حجم مشکوک چیست؟ فیلتر حجم مشکوک، کد آماده و تفسیر آن

یک سهم هر روز حدودِ یک میلیون سهم معامله می‌شود. یک روز صبح می‌بینید تا ساعتِ ده، شش میلیون سهم دست‌به‌دست شده. اهلِ بورس به این می‌گویند «حجم مشکوک». چه خبر است؟

حجم مشکوک یعنی همین: روزی که حجمِ معاملاتِ یک سهم چند برابرِ روزهای عادی‌اش می‌شود. معمولاً حجمِ امروز را با میانگینِ حجمِ یک ماه یا سه ماهِ گذشته می‌سنجند؛ اگر دو تا سه برابر یا بیشتر بود، می‌گویند سهم «حجم مشکوک خورده». این نشانه می‌گوید اتفاقی افتاده، ولی نمی‌گوید خوب است یا بد.

در این راهنما با هم می‌بینیم حجم مشکوک را چطور خودمان پیدا کنیم، فیلتر حجم مشکوک را چطور بنویسیم، و مهم‌تر از همه، چطور تفسیرش کنیم که در دامِ آن نیفتیم.

حجم مشکوک چیست؟ یک مثالِ ساده

فرض کنید من هر روز با تی‌شرت و شلوارِ جین سرِ کار می‌روم. یک روز کت‌وشلوار می‌پوشم و کراوات می‌زنم. همکارانم تعجب می‌کنند و می‌پرسند: «امروز چه خبر است که تیپ زده‌ای؟»

احتمالاً حدس می‌زنند جلسهٔ مهمی دارم یا مهمانی دعوتم. اگر مرا با لباسِ مشکی ببینند، حدس می‌زنند داغدار شده‌ام. هیچ‌کدام خبر را نمی‌دانند؛ فقط می‌فهمند چیزی عوض شده.

سهم هم همین‌طور است. وقتی معاملاتش از حالتِ هر روزه بیرون می‌زند، حدس می‌زنیم یا به عروسی می‌رود یا به عزا. اگر به‌موقع بفهمیم، می‌توانیم در شادی‌اش شریک شویم یا پیش از عزا کنار بکشیم. پس حجم مشکوک «لباسِ متفاوتِ» سهم است، نه خودِ خبر.

حجم یعنی چه و «عادی» را از کجا بفهمیم؟

حجمِ معاملات یعنی تعدادِ سهمی که امروز خرید و فروش شده. این عدد را در تابلوی معاملاتیِ هر نماد می‌بینید. ولی خودِ این عدد به‌تنهایی چیزی نمی‌گوید؛ یک میلیون سهم برای یک نماد زیاد است و برای نمادِ دیگری خیلی کم.

برای همین آن را با میانگین حجم ماه مقایسه می‌کنیم. میانگین حجم ماه یعنی به‌طورِ متوسط در هر روزِ معاملاتیِ یک ماهِ گذشته چند سهم معامله شده. یک ماه معمولاً حدودِ ۲۰ تا ۲۲ روزِ کاریِ بورس است. این عدد کنارِ تابلوی هر سهم در سایتِ TSETMC هم آمده.

پس قاعدهٔ اصلی ساده است: حجمِ امروز تقسیم بر میانگینِ حجم. اگر حاصل نزدیکِ ۱ باشد، روزِ عادی است. اگر به ۳ یا بیشتر برسد، سهم کت‌وشلوار پوشیده.

حجم مشکوک را چطور تشخیص دهیم؟ حسابِ دستی قدم‌به‌قدم

پیش از اینکه سراغِ کد برویم، بیایید یک بار با دست حساب کنیم. عددها مثال‌اند و مالِ هیچ نمادِ واقعی نیستند.

1. میانگینِ حجم را پیدا کنید. فرض کنیم میانگین حجم ماهِ سهمِ «الف» ۲ میلیون سهم است.
2. حجمِ امروز را ببینید. امروز تا ساعتِ ۱۱، ۹ میلیون سهم معامله شده.
3. نسبت را حساب کنید. ۹ تقسیم بر ۲ می‌شود ۴٫۵. یعنی امروز چهار و نیم برابرِ یک روزِ عادی معامله شده.
4. داوری کنید. نسبتِ زیرِ ۲ چیزِ خاصی نیست. بین ۲ تا ۳ ارزشِ نگاه‌کردن دارد. بالای ۳ را بیشترِ معامله‌گرها حجم مشکوک می‌دانند. ۴٫۵ قطعاً یعنی خبری هست.
5. به ساعت توجه کنید. ۹ میلیون تا ساعتِ ۱۱ با ۹ میلیون تا پایانِ بازار فرق دارد. هرچه زودتر در روز به این حجم برسد، معنادارتر است.

یک عددِ دیگر هم کمک می‌کند: ارزشِ معاملات. اگر قیمتِ سهم ۱٬۰۰۰ تومان باشد، ۹ میلیون سهم یعنی حدودِ ۹ میلیارد تومان. برای سهمی که روزی ۲ میلیارد تومان معامله می‌شد، این پولِ تازهٔ زیادی است. (TSETMC ارزش را به ریال نشان می‌دهد؛ برای تومان یک صفر را بردارید.)

پس حجم مشکوک یک نسبت است، نه یک عددِ ثابت. هیچ مرزِ قانونی یا رسمی ندارد و هر کس ضریبِ خودش را انتخاب می‌کند.

فیلتر حجم مشکوک: کدِ آماده و توضیحِ خط‌به‌خط

حسابِ دستی برای یکی دو نماد خوب است. ولی بازار صدها نماد دارد. اینجا فیلترنویسی در بورس به کار می‌آید. فیلتر یعنی یک خط دستور که به دیده‌بانِ بازار می‌گوید: «از میانِ همهٔ نمادها فقط آن‌هایی را نشانم بده که این شرط را دارند.»

این کدها برای بخشِ فیلترِ دیده‌بانِ TSETMC نوشته شده‌اند. بیشترِ سامانه‌های معاملاتیِ کارگزاری‌ها هم که بخشِ فیلتر دارند، همین زبان را می‌فهمند. چند نامِ متغیر را اول بشناسیم:

متغیرهایی که در فیلتر حجم مشکوک به کار می‌روند

متغیر	یعنی چه
(tvol)	حجمِ کلِ معاملاتِ امروز
[is5]	میانگینِ حجمِ معاملات در دورهٔ گذشته (در متنِ قدیمِ همین صفحه، میانگینِ سه‌ماهه)
[ih][i].QTotTran5J	حجمِ معاملاتِ i روزِ کاریِ قبل، از سابقهٔ نماد
(ct).Buy_I_Volume	حجمِ خریدِ حقیقی‌ها (آدم‌های معمولی، نه شرکت‌ها)
(ct).Buy_CountI و (ct).Sell_CountI	تعدادِ خریداران و فروشندگانِ حقیقی
(ct).Sell_I_Volume	حجمِ فروشِ حقیقی‌ها
(plp)	درصدِ تغییرِ آخرین قیمت نسبت به دیروز
(tno)	تعدادِ معاملاتِ امروز

نام‌ها به حروفِ بزرگ و کوچک حساس‌اند؛ دقیقاً همین‌طور بنویسید. اگر سامانه‌ای کدی را نشناخت، نامِ متغیر را در راهنمای دیده‌بانِ همان سامانه چک کنید، چون نسخه‌ها گاهی عوض می‌شوند.

فیلترِ ۱: ساده‌ترین شکل

این خط نمادهایی را نشان می‌دهد که حجمِ امروزشان بیش از سه برابرِ میانگین است:

(tvol) > [is5] * 3

عددِ ۳ همان ضریب است. اگر فهرست خیلی شلوغ شد، آن را ۴ یا ۵ کنید. اگر خالی ماند، ۲ کنید.

فیلترِ ۲: فقط حجمِ خریدِ حقیقی‌ها

نسخهٔ قدیمِ همین مقاله فقط به خریدِ حقیقی‌ها نگاه می‌کرد. دلیلش این بود: حقوقی‌ها (شرکت‌ها، صندوق‌ها و بانک‌ها) گاهی برای تنظیمِ بازار یا نیازِ نقدینگی معامله می‌کنند. ولی حقیقی فقط دنبالِ سود است. برای همین حجمِ خریدِ حقیقی برای ما گویاتر است:

(ct).Buy_I_Volume > [is5] * 5

اینجا ضریب را بالاتر گذاشته‌ایم تا فقط موردهای واقعاً پررنگ بیایند.

فیلترِ ۳: میانگینِ ۲۱ روزه، ساختِ خودمان

اگر بخواهید دقیقاً میانگینِ یک ماه را داشته باشید، می‌توانید خودتان حسابش کنید. این کد حجمِ ۲۱ روزِ کاریِ اخیر را جمع می‌زند، بر ۲۱ تقسیم می‌کند و حجمِ امروز را با سه برابرِ آن می‌سنجد:

true == function () { var s = 0; for (var i = 0; i < 21; i++) { s = s + [ih][i].QTotTran5J; } var avg = s / 21; return (tvol) > avg * 3; }()

خوبیِ این روش این است که دوره را خودتان انتخاب می‌کنید. برای میانگینِ دو هفته، ۲۱ را در هر دو جا به ۱۰ تغییر دهید. برای نمادی که تازه عرضه شده و ۲۱ روز سابقه ندارد، این کد ممکن است خطا بدهد.

فیلترِ ۴: حجم مشکوکِ خرید، با تأییدِ قیمت و سرانه

حجمِ زیاد به‌تنهایی جهت را نمی‌گوید. این نسخه سه شرطِ دیگر اضافه می‌کند: قیمت مثبت باشد، معاملات کم نباشد، و سرانهٔ خریدِ حقیقی دو برابرِ سرانهٔ فروش باشد.

(tvol) > [is5] * 3 && (plp) > 0 && (tno) > 50 && ((ct).Buy_I_Volume / (ct).Buy_CountI) > ((ct).Sell_I_Volume / (ct).Sell_CountI) * 2

سرانهٔ خرید یعنی حجمِ خریدِ حقیقی تقسیم بر تعدادِ خریداران؛ یعنی هر خریدار به‌طورِ متوسط چقدر خریده. اگر سرانهٔ خرید خیلی بیشتر از سرانهٔ فروش باشد، یعنی دست‌های بزرگ می‌خرند و دست‌های کوچک می‌فروشند. این را در مقالهٔ فیلتر پول هوشمند بازتر گفته‌ام.

برای پیدا کردنِ حجم مشکوکِ فروش، علامت‌ها را برعکس کنید: (plp) < 0 و سرانهٔ فروش بزرگ‌تر از سرانهٔ خرید.

پس با چهار خط کد، هر روز در چند ثانیه فهرستی دارید که کانال‌ها معمولاً دیرتر منتشر می‌کنند. ولی فهرست فقط شروعِ کار است.

آیا حجم مشکوک همیشه سیگنال خرید است؟

نه. این مهم‌ترین جملهٔ این مقاله است. حجم مشکوک فقط می‌گوید «پولِ زیادی امروز جابه‌جا شد». هر معامله یک خریدار دارد و یک فروشنده؛ پس حجمِ زیاد یعنی هم خریدِ زیاد و هم فروشِ زیاد. سؤال این است: کدام طرف قوی‌تر بود؟

برای جواب، این جدول را با هم ببینیم. چهار حالتِ رایجِ حجم مشکوک و معنای احتمالیِ هر کدام:

تفسیرِ حجم مشکوک بر اساسِ جهتِ قیمت و رفتارِ خریدار و فروشنده

آنچه می‌بینید	معنای احتمالی	چه کار کنیم
حجمِ زیاد، قیمتِ مثبت، سرانهٔ خرید بالا	ورودِ پولِ تازه؛ شاید کسی خبری دارد	دلیل را در خبرها و کدال پیدا کنید، بعد تصمیم بگیرید
حجمِ زیاد، قیمتِ منفی، سرانهٔ فروش بالا	خروجِ پولِ درشت؛ کسی دارد سهمش را خالی می‌کند	اگر سهم را دارید، جدی بررسی کنید
حجمِ زیاد پس از یک رالیِ طولانی، قیمت بالا ولی تابلو سنگین	شاید سهامدارانِ قدیمی دارند به تازه‌واردها می‌فروشند	با هیجان نخرید؛ فشارِ فروش را ببینید
حجمِ زیاد با یک یا دو معاملهٔ خیلی بزرگ	معاملهٔ بلوکی یا کد به کد؛ ممکن است ربطی به مردم نداشته باشد	ریزِ معاملات را ببینید؛ این حجم را مشکوک حساب نکنید

می‌بینید که یک حجمِ یکسان می‌تواند چهار معنای متفاوت داشته باشد. رالی یعنی چند روز صعودِ پشت‌سرهم. سهمی که مدتی دویده و ناگهان حجم می‌خورد، همان‌قدر که ممکن است ادامه بدهد، ممکن است به سقفش رسیده باشد.

پس حجم مشکوک دعوت‌نامه است برای بررسی، نه دستورِ خرید.

پشتِ حجم مشکوک چه کسی است؟

وقتی حجمِ سهمی ناگهان بالا می‌رود، معمولاً یکی از این‌ها پشتش است:

• ورودِ پول هوشمند: پولِ هوشمند یعنی سرمایهٔ آدم‌ها یا نهادهایی که تحلیلِ بهتر یا زودتری دارند. اگر شما یک آپارتمان را دو برابرِ قیمتِ محل بخرید، قیمتِ محل عوض نمی‌شود. ولی اگر کسی صد واحد را یک‌جا بخرد، همه می‌فهمند خبری است.
• خبرِ تازه: گزارشِ مالیِ خوب یا بد، افزایشِ سرمایه، تصمیمِ مجمع یا تغییرِ نرخِ یک کالا.
• اطلاعاتِ نهانی: یعنی کسی پیش از انتشارِ رسمیِ خبر از آن باخبر شده و معامله کرده. این کار طبقِ قانونِ بازارِ اوراقِ بهادار جرم است، ولی متأسفانه گاهی اتفاق می‌افتد. حجم مشکوک پیش از خبر اغلب از همین جاست.
• کد به کد: سهم از یک کدِ معاملاتی به کدِ دیگرِ همان گروه می‌رود. در مقالهٔ کد به کد در بورس نشانه‌هایش را گفته‌ام.
• بازیِ ساختگی: گاهی گروهی با معامله بینِ خودشان حجمِ مصنوعی می‌سازند تا دیگران را به خرید بکشانند. به این «پامپ» می‌گویند. در مقالهٔ تالار گفتمان بورس نشانه‌های این بازی را آورده‌ام.

سازمانِ بورس هم حجم‌های غیرعادی را زیرِ نظر دارد. گاهی نماد را متوقف می‌کند و از شرکت می‌خواهد اگر اطلاعاتِ مهمی دارد، افشا کند. اگر نمادی که حجم مشکوک خورده فردا متوقف شد، تعجب نکنید.

پس پیش از هر تصمیم، از خودتان بپرسید: «این حجم از کدام یکی از این پنج جاست؟»

بعد از دیدنِ حجم مشکوک، این چک‌لیست را مرور کنید

من وقتی نمادی در فیلتر حجم مشکوک می‌آید، این چند سؤال را پشتِ سرِ هم می‌پرسم:

• حجمِ امروز چند برابرِ میانگین است و تا چه ساعتی به این عدد رسیده؟
• قیمت مثبت است یا منفی؟ آخرین قیمت و قیمت پایانی چقدر با هم فاصله دارند؟
• سرانهٔ خرید و فروشِ حقیقی چطور است؟ پول وارد شده یا خارج؟
• سهم در صف است؟ صف خرید و صف فروش چه حجمی دارند؟
• در ریزِ معاملات، معاملهٔ خیلی بزرگ یا کد به کد دیده می‌شود؟
• خبر یا اطلاعیه‌ای در کدال یا خبرگزاری‌ها هست؟
• سهم پیش از امروز چند روز پشت‌سرهم بالا رفته بود؟
• وضعیتِ تکنیکال و تحلیل بنیادی سهم چه می‌گوید؟ اگر خبر را حذف کنیم، باز هم سهمِ خوبی است؟

اگر بیشترِ جواب‌ها به یک سو اشاره کرد، نشانه قوی‌تر است. اگر جواب‌ها ضدِ هم بودند، بهترین کار صبر است. پس فهرستِ فیلتر را مثلِ فهرستِ خرید نبینید؛ مثلِ فهرستِ «باید بررسی شود» ببینید.

پنج اشتباهِ رایج با فیلتر حجم مشکوک

1. خریدن فقط به خاطرِ حجم. حجم جهت ندارد. بدونِ نگاه به قیمت و سرانه، ممکن است درست همان سهمی را بخرید که دیگران دارند خالی می‌کنند.
2. دنبال کردنِ فهرستِ کانال‌ها. تا فهرست به دستِ شما برسد، معامله‌گرانِ زودتر کارشان را کرده‌اند. اگر فیلتر را خودتان اجرا کنید، دستِ‌کم هم‌زمان با آن‌ها می‌بینید.
3. نادیده گرفتنِ ساعتِ روز. حجمِ ده دقیقهٔ اول را با میانگینِ یک روزِ کامل مقایسه نکنید؛ و حجمِ آخرِ روز را با صبح یکی ندانید.
4. حساب کردنِ معاملهٔ بلوکی. یک معاملهٔ بزرگ بینِ دو حقوقی می‌تواند حجم را ده برابر کند، بی‌آنکه چیزی در سهم عوض شده باشد.
5. یک ضریب برای همهٔ سهم‌ها. در سهم‌های کوچک و کم‌معامله، سه برابر شدنِ حجم خیلی راحت پیش می‌آید. در سهم‌های بزرگ، دو برابر شدن هم اتفاقِ مهمی است. ضریب را با اندازهٔ سهم تنظیم کنید.

پس فیلتر ابزارِ دیدن است، نه ابزارِ تصمیم. تصمیم با خودتان است.

فیلتر حجم مشکوک را با چه فیلترهایی ترکیب کنیم؟

حجم مشکوک وقتی بیشتر به کار می‌آید که کنارِ فیلترهای دیگر بنشیند. چند ترکیبِ کاربردی:

• با فیلتر رنج مثبت: سهمی که صبح در صفِ فروش بوده، با حجمِ زیاد بالا آمده. یعنی خریدارِ قوی آمده و فروشنده‌ها را جمع کرده.
• با فیلتر پول هوشمند: حجمِ زیاد به‌اضافهٔ ورودِ پولِ حقیقی و سرانهٔ خریدِ بالا.
• با پول داغ: اگر پولِ زیاد خیلی سریع وارد و خارج می‌شود، مراقب باشید؛ پول داغ ماندگار نیست.

من همهٔ این فیلترها و ترکیب‌هایشان را در دورهٔ آموزشی فیلترنویسی در بورس با نمونه‌های واقعی نشان داده‌ام. اگر تازه شروع کرده‌اید، اول آموزش TSETMC را بخوانید تا دیده‌بان را بشناسید.

سوالات متداول

جمع‌بندی

حجم مشکوک مثلِ همان روزی است که همکارتان با کت‌وشلوار سرِ کار می‌آید. می‌فهمید چیزی عوض شده، ولی هنوز نمی‌دانید چه. فیلتر حجم مشکوک کمک می‌کند این روزها را زود و خودتان ببینید، بی‌آنکه منتظرِ فهرستِ کانال‌ها بمانید.

پس دفعهٔ بعد که نمادی در فیلتر آمد، اول سه چیز را ببینید: جهتِ قیمت، سرانهٔ خرید و فروش، و خبرِ پشتِ آن. بعد تصمیم بگیرید. تصمیمِ نهایی همیشه با خودتان است.