دراودان چیست؟ افت سرمایه، حداکثر دراودان (MDD) و راه کنترل آن

فرض کنید حساب‌تان در بورس به ۱۰۰ میلیون تومان رسیده و بعد چند هفتهٔ بد می‌آید و ارزشش ۷۰ میلیون می‌شود. این ۳۰٪ پایین آمدن از بالاترین نقطه را دراودان می‌گویند. پس جوابِ کوتاهِ «دراودان چیست» این است: دراودان یا افت سرمایه یعنی ارزشِ حساب یا سبدِ شما از قله‌اش تا کفِ بعدی چند درصد پایین آمده است.

این عدد ساده به نظر می‌رسد، ولی یکی از مهم‌ترین عددهای سرمایه‌گذاری است. چون به شما می‌گوید در روزهای بد چقدر از پول‌تان آب می‌رود، و جبرانش چقدر سخت است. بیایید با هم قدم‌به‌قدم ببینیم دراودان چطور حساب می‌شود، چه مقدارش قابل‌تحمل است و چطور کمش کنیم.

دراودان چیست؟ معنای ساده و دقیقِ افت سرمایه

واژهٔ Drawdown انگلیسی است و در فارسی به آن «افت سرمایه» یا «افت حساب» هم می‌گویند. پس اگر جایی پرسیدند «drawdown چیست»، همین مفهوم را می‌خواهند.

یک کوهنورد را تصور کنید. به یک قله می‌رسد، بعد برای رسیدن به قلهٔ بلندترِ بعدی، باید اول پایین برود و از دره بگذرد. فاصلهٔ قله تا تهِ دره همان دراودان است. تا وقتی به ارتفاعِ قلهٔ قبلی برنگشته، هنوز «زیر قله» است.

سه نکته را از همین اول به خاطر بسپارید:

• دراودان همیشه از قله حساب می‌شود، نه از پولی که اول گذاشته‌اید.
• به درصد گفته می‌شود، تا حسابِ ۱۰ میلیونی و ۱ میلیاردی قابل‌مقایسه باشند.
• همهٔ حساب‌ها دراودان دارند. بازار بالا و پایین می‌رود و هیچ سبد یا روشی بی‌افت نیست. سؤالِ درست این است که چقدر.

همهٔ حساب‌های معاملاتی دراودان را تجربه می‌کنند. اگر ارزشِ حساب را روزبه‌روز روی نمودار بیاوریم، به آن «منحنی سرمایه» می‌گویند. این منحنی هم مثل نمودارِ قیمت، بالا و پایین دارد.

پس دراودان یعنی فاصلهٔ قله تا دره در منحنی سرمایهٔ شما، به درصد.

تفاوت دراودان با ضرر چیست؟

خیلی‌ها این دو را یکی می‌دانند، ولی فرق دارند. ضرر یعنی کمتر از پولی که گذاشته‌اید دستتان مانده. دراودان یعنی کمتر از بالاترین ارزشی که حساب‌تان داشته.

یک مثال روشنش می‌کند. ۱۰۰ میلیون تومان سرمایه گذاشته‌اید. حساب به ۱۵۰ میلیون رسیده و بعد به ۱۲۰ میلیون برگشته. شما هنوز ۲۰ میلیون سود دارید و ضرری نکرده‌اید. ولی دراودان‌تان ۲۰٪ است، چون از قلهٔ ۱۵۰ میلیونی ۳۰ میلیون پایین آمده‌اید.

مقایسهٔ ضرر و دراودان در یک نگاه

ویژگی	ضرر	دراودان
نقطهٔ شروعِ حساب	پولِ اولیه یا قیمتِ خرید	بالاترین ارزشِ حساب (قله)
با سود جمع می‌شود؟	نه؛ یا سود دارید یا ضرر	بله؛ می‌شود سود داشت و در دراودان بود
چه چیزی را نشان می‌دهد؟	نتیجهٔ یک معامله یا کلِ سرمایه	عمقِ روزهای بد و ریسکِ روش
بیشتر به کارِ چه کسی می‌آید؟	حسابداریِ هر معامله	سنجیدنِ روش، صندوق یا معامله‌گر

پس ممکن است سود داشته باشید و همزمان در دراودان باشید. برای همین، دراودان تصویرِ صادق‌تری از ریسک می‌دهد.

دراودان چطور محاسبه می‌شود؟ فرمول و مثال عددی

فرمول ساده است. ارزشِ کف را از ارزشِ قله کم کنید، حاصل را بر قله تقسیم کنید و در ۱۰۰ ضرب کنید:

دراودان (٪) = (ارزشِ قله − ارزشِ کف) ÷ ارزشِ قله × ۱۰۰

بیایید با هم حساب کنیم. حساب‌تان به ۸۰ میلیون تومان رسیده و بعد تا ۶۰ میلیون پایین آمده:

1. قله: ۸۰ میلیون. کف: ۶۰ میلیون.
2. تفاوت: ۸۰ − ۶۰ = ۲۰ میلیون.
3. تقسیم بر قله: ۲۰ ÷ ۸۰ = ۰٫۲۵.
4. ضرب در ۱۰۰: دراودان ۲۵٪ است.

یعنی از هر ۴ تومانی که در اوج داشتید، یک تومانش رفته. این را به زندگی ترجمه کنید: اگر این پول قرار بود قسطِ یک سالِ خانه باشد، حالا فقط برای ۹ ماهش کافی است.

حداکثر دراودان (MDD) چیست و چطور حساب می‌شود؟

در یک دورهٔ چندساله، حساب چند بار بالا و پایین می‌رود و چند دراودانِ جدا داریم. بزرگ‌ترینِ آن‌ها را «حداکثر افت سرمایه» یا Maximum Drawdown می‌گویند که کوتاهش MDD است. یعنی بدترین روزی که این روش یا این حساب تا حالا دیده.

یک مثالِ فرضی، با عددهای میلیون تومان. ارزشِ حساب این مسیر را رفته است:

۱۰۰ ← ۱۳۰ ← ۱۰۴ ← ۱۴۰ ← ۹۸ ← ۱۵۰

1. دراودانِ اول: از قلهٔ ۱۳۰ تا کفِ ۱۰۴. (۱۳۰ − ۱۰۴) ÷ ۱۳۰ = ۲۰٪.
2. دراودانِ دوم: از قلهٔ ۱۴۰ تا کفِ ۹۸. (۱۴۰ − ۹۸) ÷ ۱۴۰ = ۳۰٪.
3. حداکثر دراودان: بزرگ‌ترینِ این دو، یعنی ۳۰٪.

یک نکتهٔ ظریف: کفِ ۹۸ با قلهٔ ۱۴۰ مقایسه می‌شود، نه با پولِ اولِ ۱۰۰ میلیونی. اگر کسی فقط از نقطهٔ شروع حساب کند، می‌گوید «فقط ۲٪ پایین رفتیم». در حالی که از اوج، ۴۲ میلیون تومان آب رفته بود.

اگر سابقهٔ حساب در یک فایلِ اکسل است، در هر ردیف «بالاترین ارزش تا امروز» را نگه دارید و دراودانِ آن روز را با همین فرمول حساب کنید. بزرگ‌ترین عددِ این ستون، MDD شماست.

پس حداکثر دراودان جوابِ این سؤال است: اگر در بدترین لحظه وارد شده بودم، چقدر از پولم پایین می‌رفت؟

دورهٔ بازیابی: افت چقدر طول می‌کشد تا جبران شود؟

عمقِ دره فقط نیمی از ماجراست. نیمِ دیگر این است که چقدر طول می‌کشد تا دوباره به قله برگردیم. به این فاصله «دورهٔ بازیابی» می‌گویند، و به کلِ مدتی که حساب زیرِ قلهٔ قبلی است، «دورهٔ زیر آب».

یک مثالِ واقعی از بازارِ خودمان: شاخص کل بورس تهران در مرداد ۱۳۹۹ به حدودِ ۲ میلیون و ۷۰ هزار واحد رسید و در ماه‌های بعد نزدیک به نصف شد. کسی که در اوج خریده بود، باید نزدیک به دو سال و نیم صبر می‌کرد تا شاخص دوباره به آن قله برگردد. دو سال و نیم در اقتصادِ تورمی، یعنی پولی که فقط ایستاده و ارزشش با تورم آب شده.

پس وقتی روشی را می‌سنجید، فقط نپرسید «چقدر افت کرد؟». بپرسید «چقدر طول کشید تا جبران کند؟».

جدول زیان و سودِ لازم برای جبران

این مهم‌ترین بخشِ این مقاله است. افت و جبران قرینهٔ هم نیستند. اگر ۱۰۰ میلیون شما ۵۰ میلیون شود، ۵۰٪ ضرر کرده‌اید. ولی برای اینکه دوباره به ۱۰۰ برسید، باید روی همان ۵۰ میلیون ۱۰۰٪ سود کنید.

چرا؟ چون حالا با سرمایهٔ کوچک‌تری کار می‌کنید. مثلِ لیوانِ شیری که نصفش ریخته؛ برای پر کردنش باید به اندازهٔ کلِ همان نیمهٔ باقی‌مانده شیر اضافه کنید. فرمولِ سودِ لازم این است: درصدِ افت ÷ (۱۰۰ − درصدِ افت) × ۱۰۰.

درصدِ افت سرمایه و سودی که برای برگشتن به قله لازم است

افت سرمایه	۱۰۰ میلیون تبدیل می‌شود به	سودِ لازم برای جبران
۵٪	۹۵ میلیون	۵٫۳٪
۱۰٪	۹۰ میلیون	۱۱٫۱٪
۱۵٪	۸۵ میلیون	۱۷٫۶٪
۲۰٪	۸۰ میلیون	۲۵٪
۲۵٪	۷۵ میلیون	۳۳٫۳٪
۳۰٪	۷۰ میلیون	۴۲٫۹٪
۴۰٪	۶۰ میلیون	۶۶٫۷٪
۵۰٪	۵۰ میلیون	۱۰۰٪
۶۰٪	۴۰ میلیون	۱۵۰٪
۷۰٪	۳۰ میلیون	۲۳۳٪
۸۰٪	۲۰ میلیون	۴۰۰٪
۹۰٪	۱۰ میلیون	۹۰۰٪

به ردیف‌ها دقت کنید. تا ۱۰٪ افت، جبران تقریباً هم‌اندازهٔ خودِ افت است. از ۳۰٪ به بعد، کار سخت می‌شود و از ۵۰٪ به بعد عملاً یک کوه جلوی شماست. آیا کسی که ۸۰٪ ضرر کرده، به‌راحتی ۴۰۰٪ سود می‌کند؟ نه.

این همان حرفِ معروفِ وارن بافت است: «قانونِ اول: پول از دست نده. قانونِ دوم: قانونِ اول را فراموش نکن.» پس مهم‌ترین کارِ هر سرمایه‌گذار این است که نگذارد افت عمیق شود؛ چون دره هرچه عمیق‌تر باشد، بالا آمدن از آن سخت‌تر است.

حداکثر دراودان مجاز چقدر است؟

عددِ جادویی وجود ندارد، ولی می‌شود حدود را منطقی گفت. دراودانِ مجاز به سه چیز بستگی دارد: نوعِ دارایی، افقِ زمانی و اینکه خودتان چقدر تحملِ دیدنِ افت را دارید.

حدودِ معمولِ دراودان برای انواعِ سرمایه‌گذاری (راهنمای کلی، نه قاعدهٔ قطعی)

نوعِ سرمایه‌گذاری	دراودانِ معمول در روزهای سخت	برداشتِ من
صندوقِ درآمد ثابت	بسیار کم	اگر افتِ محسوس دیدید، باید علتش را پرسید
سبدِ متنوعِ سهام برای چند سال	۲۰ تا ۴۰٪ و گاهی بیشتر	طبیعیِ بازارِ سهام است؛ مهم نفروختن از سرِ ترس است
معامله‌گریِ کوتاه‌مدت	بهتر است زیرِ ۲۰٪ بماند	بیشتر از این یعنی ریسکِ هر معامله زیاد است
معامله با اهرم و وام	می‌تواند به کلِ سرمایه برسد	برای تازه‌کار توصیه نمی‌کنم

یک آزمونِ ساده هم پیشنهاد می‌کنم. از خودتان بپرسید: «اگر فردا صبح ببینم ۲۵٪ از این پول رفته، شب خوابم می‌برد؟ یا با ترس همه را می‌فروشم؟» جوابِ صادقانهٔ این سؤال، حدِ دراودانِ شماست. هر روشی که MDDاش از این حد بیشتر است، مالِ شما نیست؛ حتی اگر سودش وسوسه‌کننده باشد.

پس دراودانِ مجاز را از روی سودِ روش انتخاب نکنید؛ از روی تحملِ خودتان انتخاب کنید.

دراودان در کنارِ نسبت استرلینگ و نسبت کالمار

سودِ تنها گول‌زننده است. فرض کنید دو نفر هر کدام سالی ۶۰٪ سود کرده‌اند. اولی در راه ۵۰٪ افت دیده و دومی فقط ۱۵٪. کدام بهتر کار کرده؟ معلوم است: دومی، چون همان سود را با ترس و ریسکِ خیلی کمتر گرفته.

برای همین چند نسبت ساخته‌اند که سود را کنارِ دراودان می‌گذارند:

• نسبت کالمار (Calmar): بازدهِ سالانه تقسیم بر حداکثر دراودان، معمولاً در سه سالِ اخیر. در مثالِ بالا، نفرِ اول ۶۰ ÷ ۵۰ = ۱٫۲ می‌گیرد و نفرِ دوم ۶۰ ÷ ۱۵ = ۴. عددِ بزرگ‌تر بهتر است.
• نسبت استرلینگ: شبیهِ کالمار است، ولی به‌جای بدترین افت، میانگینِ دراودان‌های بزرگِ هر سال را در مخرج می‌گذارد. جزئیاتش را در مقالهٔ نسبت استرلینگ و نحوهٔ محاسبهٔ آن نوشته‌ام.

وقتی عملکردِ یک صندوق، سبدگردان یا معامله‌گر را نشان‌تان می‌دهند، اول بپرسید MDDاش چقدر بوده. اگر جوابِ روشنی نگرفتید، خودِ همین یک نشانه است. این نکته در کپی تریدینگ و سیگنال‌فروشی‌ها اهمیتِ دوچندان دارد.

پس سود را همیشه کنارِ دراودان ببینید، نه تنها.

چطور دراودان را کاهش دهیم؟

خبرِ خوب این است که بخشِ بزرگی از دراودان در دستِ خودِ ماست. این‌ها راه‌هایی است که در عمل جواب می‌دهد:

۱. ریسکِ هر معامله را کوچک نگه دارید

«ریسکِ هر معامله» یعنی اگر این معامله بد پیش برود، چند درصدِ کلِ سرمایه را از دست می‌دهید. خیلی از معامله‌گرهای باتجربه آن را ۱ تا ۲٪ نگه می‌دارند. ببینید چرا:

دراودان بعد از ۱۰ ضررِ پشتِ سرِ هم، با ریسک‌های مختلف در هر معامله

ریسکِ هر معامله	ارزشِ ۱۰۰ میلیون بعد از ۱۰ ضرر	دراودان
۱٪	حدودِ ۹۰ میلیون	حدودِ ۱۰٪
۲٪	حدودِ ۸۲ میلیون	حدودِ ۱۸٪
۵٪	حدودِ ۶۰ میلیون	حدودِ ۴۰٪
۱۰٪	حدودِ ۳۵ میلیون	حدودِ ۶۵٪

ده ضررِ پشتِ سرِ هم عجیب نیست؛ حتی روشی که در بیشترِ معامله‌ها برنده است، گاهی چنین روزهایی دارد. با ریسکِ ۱٪، بعد از این بدشانسی هنوز سرِ پا هستید. با ریسکِ ۱۰٪، باید نزدیک به ۱۹۰٪ سود کنید تا جبران شود.

۲. حدِ ضرر بگذارید و به آن پایبند باشید

حدِ ضرر یعنی از قبل تصمیم بگیرید در چه قیمتی از معامله بیرون می‌آیید. این کار نمی‌گذارد یک ضررِ کوچک به یک درهٔ عمیق تبدیل شود. دربارهٔ روش‌هایش در مقالهٔ استراتژی حدضرر مفصل نوشته‌ام.

۳. حجمِ پوزیشن را از روی حدِ ضرر حساب کنید

«حجمِ پوزیشن» یعنی چقدر از پول‌تان را در یک معامله می‌گذارید. فرمولِ ساده‌اش این است: مبلغِ ریسک ÷ فاصلهٔ تا حدِ ضرر. مثال: سرمایهٔ ۱۰۰ میلیونی دارید و ریسکِ ۱٪ یعنی ۱ میلیون تومان. اگر حدِ ضرر ۱۰٪ زیرِ قیمتِ خرید باشد، حداکثر ۱۰ میلیون تومان از آن سهم می‌خرید، نه همهٔ پول را.

۴. نسبتِ سود به ضرر را منطقی انتخاب کنید

اگر در هر معامله سودِ احتمالی دست‌کم دو برابرِ ضررِ احتمالی باشد، چند ضررِ پیاپی با یکی دو سود جبران می‌شود. این همان نسبت ریسک به ریوارد است.

۵. همهٔ تخم‌مرغ‌ها را در یک سبد نگذارید

سبدی که فقط یک سهم یا یک صنعت دارد، با یک خبرِ بد کلش پایین می‌رود. پخش کردنِ پول بینِ چند سهم، صنعت و داراییِ مختلف، درهٔ منحنیِ سرمایه را کم‌عمق‌تر می‌کند. روش‌های ساده‌اش را در ۴ روش ساده برای تشکیل سبد سهام ببینید.

۶. از اهرم و معامله با پولِ قرضی دوری کنید

اهرم مثلِ ذره‌بین است: سود را بزرگ می‌کند، ضرر را هم. با معامله‌ای که با وام یا مارجین باز شده، یک افتِ معمولیِ بازار می‌تواند کلِ سرمایه را ببرد.

۷. ژورنال بنویسید و یک «ترمزِ اضطراری» داشته باشید

هر معامله را در یک ژورنال معاملاتی ثبت کنید تا بفهمید افت‌ها از کجا می‌آید. یک قاعدهٔ شخصی هم بگذارید؛ مثلاً: «اگر دراودانِ حسابم به ۱۰٪ رسید، یک هفته معامله نمی‌کنم و فقط بررسی می‌کنم.»

پس دراودان را با چهار چیز کنترل می‌کنیم: ریسکِ کوچک، حدِ ضرر، تنوع و نظمِ شخصی.

اشتباه‌های رایج که دراودان را عمیق‌تر می‌کند

• معاملهٔ انتقامی. بعد از یک ضرر، با حجمِ بیشتر وارد می‌شوید تا زود جبران کنید. معمولاً همین کار یک افتِ ۱۰٪ را به ۳۰٪ می‌رساند. دربارهٔ این تله در روانشناسی ضرر و زیان بیشتر بخوانید.
• میانگین‌کم کردنِ بی‌حساب. قیمت پایین می‌رود و بی‌برنامه دوباره و دوباره می‌خرید. اگر تحلیل‌تان غلط باشد، دره عمیق‌تر می‌شود.
• جابه‌جا کردنِ حدِ ضرر. «این بار صبر می‌کنم، برمی‌گردد.» گاهی برنمی‌گردد.
• قضاوتِ روش فقط با سود. روشی که پارسال ۱۰۰٪ سود داده ولی ۶۰٪ افت هم داشته، روشِ خطرناکی است.
• فراموش کردنِ دراودان در سنجشِ دیگران. وقتی کسی سودش را نشان می‌دهد و از بدترین افتش حرفی نمی‌زند، فقط نیمی از حقیقت را گفته است.

چک‌لیستِ کنترلِ دراودان

• حداکثر دراودانی را که تحملش را دارم نوشته‌ام.
• ریسکِ هر معامله را از پیش تعیین کرده‌ام (مثلاً ۱ تا ۲٪).
• برای هر معامله حدِ ضرر دارم و جابه‌جایش نمی‌کنم.
• حجمِ هر خرید را از روی حدِ ضرر حساب می‌کنم.
• سبدم فقط یک سهم یا یک صنعت نیست.
• با پولِ قرضی و اهرم معامله نمی‌کنم.
• هر ماه دراودانِ حسابم را حساب و ثبت می‌کنم.
• برای خودم یک ترمزِ اضطراری گذاشته‌ام.

اگر همهٔ این‌ها را تیک زده‌اید، بخشِ بزرگی از مدیریت سرمایه و ریسک را درست انجام می‌دهید.

سوالات متداول

جمع‌بندی

دراودان یعنی فاصلهٔ قله تا دره در منحنی سرمایهٔ شما. ضرر نیست، ولی صادق‌ترین تصویر از ریسک است. افت و جبران قرینه نیستند: ۵۰٪ افت، ۱۰۰٪ سود لازم دارد. برای همین مهم‌ترین مهارتِ سرمایه‌گذار، نگه داشتنِ افت در حدی است که بشود جبرانش کرد.

پس از همین امروز سه کار کنید: حداکثر دراودانی را که تحمل می‌کنید بنویسید، ریسکِ هر معامله را مشخص کنید، و هر ماه دراودانِ حساب‌تان را حساب کنید. تصمیمِ نهایی دربارهٔ روشِ سرمایه‌گذاری با خودتان است؛ ولی با این عدد، چشم‌بسته تصمیم نمی‌گیرید.