بازار گاوی و خرسی چیست؟ تفاوت‌ها، نشانه‌های تشخیص و بولران

«بازار گاوی شده!» احتمالاً این جمله را از یک همکار یا فامیلِ بورس‌باز شنیده‌اید. جوابِ کوتاه این است: بازار گاوی یعنی دوره‌ای که قیمت‌ها ماه‌ها پشت‌سرهم بالا می‌روند و همه امیدوارند. بازار خرسی برعکس است: قیمت‌ها مدتی طولانی پایین می‌آیند و ترس همه‌جا را می‌گیرد. قاعدهٔ رایج هم ساده است: ۲۰٪ رشد از کف یعنی گاوی، ۲۰٪ افت از سقف یعنی خرسی.

در ادامه با هم می‌بینیم این دو بازار چه فرقی دارند، از کجا بفهمیم الان در کدامیم، «بولران» در ارز دیجیتال یعنی چه، و در هر کدام چه کاری درست است و چه کاری پول‌مان را می‌برد. هر جا لازم بود، با عددِ ساده حساب می‌کنیم.

بازار گاوی چیست؟ وقتی همه چیز سبز است

بازار گاوی (Bull Market) یا بازار صعودی یعنی دوره‌ای که قیمتِ بیشترِ سهم‌ها، یا شاخصِ کلِ یک بازار، مدتی طولانی رو به بالا می‌رود. شاخص یعنی یک عدد که نشان می‌دهد کلِ بازار روی هم بالا رفته یا پایین آمده؛ مثلِ دماسنجِ بازار.

در بازار گاوی خریدار از فروشنده بیشتر است. پولِ تازه وارد می‌شود و مردم انتظار دارند رشد ادامه پیدا کند. حال‌وهوایش را می‌شناسید: در مهمانی‌ها همه از سهم حرف می‌زنند.

ولی حواسمان باشد که چند روز سبز پشت‌سرهم بازار گاوی نیست. روی نمودار، روند صعودی یعنی هر اوجِ تازه از اوجِ قبلی بالاتر است و هر کفِ تازه هم از کفِ قبلی بالاتر. مثلِ پله‌ای که گاهی یک پله پایین می‌آید، ولی رو به بالا می‌رود. معمولاً وقتی می‌گوییم «بازار گاوی» که شاخص دست‌کم ۲۰٪ از پایین‌ترین نقطه‌اش بالا آمده باشد و این روند چند هفته تا چند ماه دوام آورده باشد.

این اصطلاح را برای کلِ بورس، برای یک صنعت، یا حتی برای یک دارایی مثلِ طلا و بیت‌کوین هم به کار می‌برند. ولی وقتی کسی بی‌قید می‌گوید «بازار گاوی شده»، منظورش معمولاً شاخصِ کلِ بورس است.

بازار خرسی چیست؟ وقتی ترس حاکم می‌شود

بازار خرسی (Bear Market) یا بازار نزولی یعنی قیمت‌ها مدتی طولانی پایین می‌آیند و دست‌کم ۲۰٪ از آخرین اوج فاصله می‌گیرند. اینجا فروشنده از خریدار بیشتر است. هر اوجِ تازه پایین‌تر از قبلی است و هر کفِ تازه هم پایین‌تر.

در بازار خرسی هر رشدِ کوتاه فرصتی می‌شود برای کسانی که در ضرر گیر کرده‌اند. می‌گویند «بگذار به سربه‌سر برسد، می‌فروشم». برای همین رشدها زود خاموش می‌شوند.

بازار خرسی معمولاً با بدبینی، کم شدنِ معاملات و رفتنِ تازه‌واردها همراه است. خیلی وقت‌ها هم‌زمان با رکودِ اقتصادی، گران شدنِ پول یا یک شوکِ سیاسی می‌آید، ولی همیشه نه. بازار خرسی و رکودِ اقتصادی دو چیزِ جدا هستند. یکی دربارهٔ قیمتِ سهم است و دیگری دربارهٔ کسب‌وکارِ واقعیِ کشور.

قاعدهٔ ۲۰ درصد را چطور حساب کنیم؟

بیایید با یک مثالِ ساده حساب کنیم. فرض کنید شاخص به ۱۰۰ هزار واحد رسیده و این بالاترین عددش بوده است. ۲۰ درصدِ ۱۰۰ هزار می‌شود ۲۰ هزار. پس اگر شاخص به ۸۰ هزار برسد، طبقِ قاعده وارد بازار خرسی شده‌ایم.

حالا فرض کنید شاخص تا ۷۰ هزار پایین آمد و آنجا کف کرد. برای بازار گاویِ تازه، ۲۰٪ را از همین کف حساب می‌کنیم، نه از اوجِ قبلی. ۲۰ درصدِ ۷۰ هزار می‌شود ۱۴ هزار. پس با رسیدن به ۸۴ هزار، بازار گاویِ تازه رسمی می‌شود؛ هنوز خیلی پایین‌تر از اوجِ ۱۰۰ هزاری.

عددِ ۲۰٪ قانون نیست؛ یک قرارِ رسانه‌ای و تحلیلی است. معمولاً هم با قیمتِ پایانیِ روز سنجیده می‌شود، نه بالا و پایینِ وسطِ روز. این قاعده سه ضعف دارد:

• دیر خبر می‌دهد. تا افت به ۲۰٪ برسد، بخشِ بزرگی از ریزش گذشته است. کفِ واقعی را هم همیشه بعداً می‌فهمیم، وقتی شاخص ۲۰٪ از آن بالا آمده.
• مرزش قراردادی است. در فروردین ۱۴۰۴ (آوریل ۲۰۲۵) شاخص S&P 500 آمریکا حدود ۱۹٪ از اوجش پایین آمد. رسماً «بازار خرسی» ثبت نشد، ولی حالِ سرمایه‌گذارها هیچ فرقی با بازار خرسی نداشت.
• برای بازارِ پرنوسان کافی نیست. در ارز دیجیتال افتِ ۲۰ تا ۳۰ درصدی وسطِ یک بولران عادی است. آنجا بیشتر به شکلِ اوج‌ها و کف‌ها و مدتِ روند نگاه کنید تا به یک عدد.

پس قاعدهٔ ۲۰ درصد یک خط‌کشِ ساده است، نه پیش‌گو. به ما می‌گوید کجا ایستاده‌ایم، نه اینکه فردا چه می‌شود.

چرا به بازار صعودی «گاوی» و به نزولی «خرسی» می‌گویند؟

توضیحِ رایج به شیوهٔ حملهٔ این دو حیوان برمی‌گردد. گاو شاخ‌هایش را از پایین به بالا می‌زند. خرس با پنجه از بالا به پایین می‌کوبد. پس گاو شد نمادِ بالا رفتنِ قیمت و خرس نمادِ پایین آمدنش. این تشبیه به یاد ماندنی است، ولی احتمالاً ریشهٔ اصلیِ این واژه‌ها نیست.

ریشهٔ معتبرتر به لندنِ اوایلِ قرنِ هجدهم برمی‌گردد. یک ضرب‌المثلِ انگلیسی می‌گفت «پوستِ خرس را پیش از شکارش نفروش»؛ همان «جوجه را آخرِ پاییز می‌شمارند» خودمان. به دلال‌هایی که چیزی را که هنوز نداشتند پیش‌فروش می‌کردند و از ارزان شدنش سود می‌بردند، «فروشندهٔ پوستِ خرس» می‌گفتند. کم‌کم «خرس» به هر کسی گفته شد که منتظرِ ریزش است. «گاو» چند سال بعد به‌عنوانِ طرفِ مقابلِ خرس رایج شد؛ احتمالاً به خاطرِ نبردِ گاو و خرس که آن زمان سرگرمیِ رایجی بود.

یک اشتباهِ رایج را هم درست کنم. مجسمهٔ برنزیِ معروفِ وال‌استریت (Charging Bull، ساختِ ۱۹۸۹) فقط یک گاو است و خرسی کنارش نیست. مجسمهٔ گاو و خرس کنارِ هم جلوی بورسِ فرانکفورت است. اگر دنبالِ معنیِ بقیهٔ حیوان‌های بورسی مثلِ گرگ و جوجه‌تیغی هستید، مقالهٔ حیوانات بورسی و معنی گاو و خرس در بورس را بخوانید.

تفاوت بازار گاوی و خرسی در یک نگاه

مهم‌ترین فرقِ بازار گاوی و بازار خرسی جهتِ روند است. ولی رفتارِ پول، حالِ مردم و حتی طولِ دوره هم فرق می‌کند. جدولِ زیر این فرق‌ها را کنارِ هم گذاشته است:

مقایسهٔ بازار گاوی و بازار خرسی

ویژگی	بازار گاوی (صعودی)	بازار خرسی (نزولی)
معیارِ رایج	رشدِ دست‌کم ۲۰٪ از کفِ قبلی	افتِ دست‌کم ۲۰٪ از اوجِ قبلی
شکلِ نمودار	اوج‌ها و کف‌های بالاتر	اوج‌ها و کف‌های پایین‌تر
خریدار و فروشنده	خریدار بیشتر؛ صفِ خرید زیاد	فروشنده بیشتر؛ صفِ فروش زیاد
ارزشِ معاملات	رو به افزایش؛ پولِ تازه می‌آید	رو به کاهش؛ پول بیرون می‌رود
حالِ مردم	امید، طمع، ترس از جا ماندن	ترس، ناامیدی، بی‌حوصلگی
واکنش به خبر	خبرِ بد را نادیده می‌گیرند	خبرِ خوب هم اثرِ کوتاهی دارد
طولِ متوسط در S&P 500	حدودِ ۲٫۷ سال	حدودِ ۱۰ ماه
اشتباهِ رایج	خریدِ هیجانی در اوج، وامِ زیاد	فروشِ وحشت‌زده در کف

عددِ طولِ دوره‌ها از پژوهشِ شرکتِ Hartford Funds روی شاخصِ S&P 500 از ۱۹۲۸ به بعد است: بازار گاوی به‌طورِ متوسط حدودِ ۹۸۸ روز و بازار خرسی حدودِ ۲۸۹ روز. یعنی بازارهای گاوی معمولاً بیش از سه برابرِ بازارهای خرسی دوام آورده‌اند. فقط ریزش‌ها تندتر و ترسناک‌ترند؛ مثلِ آسانسوری که آرام بالا می‌رود و تند پایین می‌آید.

فرق بازار خرسی با اصلاح، رالی خرسی و تله

خیلی‌ها با هر افتی می‌گویند «بازار خرسی شد». ولی هر افتی بازار خرسی نیست. سه چیز را باید از هم جدا کنیم:

• اصلاح: یعنی افتِ حدودِ ۱۰ تا ۲۰ درصدی وسطِ یک روندِ صعودی. معمولاً چند هفته تا چند ماه طول می‌کشد و بعد روندِ اصلی ادامه پیدا می‌کند. مثلِ کوهنوردی که وسطِ راه می‌نشیند نفسی تازه کند. دربارهٔ رفتارِ درست در این روزها مقالهٔ اصلاح بازار یا ریزش را ببینید.
• رالی خرسی: یعنی رشدِ تند و کوتاه وسطِ یک بازار خرسی. گاهی به ۱۰ تا ۱۵ درصد هم می‌رسد و خیلی‌ها را به خیالِ «تمام شدنِ ریزش» به خرید می‌کشاند. بعد روند دوباره پایین می‌رود.
• تلهٔ گاوی و خرسی: یعنی شکستِ دروغینِ یک سطحِ مهم روی نمودار. قیمت از سقفی بالا می‌زند یا کفی را می‌شکند و زود برمی‌گردد. جزئیاتش را در مقالهٔ تله خرسی و تله گاوی نوشته‌ام.

فرقِ اصلیِ اصلاح و بازار خرسی در عمق، مدت و حالِ مردم است. در اصلاح، بیشترِ فعالان افت را فرصتِ خرید می‌بینند. در بازار خرسی، کم‌کم همه قبول می‌کنند که «این بار فرق دارد» و از بازار فاصله می‌گیرند. پس پیش از اینکه بترسید، اول بپرسید: چند درصد افت کرده و چند وقت است؟

چطور بفهمیم بازار گاوی است یا خرسی؟ ۸ نشانه

هیچ نشانه‌ای به‌تنهایی قطعی نیست. توصیهٔ من این است که چند نشانه را کنارِ هم بگذارید. وقتی بیشترشان یک جهت را نشان دادند، تصویر را جدی بگیرید. مثلِ دکتری که فقط با تب تشخیص نمی‌دهد و آزمایش و فشار را هم می‌بیند.

1. فاصله از اوج و کف: شاخص چند درصد از آخرین اوج پایین‌تر است یا از آخرین کف بالاتر؟ ساده‌ترین و اولین سؤال همین است.
2. شکلِ روند: اوج‌ها و کف‌های بالاتر یعنی روندِ صعودی؛ پایین‌تر یعنی نزولی. اگر در روندِ صعودی آخرین کفِ مهم شکسته شود، این اولین زنگِ خطر است.
3. میانگینِ متحرکِ بلندمدت: یعنی میانگینِ قیمتِ چند ماهِ اخیر که هر روز به‌روز می‌شود. خیلی از تحلیلگران ماندنِ شاخص بالای میانگینِ ۲۰۰ روزه را نشانهٔ بازار گاوی می‌دانند و ماندن زیرِ آن را نشانهٔ بازار خرسی.
4. پهنای بازار: اگر شاخصِ کل بالا می‌رود ولی بیشترِ نمادها منفی‌اند، رشد روی دوشِ چند سهمِ بزرگ است. در بورسِ تهران مقایسهٔ شاخصِ کل با شاخصِ هم‌وزن و شمردنِ نمادهای مثبت و منفی همین را نشان می‌دهد.
5. ارزشِ معاملات و پولِ حقیقی: پولِ حقیقی یعنی پولِ آدم‌های معمولی، نه صندوق‌ها و شرکت‌ها. رشدی که با معاملاتِ بیشتر و ورودِ پولِ حقیقی همراه است پایدارتر است. رشد با معاملاتِ کم و خروجِ پول، شکننده است.
6. صف‌ها: در بازارِ ایران تعدادِ صف‌های خرید و فروش دماسنجِ سریعِ هیجان است. وقتی حتی نمادهای بی‌کیفیت هم صفِ خرید دارند، معمولاً اواخرِ هیجان است، نه اوایلش.
7. حالِ مردم: وقتی همه از سود حرف می‌زنند و آدم‌های بی‌تجربه کدِ بورسی می‌گیرند، بازار به سرخوشی نزدیک است. ابزاری مثلِ شاخصِ ترس و طمع همین حال‌وهوا را به عدد درمی‌آورد.
8. اقتصادِ کلان: سودِ بانکی، تورم، دلار و ریسکِ سیاسی. زنجیره‌اش ساده است: سودِ بانکی و اوراق بالا برود، سپرده‌گذاری جذاب‌تر می‌شود؛ پول از بورس بیرون می‌رود؛ در نتیجه سهم‌ها زیرِ فشار می‌آیند. پایین آمدنش برعکس عمل می‌کند.

بازار گاویِ اسمی یا واقعی؟ شاخص را با تورم و دلار بسنجید

این بخش برای ما ایرانی‌ها از همه مهم‌تر است. در اقتصادِ تورمی، شاخص می‌تواند رکورد بزند ولی قدرتِ خریدِ شما همان باشد که بود.

یک تشبیهِ ساده: فرض کنید یک لیوان شیر دارید. نصفش را در لیوانِ دیگری می‌ریزید و هر دو را با آب پر می‌کنید. حالا دو لیوان «شیر» دارید. آیا ارزشِ این دو لیوان بیشتر شد؟ نه. تورم با پولِ ما همین کار را می‌کند؛ عدد بزرگ‌تر می‌شود، ولی ارزش نه.

بیایید حساب کنیم. فرض کنید در یک سال شاخص ۱۰۰٪ رشد کرده؛ یعنی دو برابر شده. در همان سال دلار ۶۰٪ گران شده؛ یعنی ۱٫۶ برابر. رشدِ دلاریِ شاخص این‌طور حساب می‌شود: ۲ تقسیم بر ۱٫۶ می‌شود ۱٫۲۵. یعنی رشدِ واقعی فقط حدودِ ۲۵٪ بوده، نه ۱۰۰٪. اگر دلار هم ۱۰۰٪ گران شده باشد، رشدِ واقعی تقریباً صفر است. (این عددها فقط مثال‌اند.)

برای این مقایسه نمودارِ شاخص کل بورس را کنارِ نمودارِ قیمت دلار بگذارید. پس هر وقت شنیدید «شاخص رکورد زد»، اول بپرسید: «نسبت به دلار و تورم چطور؟»

چرخهٔ بازار؛ از ناامیدی تا سرخوشی و برعکس

بازارها دایره‌وار حرکت می‌کنند. هر بازار گاوی بالاخره به بازار خرسی می‌رسد و هر بازار خرسی بالاخره تمام می‌شود. مثلِ فصل‌ها؛ زمستان هر قدر هم سرد باشد، بهار می‌آید. الگوی وایکوف این چرخه را در چهار مرحله توضیح می‌دهد:

1. انباشت: بعد از یک ریزشِ طولانی، قیمت‌ها ارزان‌اند و خبرها هنوز بد است. سرمایه‌گذارهای صبور آرام‌آرام می‌خرند و بیشترِ مردم بی‌علاقه‌اند.
2. صعود: خبرها و سودِ شرکت‌ها کم‌کم بهتر می‌شود. شاخص ۲۰٪ از کف بالا می‌آید و بازار گاوی رسمی می‌شود. بیشترِ رشد معمولاً همین‌جاست.
3. توزیع: بازار پر از خوش‌بینی است و تازه‌واردها هجوم می‌آورند. قیمت‌ها از ارزشِ منطقی جلو می‌زنند. حرفه‌ای‌ها آرام‌آرام می‌فروشند و حباب شکل می‌گیرد.
4. نزول: یک خبرِ بد یا بالا رفتنِ سودِ بانکی جرقه را می‌زند. فروش‌ها زنجیره‌ای می‌شود و بازار خرسی شروع می‌شود؛ تا جایی که ناامیدیِ کامل دوباره زمینهٔ انباشت را بچیند.

نکتهٔ طلاییِ این چرخه این است که حالِ جمعی تقریباً همیشه با مرحلهٔ واقعیِ بازار جور نیست. بهترین قیمت‌ها وقتی است که کسی حوصلهٔ شنیدنِ اسمِ بورس را ندارد. بدترین قیمت‌ها وقتی است که همه در مهمانی‌ها سهم معرفی می‌کنند. پس اگر دیدید سبزی‌فروشِ محل هم سهم پیشنهاد می‌دهد، به‌جای ذوق کمی نگران شوید.

بازار گاوی و خرسی در بورس تهران؛ دو نمونهٔ واقعی

۱۳۹۹: یک بازار خرسیِ کلاسیک

بیشترِ ما ۱۳۹۹ را یادمان هست. شاخصِ کلِ بورسِ تهران بعد از رشدی چندبرابری، در مرداد ۱۳۹۹ به حدودِ ۲ میلیون و ۷۰ هزار واحد رسید. بعد ریزشی شروع شد که با چند رشدِ کوتاه و ناامیدکننده تا خرداد ۱۴۰۰ ادامه داشت. شاخص به حدودِ ۱ میلیون و ۱۰۰ هزار واحد رسید؛ یعنی افتی نزدیک به ۴۷٪ در حدودِ ده ماه.

یعنی کسی که ۱۰ میلیون تومان در اوج روی کلِ بازار گذاشته بود، چند ماه بعد حدودِ ۵ میلیون و ۳۰۰ هزار تومان داشت. درسِ آن دوره این بود که بیشترین ضرر را نه سهم‌های بد، بلکه خریدهای هیجانی در اوج و امید به «برگشتِ سریع» زد. خیلی‌ها در اولین رالیِ خرسی دوباره خریدند و در موجِ بعدی گیر کردند.

۱۴۰۴ تا ۱۴۰۵: افتِ ۲۲ درصدی و بعد رکوردهای تازه

از اوجِ اردیبهشت ۱۴۰۴ تا مرداد همان سال، شاخصِ کل حدودِ ۲۲٪ افت کرد و به حدودِ ۲ میلیون و ۵۵۰ هزار واحد رسید. طبقِ قاعدهٔ ۲۰ درصد این یک بازار خرسی بود، ولی کوتاه.

بعد روندِ صعودی شروع شد. شاخص در دی ۱۴۰۴ به محدودهٔ ۴٫۵ میلیون واحد رسید و تا پایانِ سال حدودِ ۱۷٪ اصلاح کرد. بعد از توقفی حدوداً ۸۰ روزه، بازار در ۲۹ اردیبهشت ۱۴۰۵ باز شد و دوباره بالا رفت. در ۱۵ مهر ۱۴۰۵ شاخص برای اولین بار بالای ۸ میلیون واحد بسته شد؛ یعنی بیش از سه برابرِ کفِ مرداد ۱۴۰۴.

این نمونه دو درس دارد. اول اینکه افتِ ۱۷ درصدیِ وسطِ راه اصلاح بود، نه بازار خرسی. دوم اینکه این عددها اسمی‌اند و برای قضاوتِ رشدِ واقعی باید با تورم و دلارِ همان دوره مقایسه شوند. عددِ امروزِ شاخص را همیشه در صفحهٔ زندهٔ شاخص کل بورس امروز ببینید.

بازار گاوی و خرسی در بازارهای جهانی

شاخصِ S&P 500 آمریکا رایج‌ترین مرجع برای تعریفِ بازار گاوی و خرسی است. چند نمونهٔ مشهورش نشان می‌دهد این دوره‌ها چقدر با هم فرق دارند:

• بحرانِ مالیِ ۲۰۰۸: از اکتبر ۲۰۰۷ تا مارس ۲۰۰۹ شاخص حدودِ ۵۷٪ سقوط کرد؛ یکی از عمیق‌ترین بازارهای خرسی پس از جنگِ جهانیِ دوم.
• بازار گاویِ ۲۰۰۹ تا ۲۰۲۰: حدودِ ۱۱ سال رشد؛ طولانی‌ترین بازار گاویِ تاریخِ این شاخص.
• کرونا، ۲۰۲۰: افتِ حدودِ ۳۴ درصدی در ۳۳ روز؛ کوتاه‌ترین بازار خرسیِ ثبت‌شده که چند ماه بعد جبران شد.
• ۲۰۲۲: با تورمِ بالا و گران شدنِ تندِ پول در آمریکا، شاخص حدودِ ۲۵٪ افت کرد. کفِ ۱۲ اکتبر ۲۰۲۲ شروعِ بازار گاویِ تازه‌ای شد که تا مهر ۱۴۰۵ نزدیک به چهار سال دوام آورده است.

برای آشنایی با این شاخص، مقالهٔ شاخص S&P 500 چیست؟ را ببینید. در طلا و نقره هم همین منطق برقرار است. فقط در بازارِ ارزها هر جفت‌ارز روندِ خودش را دارد؛ قوی شدنِ یک ارز یعنی ضعیف شدنِ ارزِ مقابل.

بولران چیست؟ بازار گاوی در ارز دیجیتال

بولران یا بول ران (Bull Run) اسمِ رایجِ بازار گاوی در ارزهای دیجیتال است؛ دوره‌ای که قیمتِ بیت‌کوین و بیشترِ رمزارزها در چند ماه چند برابر می‌شود. فرقِ اصلی‌اش با بازار گاویِ سهام، شدت است. رشدها چندبرابری‌اند و ریزشِ بعدش هم معمولاً ۵۰ تا ۸۰ درصد. یعنی اگر ۱۰ میلیون تومان در اوج خریده باشید، ممکن است به ۲ تا ۵ میلیون برسد.

تاریخِ بیت‌کوین تا امروز تقریباً چهارساله و هم‌گام با هاوینگ بیت‌کوین بوده است. هاوینگ یعنی نصف شدنِ بیت‌کوینِ تازه‌ای که هر چند سال یک بار تولید می‌شود. هاوینگ‌ها در ۲۰۱۲، ۲۰۱۶، ۲۰۲۰ و آوریل ۲۰۲۴ رخ دادند و اوج‌های بزرگ معمولاً یک تا یک سال و نیم بعد از آن‌ها ثبت شدند. جدولِ زیر سه دورهٔ اخیر را نشان می‌دهد:

بولران‌ها و بازارهای خرسیِ بیت‌کوین (عددها تقریبی)

اوجِ بولران	اوجِ تقریبی	افت تا کفِ بازار خرسیِ بعدی
آذر ۱۳۹۶ (دسامبر ۲۰۱۷)	حدودِ ۲۰ هزار دلار	حدودِ ۸۴٪ تا آذر ۱۳۹۷
آبان ۱۴۰۰ (نوامبر ۲۰۲۱)	حدودِ ۶۹ هزار دلار	حدودِ ۷۷٪ تا آبان ۱۴۰۱
مهر ۱۴۰۴ (اکتبر ۲۰۲۵)	حدودِ ۱۲۶ هزار دلار	بیش از ۵۰٪ تا تیر ۱۴۰۵

می‌بینید که ریزش‌ها با بزرگ‌تر شدنِ بازار کم‌عمق‌تر شده‌اند، ولی هنوز خیلی عمیق‌تر از معیارِ ۲۰ درصدیِ سهام‌اند. قیمتِ روزِ رمزارزها را در صفحهٔ قیمت ارزهای دیجیتال امروز ببینید.

آلت سیزن و دامیننس بیت‌کوین در بولران

در بولران‌های گذشته پول معمولاً اول به بیت‌کوین آمده و سهمِ آن از کلِ بازار، یعنی دامیننس بیت‌کوین، بالا رفته است. در مرحله‌های آخر، سود از بیت‌کوین به اتریوم و بعد به رمزارزهای کوچک‌تر سرازیر شده و دامیننس پایین آمده است. به این مرحله آلت سیزن می‌گویند. تجربه نشان داده اغلب نزدیکِ پایانِ بولران است، نه شروعش.

بولران بعدی کی است؟

جوابِ صادقانه: هیچ‌کس نمی‌داند. هر کس با قطعیت تاریخ می‌دهد، دارد حدس می‌فروشد. هاوینگِ بعدی حدودِ ۲۰۲۸ (۱۴۰۷) انتظار می‌رود. ولی با آمدنِ صندوق‌های ETF و سرمایه‌گذارهای بزرگ، اثرِ چرخهٔ چهارساله کم‌رنگ‌تر شده و بازار به نقدینگیِ جهانی و نرخِ بهرهٔ آمریکا حساس‌تر شده است. به‌جای حدس زدنِ تاریخ، این نشانه‌ها را دنبال کنید:

• پایین آمدنِ نرخِ بهره و زیاد شدنِ پول در دنیا؛
• اوج‌ها و کف‌های بالاتر روی نمودارِ هفتگیِ بیت‌کوین؛
• عبورِ دوباره از میانگین‌های متحرکِ بلندمدت و ماندن بالای آن‌ها؛
• برگشتِ ارزشِ معاملات، در حالی که هیجانِ عمومی هنوز پایین است.

در بازار گاوی چه کنیم؟

بازار گاوی بهترین زمان برای ساختنِ سرمایه است. ولی بیشترِ اشتباه‌هایی که بعداً گران تمام می‌شوند هم در همین دوره رخ می‌دهد. پیشنهادِ من این‌هاست:

• برنامهٔ خروج را پیش از خرید بنویسید. مثلاً اگر قرار است نصفِ پس‌اندازتان در سهام باشد و با رشدِ بازار به ۷۰٪ رسید، مازادش را پله‌پله بفروشید، نه یک‌باره.
• دنبالِ جمعیت سراغِ سهم‌های جامانده نروید. اواخرِ بازار گاوی ضعیف‌ترین نمادها بیشترین رشد را می‌کنند و در ریزش هم اول از همه می‌ریزند.
• با پولِ قرضی بازی نکنید. اعتبارِ کارگزاری در صعود سود را بزرگ می‌کند و در اولین اصلاحِ جدی، ضرر را.
• کیفیت را فدای سرعت نکنید. سهم و صندوقی بخرید که اگر بازار برگشت، از نگه داشتنش پشیمان نشوید.
• حدِ ضرر داشته باشید. یعنی از قبل بدانید با چند درصد افت می‌فروشید. حتی در بهترین بازار هم خبرِ بد ناگهان می‌رسد.

در بازار خرسی چه کنیم؟ سرمایه‌گذاری در بازار خرسی

بازار خرسی ترسناک است. ولی خیلی از سرمایه‌های بزرگ در همین دوره‌ها پایه‌گذاری شده‌اند. رفتارِ درست در این دوره بیشتر از جنسِ انضباط است تا هوش:

• هیجانی نفروشید. فروش در اوجِ ترس، ضررِ روی کاغذ را قطعی می‌کند. اول از خودتان بپرسید چرا این سهم را خریدید و آیا آن دلیل هنوز سرِ جایش هست.
• سبدتان را مرور کنید. سهم‌هایی که پشتوانهٔ ضعیفی دارند یا فقط به امیدِ رشدِ هیجانی خریده شده‌اند، در بازار خرسی بیشترین آسیب را می‌بینند.
• بخشِ امنِ سبد را قوی کنید. صندوق‌های درآمد ثابت و صندوق‌های طلا در دوره‌های نزولیِ بورس نقشِ ضربه‌گیر دارند. همان حرفِ قدیمی: همهٔ تخم‌مرغ‌ها را در یک سبد نگذارید.
• پله‌ای و با برنامه بخرید. اگر افقِ بلندمدت دارید، خریدِ منظم و پله‌ای از تلاش برای پیدا کردنِ کفِ دقیق بهتر است. مثلاً به‌جای اینکه ۳۰ میلیون تومان را یک روز وارد کنید، شش ماه هر ماه ۵ میلیون.
• میانگین‌کم‌کردن فقط برای سهمِ سالم. پولِ تازه را پشتِ سهمی که دلیلِ خریدش از بین رفته نریزید.
• یاد بگیرید. بازار خرسی بهترین فرصت برای مطالعه و مرورِ اشتباه‌های دورهٔ صعود است.

در بازارهای جهانی با فروشِ استقراضی و اختیارِ فروش از ریزش هم سود می‌برند. در بورسِ ایران بیشترِ سهام‌داران فقط با خرید سود می‌کنند و این ابزارها تخصصی و پرریسک‌اند. برای راهکارهای بیشتر مقالهٔ سرمایه‌گذاری در بازار منفی سهام را بخوانید. پس در بازار خرسی هدفِ اول حفظِ سرمایه است و هدفِ دوم آماده شدن برای بازار گاویِ بعدی.

شش اشتباه رایج در بازار گاوی و خرسی

این اشتباه‌ها را بارها در رفتارِ سرمایه‌گذارها دیده‌ایم. بیشترشان از هیجان می‌آیند، نه از کم‌سوادی:

1. هر سبزی را بازار گاوی دانستن: چند روز رشد بعد از ریزش ممکن است فقط یک رالیِ خرسی باشد.
2. آمدن با همهٔ پول در اوجِ هیجان: وقتی همه خریده‌اند، خریدارِ تازه‌ای برای ادامهٔ صعود کم مانده است.
3. فرارِ کامل از بازار در کف: بخشِ بزرگی از بازدهیِ بلندمدت در چند روزِ اولِ برگشتِ بازار به دست می‌آید.
4. فراموش کردنِ تورم: رکوردِ اسمیِ شاخص لزوماً یعنی رشدِ واقعیِ سرمایه نیست.
5. اعتماد به پیش‌بینیِ قطعی: نه پایانِ بازار خرسی را کسی دقیق می‌داند و نه تاریخِ بولرانِ بعدی را.
6. یکی دانستنِ ارز دیجیتال و سهام: افتِ ۳۰ درصدی در رمزارز ممکن است اصلاحی عادی باشد و در بورس، بازار خرسیِ تمام‌عیار.

سوالات متداول

جمع‌بندی

بازار گاوی و خرسی دو روی یک سکه‌اند. بازار گاوی یعنی رشدِ دست‌کم ۲۰ درصدی از کف، همراه با امید و پولِ تازه. بازار خرسی یعنی افتِ دست‌کم ۲۰ درصدی از اوج، همراه با ترس و رفتنِ پول. هیچ‌کدام همیشگی نیست و در تاریخ، بازارهای گاوی معمولاً خیلی طولانی‌تر از خرسی‌ها بوده‌اند.

پس به‌جای حدس زدنِ روزِ دقیقِ برگشتِ بازار، سه کار بکنید: چند نشانه را کنارِ هم ببینید، رشدِ اسمی را با تورم و دلار بسنجید، و برای هر دو حالت از قبل برنامه داشته باشید. کسی که در بازار گاوی حریص و در بازار خرسی وحشت‌زده نشود، در بلندمدت از هر دو سود می‌برد. تصمیمِ نهایی هم با خودتان است.