ ارزِ ترجیحی.
4. آبانِ ۱۳۹۸، بنزینِ ۱٬۵۰۰ و ۳٬۰۰۰ تومانی: قیمتِ بنزین چند برابر شد و پولش به شکلِ «یارانهٔ معیشتی» به بخشی از خانوارها رسید.
5. اردیبهشتِ ۱۴۰۱، حذفِ ارزِ ۴٬۲۰۰ تومانی: ارزِ ترجیحیِ بیشترِ کالاها حذف شد و یارانهٔ نقدی برای دهک‌های اول تا سوم ۴۰۰ هزار و برای دهک‌های چهارم تا نهم ۳۰۰ هزار تومان به ازای هر نفر شد.
6. آذرِ ۱۴۰۴، نرخِ سومِ بنزین: برای مصرفِ بیشتر از سهمیه و کارتِ جایگاه نرخِ سوم آمد. طبقِ گزارش‌ها، این نرخ در شهریور ۱۴۰۵ بالاتر هم رفت، ولی دو نرخِ سهمیه‌ای (۱٬۵۰۰ و ۳٬۰۰۰ تومان) دست نخورد.
7. دیِ ۱۴۰۴، کالابرگِ ماهانه: بخشِ بزرگی از ارزِ ترجیحیِ ۲۸٬۵۰۰ تومانیِ کالاهای اساسی کنار رفت و به‌جایش ماهانه به ازای هر نفر یک میلیون تومان اعتبارِ کالابرگ در نظر گرفته شد. یارانهٔ نقدی هم جداگانه ادامه دارد.

اگر بخواهید بدانید چرا در ایران چند نرخِ دلار هم‌زمان وجود دارد و ارزِ ترجیحی کجای این داستان است، مقالهٔ قیمت دلار و تنوعِ نرخِ ارز در ایران را بخوانید.

یارانهٔ نقدی با تورم چه می‌شود؟

یک آزمایشِ ساده انجام دهیم. سالِ ۱۳۸۹ یارانهٔ هر نفر ۴۵٬۵۰۰ تومان بود و دلار حدودِ هزار و صد تومان. یعنی یارانهٔ هر نفر کمی بیشتر از ۴۰ دلار می‌ارزید.

اردیبهشتِ ۱۴۰۱ یارانهٔ دهک‌های پایین ۴۰۰ هزار تومان شد. دلار آن روزها حدودِ ۳۰ هزار تومان بود؛ پس این یارانه حدودِ ۱۳ دلار می‌ارزید. عددِ تومانی تقریباً ۹ برابر شده بود، ولی ارزشِ دلاری‌اش به یک‌سوم رسیده بود.

از آن روز تا مهر ۱۴۰۵، مبلغِ یارانهٔ نقدی همان ۴۰۰ و ۳۰۰ هزار تومان مانده است. برای این‌که ببینید امروز چقدر می‌ارزد، قیمتِ دلارِ امروز را ببینید و ۴۰۰ هزار تومان را بر آن تقسیم کنید. نتیجه را خودتان داوری کنید.

این همان لیوانِ شیری است که هر سال کمی آب در آن می‌ریزند. لیوان هنوز پر است و عددِ روی حساب عوض نشده؛ ولی آیا هنوز همان‌قدر سیرمان می‌کند؟ نه. اگر می‌خواهید این را دقیق‌تر بفهمید، تورم چیست و نرخش چطور حساب می‌شود را بخوانید.

پس یارانهٔ نقدیِ ثابت، در اقتصادِ پرتورم هر سال کوچک‌تر می‌شود. برای همین است که بحثِ «افزایشِ یارانه» هر چند وقت یک‌بار دوباره داغ می‌شود.

یارانه و کسری بودجه: پولش از کجا می‌آید؟

بودجهٔ دولت مثلِ دخل و خرجِ یک خانواده است. اگر خرج از درآمد بیشتر شود، کسری داریم. کسری بودجه یعنی همین: دولت می‌خواهد بیشتر از درآمدش خرج کند. یارانه یکی از بزرگ‌ترین قلم‌های همین خرج است.

یک نمونهٔ واقعی را ببینیم. طبقِ گزارش‌هایی که دربارهٔ جدولِ ۱۴ بودجهٔ ۱۴۰۵ منتشر شد، درآمدِ پیش‌بینی‌شده از حذفِ ارزِ ۲۸٬۵۰۰ تومانی حدودِ ۵۴۴ همت بود، ولی برای کالابرگ حدودِ ۹۹۶ همت خرج دیده شده بود. «همت» یعنی هزار میلیارد تومان. یعنی خرجِ کالابرگ نزدیکِ دو برابرِ پولی بود که قرار بود از حذفِ ارزِ ترجیحی آزاد شود.

دولت وقتی کسری دارد، معمولاً یکی از این راه‌ها را می‌رود:

1. فروشِ اوراقِ بدهی: از مردم و بانک‌ها قرض می‌گیرد و بعداً با سود پس می‌دهد.
2. فروشِ دارایی: سهم و ملکِ دولتی را می‌فروشد.
3. برداشت از صندوقِ توسعهٔ ملی: یعنی از پس‌اندازِ نفتیِ نسل‌های بعد.
4. قرض از بانک مرکزی یا فشار آوردن به بانک‌ها: که در عمل یعنی ساختنِ پولِ تازه.

راهِ چهارم از همه آسان‌تر است و از همه خطرناک‌تر. چرا؟ چون پولِ تازه بی‌آن‌که کالای تازه‌ای ساخته شود وارد بازار می‌شود. کالا همان است، پول بیشتر شده؛ پس قیمت‌ها بالا می‌روند. نقشِ بانک مرکزی و ابزارهایش دقیقاً همین‌جا معنا پیدا می‌کند.

پس سؤالِ مهم دربارهٔ هر یارانه این نیست که «چقدر می‌دهند؟»؛ این است که «پولش را از کجا می‌آورند؟». اگر جوابش چاپِ پول باشد، یارانه با یک دست می‌دهد و با دستِ دیگر، از راهِ تورم، پس می‌گیرد.

حذف یارانه چه اثری بر تورم دارد؟

این مهم‌ترین سؤالِ این مقاله است و جوابِ کوتاهش این است: حذف یارانه در کوتاه‌مدت قیمت‌ها را بالا می‌برد، ولی اثرِ بلندمدتش به این بستگی دارد که دولت با پولِ آزادشده چه کند.

اثرِ کوتاه‌مدت: یک پلهٔ بزرگِ قیمت

وقتی ارزِ ترجیحیِ روغن یا بنزینِ ارزان حذف می‌شود، قیمتِ همان کالا یک‌باره بالا می‌رود. اثرش به کالاهای دیگر هم می‌رسد: کرایهٔ حمل گران می‌شود، نانوایی و رستوران هم قیمت را بالا می‌برند. بعد از حذفِ ارزِ ۴٬۲۰۰ تومانی در ۱۴۰۱ هم تورمِ خوراکی‌ها در ماه‌های بعد به‌شدت بالا رفت.

اقتصاددان‌ها به این «تورمِ فشارِ هزینه» می‌گویند. یعنی قیمت‌ها نه چون مردم پولِ بیشتری دارند، بلکه چون هزینهٔ تولید بالا رفته، گران می‌شوند. این اثر معمولاً یک پلهٔ بزرگ است، نه یک شیبِ همیشگی.

اثرِ بلندمدت: به کسری بستگی دارد

اینجا دو سناریو داریم:

• سناریوی خوب: دولت با حذفِ یارانه خرجش را کم می‌کند، کسری بودجه کوچک می‌شود و نیازی به چاپِ پول نیست. در این حالت، بعد از آن پلهٔ اول، تورم می‌تواند آرام‌تر شود.
• سناریوی بد: دولت یارانه را حذف می‌کند ولی بیشتر از پولِ آزادشده، یارانهٔ نقدی یا کالابرگ می‌دهد. کسری سرِ جایش می‌ماند یا بزرگ‌تر می‌شود. این‌جا مردم هم پلهٔ گرانی را می‌بینند، هم تورمِ ادامه‌دار را.

یک چیزِ دیگر هم هست: انتظارات. وقتی مردم و فروشنده‌ها فکر کنند «گرانی در راه است»، زودتر قیمت را بالا می‌برند و زودتر می‌خرند. همین ترس، خودش تورم می‌سازد. در بازار دنبالِ بهانه‌اند؛ خبرِ حذفِ یارانه بهانهٔ خوبی است.

آیا نگه داشتنِ یارانه جلوی تورم را می‌گیرد؟

نه، دست‌کم نه برای همیشه. یارانهٔ پنهانِ بزرگ، فشار را از قیمتِ پشتِ پمپ برمی‌دارد و روی بودجهٔ دولت می‌گذارد. اگر بودجه با چاپِ پول پر شود، تورم از درِ دیگری وارد می‌شود. تجربهٔ کشورهایی که کسری بودجهٔ سنگین را با پولِ بانک مرکزی پر کردند، در مقالهٔ ابرتورم چیست آمده است.

این جدول دو راه را کنارِ هم می‌گذارد:

اثرِ حذف یا نگه داشتنِ یارانهٔ پنهان

موضوع	حذفِ یارانه (همراه با جبرانِ نقدی)	نگه داشتنِ یارانهٔ پنهان
قیمتِ کالا در کوتاه‌مدت	یک‌باره بالا می‌رود	ثابت می‌ماند
کسری بودجه	اگر جبران کمتر از درآمدِ تازه باشد، کم می‌شود	سال‌به‌سال بزرگ‌تر می‌شود
تورم در بلندمدت	می‌تواند آرام‌تر شود	از راهِ کسری و چاپِ پول بالا می‌ماند
مصرف و قاچاق	کم می‌شود	زیاد می‌ماند
سهمِ دهک‌های پایین	با پرداختِ برابر، بیشتر می‌شود	کمتر است، چون مصرفشان کمتر است
هزینهٔ سیاسی	بالا و فوری	پنهان و تدریجی

می‌بینید که هیچ راهِ بی‌هزینه‌ای وجود ندارد. فرقِ اصلی این است که هزینه را امروز و آشکار بپردازیم، یا فردا و پنهان. پس وقتی خبرِ حذفِ یک یارانه را شنیدید، دو چیز را بپرسید: پولِ آزادشده کجا می‌رود؟ و چقدرش دوباره پرداخت می‌شود؟

هدفمندی، دهک و کالابرگ: یارانه به چه کسی برسد؟

«هدفمندی» یعنی یارانه به کسی برسد که واقعاً نیاز دارد. برای این کار، خانوارها را بر اساسِ درآمد و دارایی به ده گروهِ مساوی تقسیم می‌کنند که به هر کدام «دهک» می‌گویند. دهکِ اول کم‌درآمدترین ده درصدِ جامعه است و دهکِ دهم پردرآمدترین.

دهک‌بندی را دولت از روی اطلاعاتی مثلِ حقوق، تراکنش‌های بانکی، خودرو، ملک و سفرِ خارجی انجام می‌دهد. طبقِ روالِ فعلی، دهکِ دهم یارانهٔ نقدی نمی‌گیرد. اگر فکر می‌کنید دهک‌تان اشتباه است، می‌توانید از راهِ سامانهٔ رسمیِ وزارت رفاه اعتراض ثبت کنید. حواس‌تان باشد که دهکِ یارانه با دهک‌بندیِ سهام عدالت یکی نیست؛ دربارهٔ آن در راهنمای سهام عدالت نوشته‌ام.

یارانهٔ نقدی و کالابرگ چه فرقی دارند؟

یارانهٔ نقدی پول است و هر جا بخواهید خرج می‌شود. کالابرگ اعتبارِ خرید است و فقط برای اقلامِ مشخص (مثلِ برنج، روغن، مرغ، تخم‌مرغ و لبنیات) در فروشگاه‌های طرف قرارداد کار می‌کند. کالابرگ مطمئن می‌شود پول صرفِ سفره می‌شود؛ یارانهٔ نقدی آزادیِ انتخاب می‌دهد.

در مهر ۱۴۰۵ خبرِ افزایشِ اعتبارِ کالابرگ برای بخشی از دهک‌های پایین منتشر شد، ولی گزارش‌ها دربارهٔ مبلغِ دقیق یکسان نیستند. مبلغ و زمانِ واریزِ هر دهک را فقط از سامانه و اطلاعیهٔ رسمی ببینید و به پیامک‌ها و کانال‌های ناشناس اعتماد نکنید. پیامکی که برای «افزایش یارانه» لینک می‌فرستد، معمولاً دام است.

پس هدفمندی روی کاغذ ساده است: به نیازمند بیشتر، به ثروتمند هیچ. ولی در عمل، تشخیصِ درست و به‌موقعِ دهک‌ها بزرگ‌ترین چالشِ آن است.

یارانه انرژی چه اثری بر سهام پالایشی و پتروشیمی دارد؟

این بخش برای سهام‌داران است. خیلی‌ها فکر می‌کنند اگر بنزین گران شود، سهمِ پالایشگاه‌ها حتماً بالا می‌رود. ماجرا کمی پیچیده‌تر است.

پالایشی‌ها

در سازوکارِ فعلی، قیمتِ نفتِ خامی که پالایشگاه می‌خرد و قیمتِ فرآورده‌ای که می‌فروشد، عمدتاً با فرمول و بر پایهٔ قیمت‌های صادراتیِ منطقه تعیین می‌شود. یعنی بنزینِ ارزانِ پشتِ پمپ، مستقیم از جیبِ پالایشگاه نمی‌رود؛ فاصلهٔ قیمت را در اصل دولت و زنجیرهٔ توزیع به دوش می‌کشند.

پس چیزی که سودِ پالایشی‌ها را بیشتر تکان می‌دهد، این‌هاست:

• تغییرِ فرمولِ قیمتِ خوراک و محصول در بودجه یا مصوبه‌های دولت.
• فاصلهٔ قیمتِ محصول و نفتِ خام در جهان که به آن کرک اسپرد می‌گویند.
• نرخِ دلاری که محصول با آن حساب می‌شود؛ با یکسان‌شدنِ نرخ‌های ارز، درآمدِ ریالی تغییر می‌کند.
• دیر رسیدنِ پول از دولت و شرکت‌های دولتی که نقدینگیِ شرکت را تحت فشار می‌گذارد.

تاریخِ این صنعت و واکنشِ سهم‌هایش به گرانیِ بنزینِ ۱۳۹۸ را در مقالهٔ تاریخچهٔ صنعت پالایش ببینید. اگر سهمِ پالایشی را از راهِ صندوق دارید، مقالهٔ دارا یکم و پالایش یکم هم به کارتان می‌آید.

پتروشیمی‌ها

برای پتروشیمی‌ها، گاز هم سوخت است و هم مادهٔ اولیه (خوراک). قیمتِ خوراکِ گاز با فرمولی تعیین می‌شود که هر چند وقت یک‌بار در بودجه و مصوبه‌ها عوض می‌شود. هر تغییری که خوراک را گران کند، حاشیهٔ سود را کم می‌کند. برعکسش هم درست است.

ولی امروز خطرِ بزرگ‌ترِ پتروشیمی‌ها شاید قیمت نباشد، کمبود باشد. یارانهٔ پنهانِ گاز مصرفِ خانگی را بالا برده و در زمستان، وقتی گاز کم می‌آید، اول سهمیهٔ صنعت کم می‌شود. یعنی کارخانه‌ای که خوراکِ ارزان دارد، ممکن است چند هفته اصلاً خوراک نداشته باشد. همین را دربارهٔ برقِ فولادی‌ها و سیمانی‌ها در تابستان هم می‌بینیم. برای تصویرِ کامل‌ترِ این صنعت، تحلیلِ صنعت پتروشیمی را بخوانید.

یک چک‌لیستِ کوتاه برای سهام‌دار

هر وقت خبری دربارهٔ یارانهٔ انرژی شنیدید، پیش از هر تصمیمی این‌ها را از خودتان بپرسید:

• این تغییر روی قیمتِ فروش شرکت اثر دارد یا روی قیمتِ خوراک و هزینه؟
• اجرایش قطعی است یا فقط پیشنهاد و گمانه است؟
• شرکت چند درصد از درآمدش را صادر می‌کند و چند درصد را داخل می‌فروشد؟
• آیا ریسکِ قطعیِ گاز یا برق در فصلِ پیشِ رو جدی است؟
• بازار این خبر را پیش‌تر در قیمت حساب کرده یا نه؟

من اینجا هیچ نمادی را برای خرید یا فروش پیشنهاد نمی‌کنم. هدف این است که وقتی تیترِ «گرانیِ بنزین» یا «تغییرِ نرخِ خوراک» را دیدید، بدانید باید دنبالِ چه عددی بگردید. تصمیمِ نهایی با خودتان.

چهار اشتباهِ رایج دربارهٔ یارانه

1. «یارانه یعنی همان پولی که به حسابم می‌آید.» نه؛ بزرگ‌ترین بخشِ یارانه پنهان است و در قیمتِ بنزین و گاز و برق خوابیده.
2. «یارانهٔ بیشتر یعنی زندگیِ ارزان‌تر.» نه همیشه؛ اگر پولش با چاپِ پول تأمین شود، از راهِ تورم پس گرفته می‌شود.
3. «حذفِ یارانه یعنی تورمِ همیشگی.» نه لزوماً؛ اثرِ مستقیمش یک پلهٔ قیمتی است. ادامه‌دار شدنِ تورم به کسری بودجه و چاپِ پول بستگی دارد.
4. «گرانیِ بنزین یعنی سودِ پالایشگاه.» نه مستقیماً؛ سودِ پالایشی بیشتر به فرمولِ قیمت‌گذاری، کرک اسپرد و نرخِ ارز وابسته است.

اگر این چهار اشتباه را کنار بگذارید، خبرهای یارانه را خیلی دقیق‌تر از بیشترِ تیترها می‌خوانید. اثرِ قیمت بر مصرف را هم در مقالهٔ کششِ قیمتیِ تقاضا با مثالِ بنزین و نان توضیح داده‌ام.

سوالات متداول

جمع‌بندی

یارانه کمکی است که دولت به جای ما بخشی از قیمت را می‌دهد؛ گاهی آشکار و نقدی، گاهی پنهان در قیمتِ ارزانِ بنزین و گاز و برق. در ایران بیشترِ یارانه از نوعِ پنهان است و بیشترش به پرمصرف‌ها می‌رسد، نه به نیازمندها.

پولِ یارانه از بودجه می‌آید. اگر بودجه کسری داشته باشد و با چاپِ پول پر شود، یارانه از راهِ تورم پس گرفته می‌شود. حذفِ یارانه هم بی‌هزینه نیست: یک پلهٔ گرانیِ فوری دارد و فقط وقتی به آرام‌شدنِ تورم کمک می‌کند که کسری را واقعاً کم کند.

پس دفعهٔ بعد که خبری دربارهٔ یارانه شنیدید، سه سؤال بپرسید: این یارانه آشکار است یا پنهان؟ پولش از کجا می‌آید؟ و در نهایت به دستِ چه کسی می‌رسد؟ جوابِ همین سه سؤال، بیشتر از هر تیتری به شما می‌گوید که سفره‌تان، پس‌اندازتان و سهم‌هایتان با این خبر چه می‌شوند.