شاخص ترس و طمع چیست؟ خواندن عددها و کاربرد در معامله
فهرست مطالب۱۰ بخش
- شاخص ترس و طمع چیست؟ به زبانِ ساده
- عددهای شاخص ترس و طمع چه می‌گویند؟
- شاخص ترس و طمع CNN برای بورس آمریکا چطور محاسبه میشود؟
- VIX همان شاخص ترس و طمع است؟
- شاخص ترس و طمع ارز دیجیتال چطور حساب میشود؟
- یک مثالِ ساده: نمره دادن به حالِ بازار
- آیا میشود با شاخص ترس و طمع خرید و فروش کرد؟
- محدودیت‌های شاخص ترس و طمع
- چطور درست از آن استفاده کنیم؟
- آیا برای بورس تهران هم شاخص ترس و طمع داریم؟
- اشتباه‌های رایج در استفاده از شاخص ترس و طمع
- سوالات متداول
- جمع‌بندی
حتماً دیده‌اید: وقتی همه از سود حرف می‌زنند، همسایه و راننده‌تاکسی هم سهم یا بیت‌کوین می‌خرند. وقتی بازار می‌ریزد، همه با هم می‌فروشند. شاخص ترس و طمع همین حالِ جمعی را به یک عدد تبدیل میکند. عددی بین صفر تا ۱۰۰ است؛ نزدیکِ صفر یعنی بازار ترسیده، نزدیکِ ۱۰۰ یعنی بازار حریص شده. این عدد از چند نشانهٔ واقعیِ بازار ساخته میشود، نه از حدس.
یک مثالِ ساده: دماسنج به شما نمیگوید فردا هوا چطور است. فقط می‌گوید الان چند درجه است. شاخص ترس و طمع هم دماسنجِ احساساتِ بازار است. پس در این متن با هم می‌بینیم این دماسنج چطور ساخته میشود، عددهایش چه می‌گویند، کجا به کار می‌آید و کجا گولمان می‌زند.
شاخص ترس و طمع چیست؟ به زبانِ ساده
بازار را آدم‌ها می‌سازند و آدم‌ها احساس دارند. دو احساس از همه قوی‌ترند: ترس از ضرر و طمعِ سودِ بیشتر. وقتی طمع غالب است، مردم گران می‌خرند. وقتی ترس غالب است، ارزان می‌فروشند. به این‌ها «احساساتِ بازار» می‌گویند؛ یعنی حال‌وهوای کلیِ خریداران و فروشنده‌ها.
شاخص ترس و طمع (به انگلیسی Fear & Greed Index) این حال‌وهوا را اندازه میگیرد. چند نشانه را از خودِ بازار برمی‌دارد، مثلِ تندیِ بالا و پایین رفتنِ قیمت یا حجمِ خرید و فروش. بعد هر نشانه را به نمرهای بین صفر تا ۱۰۰ تبدیل میکند و از آن‌ها میانگین میگیرد.
دو نسخهٔ معروف از این شاخص هست. یکی را شبکهٔ خبریِ CNN برای بورسِ آمریکا می‌سازد. دیگری را سایتِ Alternative.me برای بازارِ رمزارزها، با محوریتِ بیت‌کوین. اسم‌شان یکی است، ولی دستورِ پخت‌شان فرق دارد. پس پیش از اینکه به عددی اعتماد کنید، بپرسید: این عدد مالِ کدام بازار است؟
عددهای شاخص ترس و طمع چه می‌گویند؟
بیشترِ نسخه‌ها عدد را به پنج منطقه تقسیم می‌کنند. مرزها در هر سایت کمی فرق دارد، ولی تصویرِ کلی همین است:
| عدد | نام | حالِ بازار به زبانِ ساده |
|---|---|---|
| ۰ تا ۲۵ | ترسِ شدید | همه می‌خواهند بفروشند و کسی حرفِ خرید نمی‌زند. صفهای فروش و خبرهای بد. |
| ۲۵ تا ۴۵ | ترس | نگرانی هست، ولی هنوز وحشت نیست. خریداران محتاط‌اند. |
| ۴۵ تا ۵۵ | خنثی | کفهٔ ترس و طمع تقریباً برابر است. |
| ۵۵ تا ۷۵ | طمع | خوش‌بینی بالاست و پولِ تازه وارد بازار میشود. |
| ۷۵ تا ۱۰۰ | طمعِ شدید | همه از سود حرف می‌زنند و تازه‌واردها با عجله می‌خرند. |
نکتهٔ مهم این است که خودِ عدد خوب یا بد نیست. ۸۰ یعنی «مردم خیلی خوش‌بین‌اند»، نه «فردا بازار می‌ریزد». ۱۵ هم یعنی «مردم خیلی ترسیدهاند»، نه «امروز کف است». پس عدد را مثلِ دمای هوا بخوانید: اطلاع است، پیشگویی نیست.
شاخص ترس و طمع CNN برای بورس آمریکا چطور محاسبه میشود؟
نسخهٔ CNN از هفت نشانه ساخته میشود. هر نشانه نمرهای بین صفر تا ۱۰۰ میگیرد و وزنِ همه برابر است. بیشترِ این نشانه‌ها دربارهٔ شاخص S&P 500 است؛ یعنی شاخصی که حالِ ۵۰۰ شرکتِ بزرگِ آمریکایی را نشان می‌دهد.
| نشانه | چه چیزی را می‌سنجد؟ | کِی نشانهٔ طمع است؟ |
|---|---|---|
| مومنتوم بازار | فاصلهٔ S&P 500 با میانگینِ ۱۲۵ روزهٔ خودش | وقتی شاخص خیلی بالاتر از میانگین است |
| قدرتِ قیمتِ سهام | تعدادِ سهم‌هایی که به سقفِ ۵۲ هفته رسیده‌اند در برابرِ آن‌هایی که به کفِ ۵۲ هفته رسیده‌اند | وقتی سقف‌های تازه خیلی بیشتر از کف‌هاست |
| پهنای بازار | حجمِ معاملهٔ سهم‌های رو به بالا در برابرِ سهم‌های رو به پایین | وقتی بیشترِ حجم در سهم‌های مثبت است |
| نسبتِ پوت به کال | نسبتِ قراردادِ اختیارِ فروش به اختیارِ خرید | وقتی اختیارِ خرید خیلی بیشتر معامله میشود |
| نوسان‌پذیری (VIX) | شاخص VIX در برابرِ میانگینِ ۵۰ روزه‌اش | وقتی VIX پایین و آرام است |
| تقاضای پناهگاهِ امن | بازدهِ ۲۰ روزهٔ سهام در برابرِ اوراقِ قرضهٔ دولتِ آمریکا | وقتی سهام از اوراق جلوتر است |
| تقاضای اوراقِ پرریسک | فاصلهٔ سودِ اوراقِ قرضهٔ پرریسک با اوراقِ کم‌ریسک | وقتی این فاصله کم است |
بیایید چند اصطلاحِ این جدول را ساده کنیم. «میانگینِ ۱۲۵ روزه» یعنی متوسطِ قیمتِ حدودِ شش ماهِ کاریِ اخیر. اگر قیمتِ امروز خیلی بالاتر از این متوسط باشد، بازار داغ است. «اختیارِ فروش» (پوت) قراردادی است که مثلِ بیمه از سهام‌دار در برابرِ ریزش محافظت میکند. وقتی مردم زیاد بیمه می‌خرند، یعنی ترسیدهاند. دربارهٔ این قراردادها در مقالهٔ آپشن چیست مفصل نوشته‌ام.
«پناهگاهِ امن» یعنی دارایی‌ای که مردم در ترس سراغش می‌روند، مثلِ اوراقِ دولتی. ما ایرانی‌ها این را خوب می‌شناسیم: وقتی دلِ مردم شور می‌زند، سراغِ سکه و دلار می‌روند. در آمریکا همین کار را با اوراقِ دولتی می‌کنند. پس نسخهٔ CNN در واقع می‌پرسد: پول دارد به سمتِ ریسک می‌رود یا از آن فرار میکند؟
VIX همان شاخص ترس و طمع است؟
نه، و این اشتباهِ رایجی است. حتی نسخهٔ قدیمِ همین مقاله هم این دو را یکی گرفته بود. VIX یعنی «شاخصِ نوسان». بورسِ اختیارِ معاملهٔ شیکاگو (Cboe) آن را می‌سازد و پایه‌اش را رابرت والی در سال ۱۹۹۳ طراحی کرد. VIX از روی قیمتِ قراردادهای اختیارِ معامله حساب میکند که بازار برای ۳۰ روزِ آینده چقدر تکان انتظار دارد.
به VIX لقبِ «سنجهٔ ترس» داده‌اند، چون در ریزش‌ها بالا می‌رود. مثلاً در شوکِ کرونا در اسفندِ ۱۳۹۸ (مارسِ ۲۰۲۰) به بالای ۸۰ رسید، در حالی که در روزهای آرام معمولاً زیرِ ۲۰ است. ولی جهتش برعکسِ شاخص ترس و طمع است. VIX بالا یعنی ترس؛ شاخص ترس و طمعِ بالا یعنی طمع. پس VIX فقط یکی از هفت تکهٔ شاخص CNN است، نه خودِ آن.
شاخص ترس و طمع ارز دیجیتال چطور حساب میشود؟
نسخهٔ رمزارزیِ Alternative.me از سالِ ۲۰۱۸ هر روز منتشر میشود و بیشترِ داده‌هایش دربارهٔ بیت‌کوین است. شش جزء دارد و وزنِ هر کدام فرق میکند:
| جزء | وزن | به زبانِ ساده |
|---|---|---|
| نوسان‌پذیری | ۲۵٪ | تکان‌های امروزِ قیمت در برابرِ میانگینِ ۳۰ و ۹۰ روزه. تکانِ غیرعادی یعنی ترس. |
| مومنتوم و حجمِ معاملات | ۲۵٪ | خریدِ پرحجم در بازارِ رو به بالا یعنی طمع. |
| شبکههای اجتماعی | ۱۵٪ | چقدر و با چه لحنی دربارهٔ بیت‌کوین می‌نویسند. |
| نظرسنجی | ۱۵٪ | پرسش از معامله‌گران؛ این جزء مدتی است متوقف شده. |
| دامیننس بیت‌کوین | ۱۰٪ | سهمِ بیت‌کوین از کلِ بازار. بالا رفتنش معمولاً یعنی ترس. |
| جستوجوی گوگل | ۱۰٪ | جهش در جستوجوی واژه‌های مربوط به بیت‌کوین. |
جزءِ «دامیننس» شاید عجیب به نظر برسد. دامیننس بیت‌کوین یعنی چند درصد از ارزشِ کلِ بازارِ رمزارز مالِ بیت‌کوین است. وقتی مردم می‌ترسند، از رمزارزهای کوچک‌تر بیرون می‌آیند و به بیت‌کوین پناه می‌برند. مثلِ کسی که در روزهای نگرانی سکهٔ تمام می‌خرد، نه ربع‌سکه‌ای که بازارش کم است.
سایت‌های دیگری هم نسخهٔ خودشان را دارند. مثلاً کوین مارکت کپ شاخص ترس و طمعِ جداگانهای با روشِ خودش منتشر میکند. برای همین ممکن است در یک روز دو سایت دو عددِ متفاوت نشان بدهند. پس همیشه یک منبع را انتخاب کنید و همان را دنبال کنید تا عددها با هم قابلِ مقایسه باشند.
یک مثالِ ساده: نمره دادن به حالِ بازار
برای اینکه حسِ محاسبه دستتان بیاید، یک مثالِ ساختگی با سه نشانه می‌زنیم. این عددها فقط مثال‌اند و ربطی به امروزِ بازار ندارند.
- نوسان: قیمت این هفته خیلی تندتر از معمول بالا و پایین رفته. نمره: ۲۰ (ترس).
- حجم: حجمِ خرید کمی بیشتر از متوسط است. نمره: ۶۰ (کمی طمع).
- جست‌وجو: جستوجوی مردم عادی است. نمره: ۵۰ (خنثی).
- میانگین با وزنِ برابر: (۲۰ + ۶۰ + ۵۰) ÷ ۳ ≈ ۴۳.
عددِ ۴۳ در منطقهٔ «ترس» است، ولی نزدیکِ خنثی. یعنی بازار نگران است، نه وحشت‌زده. شاخص‌های واقعی همین کار را با نشانه‌های بیشتر و وزن‌های مشخص می‌کنند. پس عددِ نهایی یک میانگین است و بهتر است بدانید کدام جزء آن را بالا یا پایین برده.
آیا میشود با شاخص ترس و طمع خرید و فروش کرد؟
جوابِ کوتاه: بهتنهایی نه، ولی به‌عنوانِ یک هشدارِ کمکی بله. منطقش این است که بازار معمولاً در اوجِ احساسات اشتباه میکند. وارن بافت جمله‌ای دارد که زیاد نقل میشود: «وقتی دیگران طمع دارند بترسید، و وقتی دیگران می‌ترسند طمع داشته باشید.»
به این روش «معامله در خلافِ جهتِ جمع» می‌گویند. یعنی وقتی همه وحشت کرده‌اند، با احتیاط دنبالِ فرصت بگردید. وقتی همه سرمست‌اند، در خریدِ تازه محتاط شوید. ولی این فقط نیمی از ماجراست. پیش از استفاده، محدودیت‌هایش را هم باید بدانید.
محدودیت‌های شاخص ترس و طمع
- زمانِ ورود را نمیگوید. بازار میتواند هفته‌ها یا ماه‌ها در ترسِ شدید بماند و باز هم پایین‌تر برود. «ترسیده» با «به کف رسیده» یکی نیست.
- به گذشته نگاه میکند. همهٔ اجزا از داده‌های روزها و هفته‌های قبل ساخته می‌شوند. دماسنج دمای الان را می‌گوید، نه دمای فردا را.
- مالِ کلِ بازار است، نه یک سهم یا یک کوین. شاخصِ بیت‌کوین دربارهٔ یک آلت‌کوینِ کوچک حرفِ دقیقی نمی‌زند.
- دستورِ پختش کامل علنی نیست. سازنده‌ها جزئیاتِ محاسبه را کامل منتشر نمیکنند و گاهی عوضش می‌کنند. مثلاً جزءِ نظرسنجیِ نسخهٔ رمزارزی مدتی است متوقف شده.
- در بازارِ رمزارز تند عوض میشود. عدد ممکن است در چند روز از ترس به طمع برود. واکنش به هر تغییرِ کوچک، شما را به معامله‌های هیجانی می‌کشاند.
پس شاخص ترس و طمع جای تحلیل را نمی‌گیرد. فقط به شما می‌گوید جمعیت الان در چه حالی است، تا خودتان در همان حال غرق نشوید.
چطور درست از آن استفاده کنیم؟
- اول برنامه، بعد عدد. پیش از هر خرید بدانید چرا می‌خرید، تا کجا صبر می‌کنید و با چه ضرری بیرون می‌آیید. شاخص فقط یک برگهٔ اضافه در پرونده است.
- از آن برای ترمز گرفتن استفاده کنید. اگر عدد بالای ۷۵ است و دلتان می‌خواهد با همهٔ پول‌تان بخرید، کمی صبر کنید. شاید این همان فومو باشد؛ یعنی ترس از جا ماندن.
- در ترسِ شدید، آرام و پلهپله. اگر بر اساسِ تحلیلِ خودتان قصدِ خرید دارید، در ترسِ شدید همه را یکجا نخرید. مثلاً در سه یا چهار نوبت بخرید.
- با نشانه‌های دیگر بسنجید. روندِ قیمت، حجمِ معاملات و خبرهای اقتصادی را کنارش ببینید. اگر همه یک چیز بگویند، به نتیجه مطمئن‌ترید.
- ریسک را کنترل کنید. هیچ عددی جای مدیریت سرمایه و ریسک را نمی‌گیرد. فقط با پولی وارد شوید که از دست دادنش زندگی‌تان را به هم نمی‌زند.
آیا برای بورس تهران هم شاخص ترس و طمع داریم؟
تا جایی که من می‌دانم، سازمان بورس یا شرکت بورس تهران تا مهر ۱۴۰۵ شاخصِ رسمی‌ای با این نام منتشر نمیکنند. چند سایت و نرم‌افزارِ خصوصی نسخهٔ خودشان را می‌سازند، ولی روشِ محاسبه‌شان یکسان و همیشه شفاف نیست. پس اگر جایی عددی برای بورس تهران دیدید، اول بپرسید از چه داده‌هایی ساخته شده.
خوشبختانه برای خواندنِ حالِ بورس ایران لازم نیست منتظرِ یک عدد بمانید. نشانه‌های ترس و طمع در تابلوی بورس ما پیداست. جدولِ زیر مهم‌ترین‌شان را نشان می‌دهد:
| نشانه | در زمانِ طمع | در زمانِ ترس |
|---|---|---|
| صف‌ها | صفهای خریدِ بلند در خیلی از نمادها | صفهای فروشِ سنگین و پشتِ‌سرِ هم |
| پولِ حقیقی | ورودِ پیوستهٔ پولِ حقیقی (مردمِ عادی) | خروجِ پیوستهٔ پولِ حقیقی |
| ارزشِ معاملات | رکوردهای تازه در ارزشِ معاملاتِ خرد | معاملاتِ کم‌رمق و بازارِ بی‌خریدار |
| حرفِ مردم | بورس موضوعِ مهمانی‌ها و گروه‌های پیام‌رسان است | کسی اسمِ بورس را نمی‌آورد یا فقط از ضرر می‌گوید |
| تازه‌واردها | هجومِ کدِ بورسیِ تازه و خریدِ بی‌مطالعه | تازه‌واردها با ضرر بیرون می‌روند |
سالِ ۱۳۹۹ مثالِ روشنی است. در بهار و اوایلِ تابستانِ آن سال، صفهای خرید همه‌جا بود و میلیون‌ها نفر برای اولین بار وارد بورس شدند. شاخص کل بورس در مرداد به حدودِ ۲ میلیون واحد رسید. بعد ورق برگشت و صفهای فروش جایش را گرفت. اگر آن روزها دماسنجی داشتیم، احتمالاً در «طمعِ شدید» بود. عددِ امروزِ شاخص کل را در صفحهٔ شاخص کل بورس امروز ببینید.
در نسخهٔ قبلیِ همین مقاله یک ترفندِ دیگر هم گفته بودیم. در تریدینگ‌ویو میتوانید اندیکاتورِ «نوسان‌پذیریِ تاریخی» (Historical Volatility) را روی نمودارِ شاخص کل بگذارید. این اندیکاتور نشان می‌دهد قیمت در روزهای اخیر چقدر تند تکان خورده است.
وقتی این اندیکاتور پایین است، بازار نسبتاً آرام است. وقتی بالا می‌رود، ریسک و نگرانی زیاد شده. ولی حواسمان باشد: نوسانِ بالا همیشه یعنی ریزش نیست و نوسانِ پایین هم بهتنهایی دلیلِ رشد نیست. پس این هم یک دماسنجِ کمکی است، نه سیگنالِ خرید.
اشتباه‌های رایج در استفاده از شاخص ترس و طمع
- یکی گرفتنِ نسخه‌ها: عددِ بورسِ آمریکا را برای بیت‌کوین یا بورس تهران به کار بردن.
- یکی گرفتنِ VIX با شاخص ترس و طمع: جهتِ این دو برعکس است.
- خریدِ یکجا در «ترسِ شدید»: چون فکر می‌کنید کف است. ترس میتواند شدیدتر شود.
- فروشِ همه‌چیز در «طمعِ شدید»: بازارهای صعودی گاهی ماه‌ها در طمع می‌مانند.
- نگاهِ روزانه و وسواسی: عدد را هر ساعت چک کردن و با هر تغییر معامله کردن.
- فراموش کردنِ احساسِ خودتان: شاخص حالِ جمع را می‌گوید. مهمتر این است که بدانید خودتان الان ترسیده‌اید یا حریص شده‌اید.
این آخری از همه مهمتر است. رفتار توده‌وار یعنی دنبالِ جمع رفتن بی‌آنکه خودمان فکر کنیم. شاخص ترس و طمع آینه‌ای جلوی همین رفتار است. اگر می‌خواهید ریشه‌اش را بهتر بشناسید، مقاله‌های روانشناسی بازار و چرخه احساسات سرمایه‌گذاران را بخوانید.
سوالات متداول
شاخص ترس و طمع چیست؟
شاخص ترس و طمع عددی بین صفر تا ۱۰۰ است که حالِ احساسیِ بازار را نشان می‌دهد. نزدیکِ صفر یعنی ترسِ شدید و نزدیکِ ۱۰۰ یعنی طمعِ شدید. این عدد از چند نشانهٔ بازار مثلِ نوسان، حجمِ معاملات و رفتارِ سرمایه‌گذاران ساخته میشود.
عدد شاخص ترس و طمع چطور محاسبه میشود؟
هر نشانه نمرهای بین صفر تا ۱۰۰ میگیرد و از نمرهها میانگین گرفته میشود. نسخهٔ CNN هفت نشانه با وزنِ برابر دارد. نسخهٔ رمزارزی شش جزء دارد: نوسان و حجم هر کدام ۲۵٪، شبکههای اجتماعی و نظرسنجی ۱۵٪ و دامیننس و جستوجوی گوگل ۱۰٪.
آیا میشود با شاخص ترس و طمع خرید و فروش کرد؟
بهتنهایی نه. این شاخص زمانِ دقیقِ ورود و خروج را نمیگوید و بازار میتواند مدتها در ترس یا طمعِ شدید بماند. بهتر است آن را هشدارِ کمکی بدانید، کنارِ تحلیلِ خودتان و مدیریتِ ریسک، تا در اوجِ هیجانِ جمع تصمیمِ عجولانه نگیرید.
فرق VIX با شاخص ترس و طمع چیست؟
VIX شاخصِ نوسانِ مورد انتظارِ ۳۰ روزهٔ بورسِ آمریکاست و از قیمتِ قراردادهای اختیارِ معامله حساب میشود. بالا رفتنش یعنی ترس. شاخص ترس و طمعِ CNN هفت جزء دارد و VIX فقط یکی از آن‌هاست. جهتِ این دو هم برعکس است.
شاخص ترس و طمع ارز دیجیتال را از کجا ببینیم؟
معروفترین نسخه را سایت Alternative.me هر روز منتشر میکند. سایت کوین مارکت کپ هم نسخهٔ جداگانهای با روشِ خودش دارد. چون روشها فرق دارد، عددها ممکن است متفاوت باشند؛ بهتر است همیشه یک منبع را دنبال کنید.
آیا بورس تهران شاخص ترس و طمع دارد؟
تا مهر ۱۴۰۵ نهادهای رسمیِ بورس چنین شاخصی منتشر نمیکنند و نسخههای خصوصی روشِ یکسانی ندارند. برای خواندنِ حالِ بورس تهران میتوانید صفهای خرید و فروش، ورود و خروجِ پولِ حقیقی و ارزشِ معاملاتِ خرد را دنبال کنید.
عدد پایین شاخص ترس و طمع یعنی وقت خرید است؟
نه لزوماً. عددِ پایین فقط یعنی بیشترِ مردم ترسیدهاند. ممکن است فرصت باشد، ولی ممکن است ریزش ادامه پیدا کند. اگر بر اساسِ تحلیلِ خودتان قصدِ خرید دارید، در ترسِ شدید پلهپله و با بخشی از پول خرید کنید، نه یکجا.
شاخص ترس و طمع هر چند وقت بهروز میشود؟
نسخهٔ رمزارزیِ Alternative.me روزی یک بار بهروز میشود. نسخهٔ CNN در ساعاتِ کارِ بورسِ آمریکا چند بار در روز تغییر میکند. برای تصمیمگیری، روندِ چند هفتهٔ عدد مهمتر از تغییرِ یک روزِ آن است.
جمع‌بندی
شاخص ترس و طمع دماسنجِ احساساتِ بازار است. می‌گوید جمعیت الان ترسیده یا حریص شده، ولی نمیگوید فردا چه میشود. نسخهٔ CNN مالِ بورسِ آمریکاست و نسخهٔ Alternative.me مالِ رمزارزها. برای بورس تهران هم نشانه‌هایش را میشود در صف‌ها و جریانِ پولِ حقیقی دید.
پس دفعهٔ بعد که خواستید با عجله بخرید یا بفروشید، یک لحظه بایستید و از خودتان بپرسید: «این تصمیمِ من است یا حالِ جمعیت؟» شاخص ترس و طمع برای همین پرسش ساخته شده. تصمیمِ نهایی با خودتان است.