ارز چیا (XCH) چیست؟ استخراج با هارد دیسک به زبان ساده

ارز چیا با نماد XCH رمزارزی است که به جای برقِ زیاد و دستگاهِ ماینرِ داغ، با فضای خالیِ هارد دیسک استخراج می‌شود. شبکه‌ی آن، Chia Network، را برام کوهن، سازنده‌ی بیت‌تورنت، ساخت و سال ۲۰۲۱ راه انداخت. سازوکارش «اثبات فضا و زمان» نام دارد و برای همین به آن رمزارزِ سبز می‌گویند.

خیلی‌ها یادشان هست که بهارِ ۱۴۰۰ یک‌باره قیمتِ هارد در بازارِ ایران بالا رفت و پیدا کردنِ هاردِ بزرگ سخت شد. یکی از دلیل‌هایش همین چیا بود. حالا که چند سال گذشته، بیایید آرام و ساده ببینیم چیا واقعا چیست، استخراجش چطور کار می‌کند، چقدر می‌شود از آن درآمد داشت و در ایران چه قاعده‌ای دارد.

ارز چیا چیست و چه فرقی با بیت کوین دارد؟

هر رمزارز یک دفترِ حساب دارد که همه‌ی تراکنش‌ها در آن ثبت می‌شود. به این دفتر بلاک چین می‌گویند. سوالِ مهم این است: چه کسی حق دارد صفحه‌ی تازه‌ی این دفتر را بنویسد و پاداش بگیرد؟ به جوابِ این سوال «سازوکارِ اجماع» می‌گویند.

در بیت کوین جواب این است: کسی که زودتر یک معمای سنگینِ ریاضی را حل کند. این روش اثبات کار نام دارد و دستگاهی می‌خواهد که شبانه‌روز برق بکشد. در اتریوم امروز جواب این است: کسی که مقداری از خودِ ارز را گرو بگذارد؛ یعنی اثبات سهام.

چیا راهِ سومی رفته است. در چیا کسی شانسِ نوشتنِ صفحه‌ی تازه را دارد که جای بیشتری از هاردش را به شبکه داده باشد. مثلِ قرعه‌کشی‌ای که هرچه برگه‌ی بیشتری در صندوق انداخته باشید، شانستان بیشتر است. اینجا برگه‌ها فایل‌هایی هستند که روی هارد ذخیره می‌کنید.

چند نکته‌ی کوتاه درباره‌ی خودِ شبکه:

• بنیان‌گذار: برام کوهن (Bram Cohen)، همان کسی که بیت‌تورنت را ساخت.
• شروع: استخراج از فروردینِ ۱۴۰۰ (مارسِ ۲۰۲۱) شروع شد و جابه‌جاییِ ارز چند هفته بعد، در اردیبهشتِ همان سال، باز شد.
• زبانِ قراردادِ هوشمند: چیا زبانِ خودش را دارد به نامِ Chialisp. روی این شبکه می‌شود توکن هم ساخت؛ به آن‌ها CAT می‌گویند.
• ذخیره‌ی شرکت: شرکتِ سازنده از اول ۲۱ میلیون XCH را برای خودش کنار گذاشت. این عدد را جلوتر بیشتر توضیح می‌دهم، چون برای خریدار مهم است.

پس چیا یک آلت کوین است با یک ایده‌ی تازه: امنیتِ شبکه را با فضای ذخیره‌سازی بخرد، نه با برق.

اثبات فضا و زمان به زبان ساده

اسمش سنگین است، ولی ایده‌اش دو تکه‌ی ساده دارد: فضا و زمان.

تکه‌ی اول: اثبات فضا

شما یک بار، اول کار، هارد را با فایل‌های مخصوصی پر می‌کنید. به این فایل‌ها «پلات» می‌گویند و به ساختنشان «پلات کردن». هر پلات پر از جواب‌های از پیش حساب‌شده است؛ مثلِ یک دفترچه‌ی بزرگ که هزاران جوابِ آماده در آن نوشته شده.

هر چند ثانیه شبکه یک «سوال» می‌فرستد. نرم‌افزارِ شما در پلات‌ها می‌گردد که ببیند جوابِ نزدیک به این سوال را دارد یا نه. این گشتن خیلی سبک است و چند میلی‌ثانیه طول می‌کشد. کسی که بهترین جواب را داشته باشد، برنده‌ی آن نوبت است. هرچه پلاتِ بیشتری داشته باشید، شانسِ داشتنِ جوابِ خوب بیشتر است.

تکه‌ی دوم: اثبات زمان

اگر فقط فضا بود، یک نفر می‌توانست بارها و بارها سوال را عوض کند و شانسش را بالا ببرد. برای همین چیا یک «ساعتِ» تقلب‌ناپذیر هم دارد. چند دستگاهِ مخصوص به نامِ «تایم‌لُرد» یک محاسبه‌ی پشت‌سرهم انجام می‌دهند که نمی‌شود آن را با دستگاهِ بیشتر جلو انداخت؛ مثلِ پختنِ برنج که با دو قابلمه زودتر دم نمی‌کشد. این ساعت نشان می‌دهد واقعا زمانِ مشخصی گذشته است.

پس در چیا، هارد شما را در قرعه‌کشی شریک می‌کند و ساعتِ شبکه جلوی تقلب را می‌گیرد. نتیجه این است که برقِ مصرفی بسیار کمتر از بیت کوین است.

استخراج چیا چطور انجام می‌شود؟

در چیا به استخراج «فارمینگ» می‌گویند، یعنی کشاورزی. اسمِ خوبی است: یک بار زمین را شخم می‌زنید و بذر می‌کارید (پلات کردن)، بعد ماه‌ها فقط مراقبید و منتظرِ محصول می‌مانید (فارمینگ). کار دو مرحله‌ی کاملا جدا دارد.

1. پلات کردن (کارِ سنگین، یک بار): رایانه پلات‌ها را می‌سازد. این مرحله پردازنده، حافظه و گاهی کارت گرافیک را درگیر می‌کند. در قالبِ فعلی، هر پلاتِ استاندارد حدودِ ۱۰۱ گیگابایت است.
2. ذخیره روی هارد: پلات‌ها روی هاردهای مکانیکیِ بزرگ (HDD) ذخیره می‌شوند. هاردِ مکانیکی برای این کار به‌صرفه‌تر است، چون هر ترابایتش ارزان‌تر از SSD است.
3. فارمینگ (کارِ سبک، همیشگی): نرم‌افزارِ چیا روشن می‌ماند، به سوال‌های شبکه گوش می‌دهد و در پلات‌ها جواب می‌گردد. برای این کار یک رایانه‌ی کم‌مصرف هم کافی است.
4. انفرادی یا استخری: می‌شود تنها فارم کرد، یا به یک استخر استخراج پیوست تا درآمدِ کوچک ولی منظم بگیرید.

یک هشدارِ عملی از همان بهارِ ۱۴۰۰: خیلی‌ها پلات را روی SSD معمولی ساختند و بعد از چند هفته SSD از کار افتاد. ساختنِ پلات در قالبِ قدیم حجمِ زیادی داده روی حافظه می‌نوشت و عمرِ آن را می‌خورد. پس اگر روزی سراغش رفتید، اول ببینید نسخه‌ی تازه‌ی نرم‌افزار چه سخت‌افزاری برای پلات کردن پیشنهاد می‌کند.

تغییر بزرگ: اثبات فضای نسخه‌ی ۲

این بخش را خیلی از متن‌های فارسیِ قدیمی ندارند، ولی برای هر کسی که امروز به چیا فکر می‌کند مهم‌ترین بخش است. شبکه‌ی چیا قالبِ پلات‌ها را عوض می‌کند. نامِ این ارتقا «اثبات فضای ۲» (Proof of Space 2) است و با یک هارد فورک، یعنی تغییرِ قاعده‌های شبکه، فعال می‌شود.

طبقِ آنچه خودِ شبکه تا نیمه‌ی ۱۴۰۵ اعلام کرده بود:

• هر پلاتِ تازه حدودِ ۱ گیگابایت است، نه ۱۰۰ گیگابایت.
• امکانِ «فشرده‌سازیِ» پلات برداشته می‌شود. تا امروز کسانی که پلاتِ فشرده داشتند با همان هارد شانسِ بیشتری می‌گرفتند؛ قالبِ تازه این برتری را حذف می‌کند.
• بعد از فعال شدن، پلات‌های قدیمی در حدودِ ۲۵۶ روز کم‌کم از دور خارج می‌شوند. یعنی هر فارمری باید هاردش را دوباره پلات کند.
• زمانِ فعال شدن به انتشارِ نسخه‌ی ۳ نرم‌افزار بسته است و برنامه‌ی اعلام‌شده حدودِ آبانِ ۱۴۰۵ (نوامبرِ ۲۰۲۶) بود. این تاریخ پیش‌تر هم یک بار عقب افتاده است.

پس اگر کسی امروز هارد می‌خرد و پلاتِ قالبِ قدیم می‌سازد، باید بداند این پلات‌ها تاریخِ انقضا دارند. پیش از هر تصمیمی، وضعیتِ تازه‌ی این ارتقا را از سایتِ رسمیِ شبکه‌ی چیا ببینید.

درآمد فارمینگ چیا چقدر است؟ یک حساب ساده

اول قاعده‌ی پاداش را بدانیم. شبکه‌ی چیا به‌طور میانگین روزی حدودِ ۴٬۶۰۸ بلاک می‌سازد. پاداشِ هر بلاک اول ۲ XCH بود و از اسفندِ ۱۴۰۲ (مارسِ ۲۰۲۴) نصف شد و به ۱ XCH رسید. نصف شدنِ بعدی، مثلِ هاوینگ بیت کوین، حدودِ اسفندِ ۱۴۰۵ (مارسِ ۲۰۲۷) است و پاداش ۰٫۵ می‌شود.

سهمِ هر فارمر هم ساده حساب می‌شود: فضای شما تقسیم بر کلِ فضای شبکه. حالا بیایید با هم حساب کنیم. عددها فقط مثال‌اند.

1. فرض کنیم یک هاردِ ۲۰ ترابایتی دارید.
2. فرض کنیم کلِ فضای شبکه ۲۰ اگزابایت باشد؛ یعنی ۲۰ میلیون ترابایت.
3. سهمِ شما می‌شود ۲۰ تقسیم بر ۲۰ میلیون؛ یعنی یک میلیونیم.
4. پاداشِ روزانه‌ی کلِ شبکه حدودِ ۴٬۶۰۸ XCH است. یک میلیونیمِ آن حدودِ ۰٫۰۰۴۶ XCH در روز می‌شود.
5. در یک سال: ۰٫۰۰۴۶ ضربِ ۳۶۵، یعنی حدودِ ۱٫۷ XCH.

حالا این ۱٫۷ واحد را با قیمتِ روزِ XCH (از صفحه‌ی قیمت ارزهای دیجیتال) و قیمت دلار به تومان تبدیل کنید و کنارِ قیمتِ یک هاردِ ۲۰ ترابایتی بگذارید. بیشترِ وقت‌ها می‌بینید چند سال طول می‌کشد تا فقط پولِ هارد برگردد. اگر تنها فارم کنید، شاید ماه‌ها هیچ بلاکی نبرید؛ برای همین بیشترِ آدم‌های کوچک به استخر می‌روند.

دو چیز این حساب را بدتر می‌کند: نصف شدنِ پاداش در اسفندِ ۱۴۰۵، و اینکه قیمتِ XCH امروز کسرِ کوچکی از سقفِ ماه‌های اولش است. پس فارمینگِ چیا برای کسی معنا دارد که هاردِ خالی و بی‌مصرف از قبل دارد، نه کسی که می‌خواهد برایش هارد بخرد.

چرا به چیا رمزارز سبز می‌گویند؟

بیایید یک مقایسه‌ی سرانگشتی بکنیم. یک هاردِ مکانیکیِ بزرگ حدودِ ۷ تا ۱۰ وات برق می‌کشد؛ کمتر از یک لامپِ کم‌مصرف. یک دستگاهِ ماینرِ تازه‌ی بیت کوین حدودِ ۳٬۵۰۰ وات می‌کشد؛ یعنی به اندازه‌ی چند بخاریِ برقی که شبانه‌روز روشن‌اند.

مقایسه‌ی ساده‌ی استخراج چیا با بیت کوین و اثبات سهام

ویژگی	چیا (اثبات فضا و زمان)	بیت کوین (اثبات کار)	اتریوم (اثبات سهام)
چه چیزی شانس می‌آورد؟	فضای هارد	قدرتِ پردازشِ دستگاه	مقدارِ ارزِ گروگذاشته
سخت‌افزارِ اصلی	هاردِ مکانیکی	دستگاهِ ماینرِ مخصوص (ASIC)	یک رایانه‌ی معمولی
برقِ مصرفی	کم	خیلی زیاد	خیلی کم
صدا و گرما	تقریبا هیچ	زیاد	تقریبا هیچ
کارِ سنگینِ اول	پلات کردن	خریدِ دستگاه	خریدِ ارز برای گرو

جدول نشان می‌دهد چیا از نظرِ برق خیلی سبک‌تر از بیت کوین است. ولی منصف باشیم: منتقدها می‌گویند ساختنِ میلیون‌ها هارد و دور ریختنِ هاردهای فرسوده هم ردپای محیطِ زیستی دارد. پس «سبز» بودنِ چیا نسبی است، نه مطلق.

استخراج چیا در ایران قانونی است؟

کوتاه‌ترین جواب: فقط با مجوز. در ایران از سالِ ۱۳۹۸ استخراجِ رمزارز یک فعالیتِ صنعتی است و مجوزِ وزارتِ صمت و برق با تعرفه‌ی مخصوصِ ماینینگ می‌خواهد. قاعده‌ها نمی‌گویند «اگر با هارد بود آزاد است»؛ حرف از استخراجِ رمزارز است، با هر سخت‌افزاری. مراحلِ گرفتنِ مجوز را در صفر تا صد استخراج قانونی ارز دیجیتال در ایران توضیح داده‌ایم.

استخراج با برقِ خانگی، کشاورزی یا صنعتیِ معمولی ممنوع است. شاید فکر کنید یک هاردِ ۱۰ واتی که کسی متوجهش نمی‌شود. ولی قانون به اندازه‌ی برق نگاه نمی‌کند. عواقبش را در ماینینگ خانگی ممنوع؛ عواقب و مجازات ببینید. من تا آبانِ ۱۴۰۵ قاعده‌ی جداگانه‌ای برای چیا ندیده‌ام؛ اگر به‌طور جدی به آن فکر می‌کنید، پیش از شروع از وزارتِ صمت و شرکتِ برقِ منطقه‌ی خودتان بپرسید.

یک نکته‌ی دیگر هم هست. درآمدِ رمزارزی در ایران قاعده‌ی مالیاتی هم دارد. پیش از هر کاری صفر تا صد مالیات ارزهای دیجیتال در ایران را بخوانید.

ریسک‌های ارز چیا که کمتر گفته می‌شود

حالا که سازوکار را دیدیم، بیایید صادقانه نقطه‌ضعف‌ها را هم بشماریم. این‌ها همان پرسش‌هایی است که پیش از خرید یا فارمینگ باید جوابشان را بدانید.

• ذخیره‌ی بزرگِ شرکت: ۲۱ میلیون XCH از اول دستِ شرکتِ سازنده است. این عدد هنوز از کلِ ارزی که از ۱۴۰۰ تا امروز با فارمینگ ساخته شده بیشتر است. شرکت هر وقت بخشی از آن را جابه‌جا کند، بازار نگران می‌شود.
• سقفِ عرضه ندارد: برخلافِ بیت کوین، پاداش‌ها بعد از چند بار نصف شدن روی ۰٫۱۲۵ XCH در هر بلاک می‌ماند و تا همیشه ارزِ تازه ساخته می‌شود.
• نقدشوندگی: چیا در مقایسه با ارزهای بزرگ، خریدار و فروشنده‌ی کمتری دارد. ممکن است وقتی می‌خواهید بفروشید، قیمتِ دلخواه پیدا نشود.
• ریزشِ شدید: XCH در ماه‌های اولِ ۲۰۲۱ بالای هزار دلار معامله شد و بعد بخشِ بزرگی از ارزشش را از دست داد. این الگو در بسیاری از ریسک‌ها و معایب ارزهای دیجیتال تکرار می‌شود.
• کهنه شدنِ پلات‌ها: با اثبات فضای ۲، زحمتِ پلات کردنِ قدیم دوباره باید کشیده شود.
• استهلاکِ هارد: هارد عمرِ محدود دارد. اگر خراب شود، پلات‌ها و سهمتان با آن می‌رود.

پس ایده‌ی چیا هوشمندانه است، ولی ایده‌ی خوب همیشه یعنی سرمایه‌گذاریِ خوب نیست. برای سنجیدنِ هر پروژه، راهنمای تحلیل بنیادی ارزهای دیجیتال به کارتان می‌آید.

اشتباه‌های رایج کسانی که سراغ چیا رفتند

از موجِ بهارِ ۱۴۰۰ چند درسِ روشن مانده است:

1. هارد خریدن با قیمتِ حبابی: عده‌ای هارد را چند برابرِ قیمتِ معمول خریدند. چند ماه بعد هم قیمتِ هارد پایین آمد، هم قیمتِ چیا.
2. حساب نکردنِ فضای کلِ شبکه: فضای شبکه در چند ماه چند برابر شد. سهمِ هر نفر همان‌قدر کوچک‌تر شد، حتی اگر هاردش را عوض نکرده بود.
3. سوزاندنِ SSD: پلات کردنِ بی‌حساب روی SSD ارزان، عمرش را در چند هفته تمام کرد.
4. فارمینگِ خانگی بی‌مجوز: به خیالِ اینکه برقش کم است، پس مشکلی نیست.
5. اعتماد به ماشین‌حساب‌های خوش‌بین: بیشترِ آن‌ها قیمتِ ثابت و فضای ثابت فرض می‌کنند؛ هیچ‌کدام در دنیای واقعی ثابت نمی‌ماند.

پس دفعه‌ی بعد که کسی گفت «با هاردِ خالی پول دربیاور»، اول این سه عدد را بپرسید: کلِ فضای شبکه چقدر است؟ پاداشِ هر بلاک چند است و کی نصف می‌شود؟ و مجوزِ این کار را چه کسی می‌دهد؟

چیا را با بقیه‌ی روش‌های استخراج مقایسه کنیم

اگر موضوعِ استخراج برایتان تازه است، اول تصویرِ کلی را ببینید. در مقاله‌ی استخراج بیت کوین و سوددهی ماینینگ سازوکار و هزینه‌های استخراجِ بیت کوین را باز کرده‌ایم. برای حسابِ سودِ دستگاه هم محاسبه‌ی درآمد دستگاه ماینر را ببینید. چیا در کنارِ این‌ها یک راهِ متفاوت است: برقِ کم، ولی رقابتِ سنگین بر سرِ فضا.

سوالات متداول

جمع‌بندی

ارز چیا یک ایده‌ی هوشمندانه را آزموده است: امنیتِ شبکه با فضای هارد، نه با برق. برای همین برقِ کمی می‌کشد و صدا و گرمای ماینرها را ندارد. ولی درآمدِ فارمینگ به سهمِ شما از کلِ فضای شبکه بسته است، پاداش‌ها کم‌کم نصف می‌شوند، قالبِ پلات‌ها در حالِ عوض شدن است و در ایران هر نوع استخراج مجوز می‌خواهد.

پس اگر هاردِ خالی دارید و کنجکاوید، اول حساب کنید، بعد قانون را بپرسید، و هیچ‌وقت فقط برای چیا هارد نخرید. تصمیمِ نهایی با خودتان.