رفتار گله‌ای (توده‌وار) در بورس چیست؟ نشانه‌ها و راه مقابله

حتماً دیده‌اید: سهمی چند روز است صف خرید می‌شود و همه در گروه‌ها از آن حرف می‌زنند. شما هم وسوسه می‌شوید بخرید، بی‌آنکه بدانید آن شرکت چه می‌کند. اسمِ این وسوسه رفتار گله‌ای است.

رفتار گله‌ای یا رفتار توده‌وار یعنی خرید و فروش به این دلیل که دیگران می‌خرند و می‌فروشند، نه به دلیلِ تحلیلِ خودمان. در بورس، رفتار گله‌ای صف‌های خرید و فروشِ هیجانی می‌سازد، قیمت را از ارزشِ واقعی دور می‌کند و معمولاً دیرآمده‌ها را با ضرر بیرون می‌فرستد.

در این راهنما با مثال‌هایی از همین بورس تهران می‌بینیم رفتار گله‌ای چطور شکل می‌گیرد، نشانه‌هایش چیست و چطور می‌شود از آن دور ماند. آخرش هم یک چک‌لیستِ ساده هست که پیش از هر خرید جلوی خودتان بگذارید.

رفتار گله‌ای چیست؟ یک مثال از صفِ نانوایی

فرض کنید در خیابانی دو نانوایی کنارِ هم هستند. جلوی یکی ده نفر صف بسته‌اند و دیگری خلوت است. بیشترِ ما بی‌آنکه نانِ هیچ‌کدام را چشیده باشیم، در صفِ شلوغ می‌ایستیم. با خودمان می‌گوییم: «لابد این‌ها چیزی می‌دانند.»

این فکر همیشه غلط نیست. گاهی واقعاً نانِ آن نانوایی بهتر است. ولی شاید آن ده نفر هم فقط به خاطرِ صف ایستاده باشند؛ یعنی هیچ‌کس نان را نچشیده و همه به هم نگاه کرده‌اند. به این حالت در مالی رفتاری آبشارِ اطلاعاتی می‌گویند. یعنی هر نفر اطلاعاتِ خودش را کنار می‌گذارد و فقط از کارِ نفرِ قبلی تقلید می‌کند.

در بازار سهام هم همین است. اسمِ انگلیسی‌اش Herd Behavior است و در فارسی به آن رفتار گله‌ای، رفتار توده‌وار، اثر گله‌ای یا رمه‌ای هم می‌گویند. همه یک چیزند: تصمیم را جمع می‌گیرد، نه خودِ ما.

یک نکتهٔ جالب: معروف است که موش‌های قطبی به نامِ لمینگ دسته‌جمعی از صخره به دریا می‌پرند. این داستان در اصل افسانه است و صحنهٔ معروفش در یک فیلمِ مستندِ قدیمی ساختگی بود. ولی خودِ این افسانه نمونهٔ خوبی از رفتار گله‌ای است: میلیون‌ها نفر آن را باور کردند، چون همه تکرارش می‌کردند.

پس رفتار گله‌ای یعنی تقلید به‌جای فکر. سؤال این است که چرا آدم‌های باهوش هم در این دام می‌افتند.

چرا سرمایه‌گذاران دنباله‌روی می‌کنند؟

رفتار گله‌ای از کم‌هوشی نمی‌آید. مغزِ ما هزاران سال یاد گرفته که همراهِ گروه بودن امن‌تر است. در بازار، همین عادتِ قدیمی گاهی به ضررمان کار می‌کند. پنج دلیلِ اصلی را ببینیم.

۱. فکر می‌کنیم جمع چیزی می‌داند که ما نمی‌دانیم

سخت است باور کنیم این‌همه آدم با هم اشتباه می‌کنند. برای همین فکر می‌کنیم لابد خبری هست. در آزمایشِ معروفِ روان‌شناسی به نامِ آزمایشِ «اَش» در دههٔ ۱۹۵۰، از آدم‌ها خواستند طولِ چند خط را مقایسه کنند. وقتی بقیهٔ جمع عمداً جوابِ غلط می‌دادند، حدودِ یک‌سومِ موقع‌ها شرکت‌کننده هم همان جوابِ غلط را می‌داد؛ با اینکه جوابِ درست جلوی چشمش بود.

۲. ترس از جاماندن (فومو)

فومو یعنی ترس از اینکه دیگران سود کنند و ما جا بمانیم. همسایه می‌گوید فلان سهم را خریده و دو برابر شده. ما ناراحت می‌شویم و می‌خواهیم زود جبران کنیم. دربارهٔ این حس در مقالهٔ فومو (FOMO)؛ ترسی از جنس بورس مفصل نوشته‌ام.

۳. اگر با جمع ضرر کنیم، کمتر خجالت می‌کشیم

اگر تنها ضرر کنیم، احساس حماقت می‌کنیم. ولی اگر همه ضرر کرده باشند، می‌گوییم «بازار بد بود». حتی مدیرانِ صندوق‌ها هم گاهی از همین می‌ترسند. اگر برخلافِ بقیه عمل کنند و بازدهِ صندوق‌شان عقب بیفتد، ممکن است مشتری از دست بدهند. برای همین گاهی ترجیح می‌دهند همراهِ بقیه باشند.

۴. اطلاعات به همه یکسان و هم‌زمان نمی‌رسد

وقتی اطلاعات شفاف نیست، آدم‌ها به رفتارِ دیگران نگاه می‌کنند تا حدس بزنند چه خبر است. اگر یک سهامدارِ بزرگ شروع به فروش کند، سهامدارانِ خرد فکر می‌کنند حتماً خبرِ بدی در راه است و آن‌ها هم می‌فروشند. گاهی آن سهامدارِ بزرگ فقط پولش را برای کارِ دیگری لازم داشته است.

۵. سوگیری تأیید

سوگیری تأیید یعنی فقط خبرهایی را می‌بینیم که با نظرِ خودمان جور است. وقتی سهمی را خریده‌ایم، در گروه‌ها دنبالِ کسانی می‌گردیم که می‌گویند «بالا می‌رود» و هشدارها را نمی‌شنویم. این و چند خطای ذهنیِ دیگر را در مقالهٔ سوگیری شناختی و ۸ سوگیری که به پرتفوی آسیب می‌زند توضیح داده‌ام.

پس دنباله‌روی ریشه در ترس، خجالت و کمبودِ اطلاعات دارد. حالا ببینیم این رفتار در بورس ما چه شکلی پیدا می‌کند.

رفتار گله‌ای در بورس تهران چه شکلی دارد؟

بورسِ ما چند ویژگی دارد که رفتار گله‌ای را پررنگ‌تر می‌کند. قیمتِ هر سهم در یک روز فقط تا سقف و کفِ مشخصی می‌تواند بالا و پایین برود. به این سقف و کف دامنهٔ نوسان می‌گویند. وقتی خریدار یا فروشنده زیاد شود و قیمت به سقف یا کف بخورد، صف درست می‌شود.

صف خرید: «اگر الان نخرم، فردا گران‌تر است»

صف خرید یعنی همه می‌خواهند در سقفِ قیمت بخرند و کسی نمی‌فروشد. صف خودش آگهی است. هرچه صف بزرگ‌تر شود، آدم‌های بیشتری از آن خبردار می‌شوند و به آن اضافه می‌شوند. سازوکارِ صف را در مقالهٔ صف خرید و صف فروش کامل توضیح داده‌ام.

صف فروش: «همه دارند فرار می‌کنند، من هم بفروشم»

عکسِ همین هم هست. وقتی سهمی چند روز صف فروش می‌شود، بسیاری بدونِ نگاه به وضعِ شرکت، در کفِ قیمت سفارش می‌گذارند. سؤالی که زیاد شنیده می‌شود این است: «این سهم که سودش خوب است، چرا همه می‌فروشند؟» جوابِ کوتاهش این است: چون همه می‌فروشند.

سیگنالِ تلگرامی و «سهمِ امروز»

کانال‌هایی که «سیگنال» می‌دهند، یعنی می‌گویند امروز کدام سهم را بخرید، گله را یک‌جا جمع می‌کنند. چند هزار نفر هم‌زمان یک سهم را می‌خرند و قیمت بالا می‌رود. گاهی گردانندهٔ کانال پیش‌تر خریده و در همین اوج می‌فروشد. این همان ترفندِ «پامپ و دامپ» است؛ یعنی بالا بردنِ ساختگیِ قیمت و فروش به دیرآمده‌ها. در بازارِ ارز دیجیتال هم شکلش را در خطرات پنهان سیگنال‌های تقلبی و گروه‌های پامپ و دامپ نوشته‌ام.

اردرهای ترس و تابلوهای «پول هوشمند»

بعضی‌ها با گذاشتنِ سفارش‌های بزرگِ ساختگی روی تابلو، دیگران را می‌ترسانند یا امیدوار می‌کنند. این ترفند را در اردر ترس و اردر حمایت شرح داده‌ام. فیلترهای «ورودِ پول هوشمند» هم وقتی همه آن‌ها را نگاه کنند، خودشان می‌توانند گله‌ساز شوند. ابزارِ بدی نیستند، ولی جای تحلیل را نمی‌گیرند.

یک مثالِ واقعی: بازارِ ۱۳۹۹

از پاییزِ ۱۳۹۸ تا تابستانِ ۱۳۹۹، شاخصِ کلِ بورس چند برابر شد و در مردادِ ۱۳۹۹ به حدودِ ۲ میلیون واحد رسید. میلیون‌ها نفرِ تازه‌وارد کد گرفتند. خیلی‌ها فقط چون همسایه و فامیل سود کرده بودند وارد شدند و صف‌های خریدِ طولانی پشتِ هم تشکیل می‌شد.

بعد ورق برگشت. شاخص در چند ماه بخشِ بزرگی از رشدش را پس داد و صف‌های فروشِ طولانی جای صف‌های خرید را گرفت. بیشترین ضرر را کسانی دیدند که در همان اوج و با همان هیجانِ جمعی خریده بودند. پژوهش‌های دانشگاهی دربارهٔ بورس تهران هم نشان داده‌اند که رفتار گله‌ای در صعودِ تند و حبابِ آن دوره نقشِ مهمی داشت. روندِ شاخص را می‌توانید در صفحهٔ شاخص کل بورس امروز ببینید.

پس در بورسِ ما صف، کانال و تابلو سه بلندگوی اصلیِ گله‌اند. قدمِ بعد این است که بفهمیم کجای این چرخه ایستاده‌ایم.

چرخهٔ اثر گله‌ای: از خریدِ آرام تا صف فروش

رفتار گله‌ای معمولاً یک الگوی تکراری دارد. شکلِ زیر آن را ساده نشان می‌دهد.

1. آگاه‌ها آرام می‌خرند. چند نفر که شرکت را می‌شناسند، بی‌سروصدا و زیرِ ارزشِ واقعی می‌خرند.
2. خبر پخش می‌شود. قیمت کمی بالا می‌رود و اسمِ سهم در گروه‌ها می‌پیچد.
3. گله می‌رسد. صف خرید، فومو و جمله‌هایی مثلِ «این سهم سقف ندارد». قیمت خیلی بالاتر از ارزشِ واقعی می‌رود. این همان حباب قیمت است.
4. تردید. اولین فروش‌ها می‌آید؛ اغلب از همان آگاه‌های مرحلهٔ اول.
5. فرار. ترس جای طمع را می‌گیرد، صف فروش درست می‌شود و قیمت حتی زیرِ ارزشِ واقعی می‌رود.

گله معمولاً در مرحلهٔ سوم وارد می‌شود و در مرحلهٔ پنجم بیرون می‌رود. یعنی گران می‌خرد و ارزان می‌فروشد. این چرخه را در چرخهٔ احساسات سرمایه‌گذاران از زاویهٔ حس‌ها هم بررسی کرده‌ام.

حباب قیمتی؛ وقتی گله قیمت را بالا می‌برد

حباب یعنی قیمت خیلی بالاتر از ارزشِ واقعی رفته است. ارزشِ واقعی یعنی آن قیمتی که سود و دارایی‌های شرکت توجیهش می‌کند. رفتار گله‌ای یکی از اصلی‌ترین موتورهای ساختنِ حباب است.

یک مثالِ ساده و فرضی را با هم حساب کنیم. فرض کنید ارزشِ واقعیِ هر سهمِ یک شرکت حدودِ ۱٬۰۰۰ تومان است. با صف‌های پشتِ‌سرِهم، قیمت به ۱٬۸۰۰ تومان می‌رسد. اگر شما در ۱٬۸۰۰ تومان بخرید و قیمت فقط به همان ارزشِ واقعی برگردد، حدودِ ۴۴٪ ضرر کرده‌اید.

حالا برای جبرانِ همین ضرر، قیمت باید از ۱٬۰۰۰ دوباره به ۱٬۸۰۰ برسد؛ یعنی ۸۰٪ رشد کند. این عددها فقط مثال‌اند، ولی حسابش واقعی است: ضررِ بزرگ را سخت می‌شود جبران کرد.

این داستان تازه نیست. در قرنِ هفدهم در هلند، قیمتِ پیازِ گلِ لاله آن‌قدر بالا رفت که با قیمتِ یک خانه برابری می‌کرد. بعد در چند هفته فرو ریخت. ماجرایش را در حباب گل لاله، اولین بحران مالی دنیا بخوانید. در آستانهٔ بحرانِ مالیِ ۲۰۰۸ هم در انگلستان مردم جلوی شعبه‌های یک بانک صف کشیدند تا سپرده‌شان را بگیرند و دیدنِ همین صف، آدم‌های بیشتری را به صف آورد.

پس حباب و رفتار گله‌ای دو روی یک سکه‌اند. اما همهٔ دنباله‌روی‌ها هم مثلِ هم نیستند.

انواع رفتار توده‌وار

پژوهشگرانِ مالی رفتاری رفتار توده‌وار را به چند دسته تقسیم می‌کنند. جدولِ زیر آن‌ها را کنارِ هم گذاشته است.

انواع رفتار گله‌ای (توده‌وار) در بازار سهام

نوع	یعنی چه؟	مثال در بورس	چقدر خطرناک است؟
توده‌واریِ ناآگاهانه (کاذب)	همه یک خبرِ مشترک می‌گیرند و هر کس جدا ولی شبیهِ هم تصمیم می‌گیرد.	سودِ سپرده‌های بانکی ناگهان خیلی بالا می‌رود و خیلی‌ها جدا جدا سهم می‌فروشند و پول را در بانک می‌گذارند.	کم؛ واکنشِ منطقی به یک خبرِ واقعی است.
توده‌واریِ آگاهانهٔ عقلایی	آدم می‌داند تقلید می‌کند، ولی برای منافعِ خودش.	مدیرِ صندوقی که برای عقب‌نماندن از رقیب‌ها همان سهم‌های آن‌ها را می‌خرد.	متوسط؛ کم‌کم قیمت‌ها را از ارزش دور می‌کند.
توده‌واریِ آگاهانهٔ غیرعقلایی	تقلید بدونِ دلیل و تحلیل، از روی هیجان، حسادت یا شایعه.	خریدِ سهم چون دوست و فامیل خریده‌اند، یا با سیگنالِ یک کانالِ ناشناس.	زیاد؛ موتورِ اصلیِ حباب و سقوط.

همان‌طور که می‌بینید، مشکل خودِ هم‌جهت شدن نیست. مشکل جایی است که تحلیلِ خودمان را کنار می‌گذاریم و فقط به جمع نگاه می‌کنیم.

برای خوانندهٔ حرفه‌ای یک نکته: پژوهشگران رفتار گله‌ای را با اندازه‌گیریِ پراکندگیِ بازدهِ سهم‌ها می‌سنجند. اگر در روزهای پرنوسان بازدهِ همهٔ سهم‌ها بیش از حدِ انتظار به هم نزدیک شود، یعنی همه با هم حرکت کرده‌اند. معروف‌ترین شاخص‌ها CSSD و CSAD هستند.

نشانه‌های رفتار گله‌ای در بورس: از کجا بفهمیم وسطِ گله‌ایم؟

تشخیصِ گله از بیرون آسان است و از درون سخت. این نشانه‌ها کمک می‌کنند خودتان را بسنجید:

• اسمِ سهم را از گروه یا فامیل شنیده‌اید، ولی نمی‌دانید شرکت چه می‌فروشد.
• تنها دلیلِ خریدتان این است که «چند روز است صف خرید است».
• سهمی را که خوب می‌شناسید فقط چون صف فروش شده، بدونِ هیچ خبرِ تازه‌ای می‌فروشید.
• در گروه‌ها کسی که مخالف است مسخره می‌شود و همه یک حرف را تکرار می‌کنند.
• تازه‌واردهایی که تا دیروز بورس را نمی‌شناختند، حالا به شما سهم پیشنهاد می‌دهند.
• عجله دارید؛ احساس می‌کنید اگر تا آخرِ امروز نخرید، فرصت تمام می‌شود.
• هدفِ قیمت و حدِ ضرر ندارید، فقط امید دارید.

اگر دو سه مورد از این‌ها درباره‌تان درست است، احتمالاً در گله ایستاده‌اید. شاخصِ ترس و طمع هم کمک می‌کند حالِ کلِ بازار را بسنجید؛ آن را در شاخص ترس و طمع چیست؟ توضیح داده‌ام.

چطور از رفتار گله‌ای در بورس دوری کنیم؟

هیچ‌کس کاملاً از رفتار گله‌ای در امان نیست، من هم نیستم. ولی می‌شود آن را مهار کرد. این هفت قدم را پیشنهاد می‌کنم:

1. دلیلِ خرید را بنویسید. پیش از خرید، در یک جمله بنویسید چرا این سهم را می‌خرید. اگر جمله‌تان «چون همه می‌خرند» است، نخرید.
2. شرکت را بشناسید. بدانید چه می‌فروشد، سودش از کجا می‌آید و قیمتش نسبت به سودش گران است یا ارزان. مقدماتش را در تحلیل بنیادی چیست؟ یاد بگیرید.
3. یک شب صبر کنید. هیجانِ صف معمولاً تا فردا فروکش می‌کند. اگر فردا هم دلیل‌تان سرِ جایش بود، تصمیم بگیرید.
4. از پیش برنامه داشته باشید. قیمتِ خرید، هدفِ فروش و حدِ ضرر را پیش از ورود بنویسید و به آن پایبند بمانید.
5. سهمِ هر خرید را محدود کنید. همهٔ پول‌تان را روی یک سهمِ داغ نگذارید. اصولش را در مدیریت سرمایه و ریسک نوشته‌ام.
6. منبع را بسنجید. کسی که سیگنال می‌دهد خودش چه سودی می‌برد؟ آیا پیش از شما خریده است؟
7. به خودتان اجازهٔ جاماندن بدهید. همیشه سهمی هست که بدونِ شما بالا می‌رود. از دست دادنِ یک فرصت از گرفتارشدن در اوجِ حباب ارزان‌تر است.

پس تنها راهِ واقعی این است که تصمیم را از جمع پس بگیرید و به برنامهٔ خودتان بسپارید.

آیا خلافِ جهتِ گله رفتن همیشه درست است؟

نه. بعضی‌ها نتیجه می‌گیرند که همیشه باید برعکسِ جمع عمل کرد. این هم یک تقلید است، فقط وارونه. اگر بازار به خاطرِ یک خبرِ واقعی و مهم می‌ریزد، خریدن فقط برای «خلافِ جمع بودن» عاقلانه نیست.

جمع گاهی درست می‌گوید. فرقِ سرمایه‌گذارِ موفق در این است که دلیلِ خودش را دارد؛ چه با جمع باشد، چه برخلافِ آن. سرمایه‌گذارانِ ارزشی هم همین کار را می‌کنند: وقتی بازار داغ است محتاط‌اند و وقتی همه می‌ترسند، دنبالِ سهم‌های ارزان‌تر از ارزش می‌گردند.

پس معیار «با جمع» یا «برخلافِ جمع» نیست؛ معیار «با دلیل» است.

چک‌لیستِ پیش از خرید: آیا این تصمیمِ خودم است؟

این پنج سؤال را پیش از هر خرید از خودتان بپرسید. اگر جوابِ یکی «نه» است، دست نگه دارید.

• می‌توانم در دو جمله بگویم این شرکت چه کار می‌کند؟
• اگر صف و شلوغیِ گروه‌ها را نمی‌دیدم، باز هم این سهم را می‌خریدم؟
• می‌دانم قیمت تا کجا برود می‌فروشم و تا کجا برود ضرر را می‌پذیرم؟
• اگر این سهم فردا ۲۰٪ پایین بیاید، زندگی‌ام به هم نمی‌ریزد؟
• این پول را برای اجاره، قسط یا خرجِ ماهِ بعد لازم ندارم؟

این چک‌لیست شاید چند فرصت را از دست‌تان بگیرد، ولی جلوی ضررهای بزرگ را هم می‌گیرد.

سوالات متداول

جمع‌بندی

رفتار گله‌ای یعنی سپردنِ تصمیم به جمع. در بورسِ ما صف‌ها، کانال‌های سیگنال و هیجانِ گروه‌ها آن را بلندتر می‌کنند. نتیجه‌اش معمولاً یکی است: گله دیر می‌رسد، گران می‌خرد و در ترس ارزان می‌فروشد.

راهِ نجات پیچیده نیست. دلیلِ خرید را بنویسید، شرکت را بشناسید، برنامه داشته باشید و به خودتان اجازه بدهید گاهی جا بمانید. پس دفعهٔ بعد که صفِ خریدِ طولانی دیدید، پیش از هر کاری از خودتان بپرسید: «اگر این صف نبود، باز هم می‌خریدم؟»