صندوق بینالمللی پول (IMF) چیست و چه نقشی در اقتصاد جهان دارد؟
فهرست مطالب۱۴ بخش
- صندوق بینالمللی پول چیست؟ با یک تشبیهِ ساده
- از کجا آمد؟ داستانِ برتون وودز
- صندوق بینالمللی پول چه وظیفهای دارد؟
- ۱. نظارت: معاینهٔ سالانهٔ اقتصادِ کشورها
- ۲. وام به کشورهایی که ارز کم آوردهاند
- ۳. کمکِ فنی و آموزش
- پولِ صندوق از کجا میآید؟ سهمیهٔ کشورها و حقِ رأی
- حق برداشت ویژه (SDR)؛ پولی که فقط کشورها دارند
- وامِ صندوق چطور کار می‌کند؟ قدم‌به‌قدم
- شرط‌های سخت و ریاضت اقتصادی؛ چرا صندوق این‌قدر مخالف دارد؟
- تفاوت IMF و بانک جهانی چیست؟
- گزارشهای صندوق؛ پیش‌بینی رشد اقتصادی و تورم
- ایران و صندوق بینالمللی پول
- گزارشهای IMF دربارهٔ ایران چه می‌گوید؟
- اخبارِ صندوق به جیبِ ما چه ربطی دارد؟
- چند اشتباهِ رایج دربارهٔ IMF
- سوالات متداول
- جمع‌بندی
هر چند ماه یک‌بار خبری میآید که «صندوق بینالمللی پول پیش‌بینی کرد اقتصاد ایران کوچک میشود» یا «تورمِ جهان بالا می‌رود». این صندوق کیست و چرا حرفش این‌قدر مهم است؟
صندوق بینالمللی پول (به انگلیسی IMF) سازمانی جهانی با ۱۹۱ کشورِ عضو است که سال ۱۹۴۴ ساخته شد. سه کار اصلی دارد: سلامتِ اقتصادِ کشورها را زیر نظر میگیرد، به کشوری که ارز کم آورده وامِ کوتاهمدت میدهد، و به دولتها مشاورهٔ فنی میدهد. کارش آتش‌نشانیِ اقتصادِ جهان است، نه ساختنِ جاده و سد.
در این نوشته با زبانِ ساده می‌بینیم این صندوق از کجا آمد، پولش از کجاست، وام‌هایش چه شرطی دارند، چه فرقی با بانک جهانی دارد و گزارش‌هایش دربارهٔ ایران به چه دردِ ما می‌خورد.
صندوق بینالمللی پول چیست؟ با یک تشبیهِ ساده
یک صندوقِ قرض‌الحسنهٔ فامیلی را در نظر بگیرید. هر خانواده ماهی مبلغی می‌گذارد. هر کس گرفتار شد، از صندوق قرض میگیرد و بعد پس میدهد. بزرگِ فامیل هم حواسش هست که کسی ولخرجی نکند و دوباره گرفتار نشود.
صندوق بینالمللی پول همین است، فقط اعضایش کشورها هستند. هر کشور به اندازهٔ بزرگیِ اقتصادش پول می‌گذارد. کشوری که دلار و یورو کم آورده و نمی‌تواند پولِ واردات یا قسطِ بدهی‌اش را بدهد، از صندوق وام میگیرد. در عوض قول میدهد اقتصادش را سامان بدهد.
دفترِ مرکزیِ صندوق در واشنگتن است. رئیسش «مدیرِ عامل» نام دارد. کریستالینا گئورگیوا، اقتصاددانِ بلغاری، از سال ۲۰۱۹ این سمت را دارد و در سال ۲۰۲۴ برای دورهٔ دومِ پنج‌ساله انتخاب شد. پس IMF چیست؟ صندوقِ مشترکِ کشورها برای روزِ مبادا، همراه با یک ناظرِ سخت‌گیر.
از کجا آمد؟ داستانِ برتون وودز
برای فهمیدنِ صندوق باید به سال‌های پیش از جنگِ جهانیِ دوم برگردیم. در دههٔ ۱۹۳۰ کشورها برای فروشِ بیشترِ کالای خودشان، پولِ ملی‌شان را عمداً ارزان می‌کردند. همسایه هم همین کار را می‌کرد. نتیجه رکود و بیکاریِ بزرگ بود.
در تیرِ ۱۳۲۳ (ژوئیهٔ ۱۹۴۴) نمایندگانِ ۴۴ کشور در شهرکی به نامِ برتون وودز در آمریکا جمع شدند. ایران هم یکی از آن‌ها بود. آن‌جا دو نهاد پایه‌گذاری شد: صندوق بینالمللی پول و بانک جهانی. قرار شد ارزِ کشورها به دلار گره بخورد و دلار به طلا؛ هر ۳۵ دلار برابرِ یک اونس طلا.
وظیفهٔ صندوق نگهبانیِ همین نظام بود: نرخِ ارزها آرام بماند و اگر کشوری موقتاً ارز کم آورد، با وامِ صندوق از پسِ کار بربیاید و دست به ارزان‌کردنِ رقابتیِ پولش نزند. داستانِ این‌که چرا این گره در سال ۱۹۷۱ باز شد را در مقالهٔ پشتوانهٔ پول گفته‌ایم. از آن به بعد نرخِ ارزها شناور شد و صندوق بیشتر به نقشِ ناظر و وام‌دهندهٔ اضطراری درآمد.
پس صندوق از دلِ یک تجربهٔ تلخ زاده شد: جهان فهمید اگر هر کشور فقط به فکرِ خودش باشد، همه با هم ضرر می‌کنند.
صندوق بینالمللی پول چه وظیفهای دارد؟
کارِ صندوق را میشود در سه جمله گفت: می‌بیند، قرض میدهد، یاد میدهد. بیایید هر کدام را باز کنیم.
۱. نظارت: معاینهٔ سالانهٔ اقتصادِ کشورها
صندوق معمولاً سالی یک‌بار گروهی از کارشناسانش را به هر کشورِ عضو می‌فرستد. آن‌ها با بانکِ مرکزی و وزارتِ اقتصاد حرف می‌زنند و آمارها را می‌بینند. نتیجه گزارشی است به نامِ «مشورتِ ماده ۴»؛ یعنی چکاپِ سالانهٔ اقتصاد. شبیهِ آزمایشِ خونی که دکتر هر سال میخواهد تا قند و چربی را ببیند.
صندوق علاوه بر این چکاپِ تک‌تکِ کشورها، تصویرِ کلِ جهان را هم می‌کشد. گزارشهای معروفش را کمی پایین‌تر معرفی کرده‌ام.
۲. وام به کشورهایی که ارز کم آوردهاند
مهم‌ترین و پرحرف‌وحدیث‌ترین کارِ صندوق همین است. کشوری که تراز پرداختش به هم خورده سراغِ صندوق میآید. تراز پرداخت یعنی حسابِ دخل‌وخرجِ ارزیِ کشور با دنیا: چقدر دلار از صادرات و سرمایه‌گذاری میآید و چقدر برای واردات و قسطِ بدهی بیرون می‌رود. اگر خرج خیلی بیشتر از دخل شود، ذخیرهٔ ارزی ته می‌کشد و پولِ ملی سقوط می‌کند.
وامِ صندوق برخلافِ وامِ بانک جهانی برای یک پروژهٔ خاص نیست. پولی است که به بانکِ مرکزی می‌رسد تا ذخیرهٔ ارزی را پر کند، نرخِ ارز را آرام کند و واردات و پرداختِ بدهی قطع نشود. دربارهٔ شرط‌های این وام جداگانه حرف می‌زنیم، چون اصلِ ماجرا همان‌جاست.
۳. کمکِ فنی و آموزش
صندوق به کشورها یاد میدهد چطور مالیات جمع کنند، بودجه ببندند، آمارِ درست تهیه کنند و بانکِ مرکزیِ کارآمد داشته باشند. بخشِ بزرگی از این کمک‌ها به کشورهای کم‌درآمد می‌رسد. این بخش کمتر خبرساز است، ولی به گفتهٔ خودِ صندوق، سهمِ مهمی از کارش را تشکیل میدهد.
پس صندوق هم دکترِ چکاپ است، هم اورژانس و هم کلاسِ آموزش. ولی پولِ اورژانسش از کجا میآید؟
پولِ صندوق از کجا میآید؟ سهمیهٔ کشورها و حقِ رأی
هر کشور هنگامِ عضویت یک «سهمیه» میگیرد. سهمیه یعنی حقِ عضویت؛ مبلغی که کشور به صندوق میپردازد. اندازهٔ سهمیه را بزرگیِ اقتصاد، میزانِ تجارت و ذخیرهٔ ارزیِ کشور تعیین می‌کند. این سهمیه سه چیز را مشخص می‌کند:
- چقدر پول می‌گذارد: سهمیه پایهٔ اصلیِ منابعِ صندوق است.
- چقدر رأی دارد: سهمیهٔ بیشتر یعنی رأیِ بیشتر.
- چقدر می‌تواند قرض بگیرد: سقفِ عادیِ وامِ هر کشور هم به سهمیه‌اش بسته است.
به همین دلیل آمریکا، که بزرگ‌ترین اقتصادِ جهان است، حدودِ ۱۶٪ رأی‌ها را دارد. تصمیم‌های خیلی مهمِ صندوق ۸۵٪ رأی لازم دارند. پس آمریکا به‌تنهایی می‌تواند جلوی آن‌ها را بگیرد. یعنی عملاً حقِ وتو دارد. این یکی از انتقادهای همیشگی به صندوق است.
سهمیه‌ها هر چند سال یک‌بار بازبینی می‌شوند. در آخرین بازبینیِ کامل (آذر ۱۴۰۲) قرار شد سهمیهٔ همهٔ اعضا ۵۰٪ بالا برود، بی‌آن‌که سهمِ نسبیِ کشورها عوض شود. کشورهایی مثلِ چین که اقتصادشان بزرگ شده، سال‌هاست می‌خواهند سهم و رأیشان هم بزرگ‌تر شود.
پس صندوق مثلِ شرکتی است که هر سهام‌دار به اندازهٔ سهمش رأی دارد، نه مجلسی که هر کشور یک رأی داشته باشد.
حق برداشت ویژه (SDR)؛ پولی که فقط کشورها دارند
شاید در خبرها شنیده باشید «صندوق ۶۵۰ میلیارد دلار حق برداشت ویژه توزیع کرد». حق برداشت ویژه، یا SDR، یک واحدِ پولیِ حسابداری است که صندوق ساخته. اسکناس و سکه ندارد و دستِ مردم نمی‌رسد. فقط بانکهای مرکزی آن را در حسابشان نزدِ صندوق نگه می‌دارند.
ارزشِ SDR از یک سبدِ پنج‌ارزی درمی‌آید. وزن‌ها در آخرین بازبینی (۲۰۲۲) این‌طور تعیین شدند و تا مردادِ ۱۴۰۶ (ژوئیهٔ ۲۰۲۷) معتبرند:
| ارز | وزن در سبد |
|---|---|
| دلار آمریکا | ۴۳٫۳۸٪ |
| یورو | ۲۹٫۳۱٪ |
| یوان چین | ۱۲٫۲۸٪ |
| ین ژاپن | ۷٫۵۹٪ |
| پوند انگلیس | ۷٫۴۴٪ |
می‌بینید که نزدیکِ نیمی از ارزشِ SDR به دلار بسته است. پس حتی پولِ «جهانیِ» صندوق هم از سایهٔ دلار بیرون نیست.
صندوق گاهی، در بحران‌های بزرگ، به همهٔ اعضا به نسبتِ سهمیه‌شان SDR تازه میدهد. بزرگ‌ترینش در مردادِ ۱۴۰۰ (اوت ۲۰۲۱)، بعد از کرونا بود: حدودِ ۶۵۰ میلیارد دلار. سهمِ ایران از این توزیع طبقِ گزارش‌ها حدودِ ۵ میلیارد دلار بود. ولی استفاده از آن به خاطرِ تحریم‌ها و نبودِ طرفِ معامله آسان نبوده است؛ چون SDR را باید با کشورِ دیگری به دلار یا یورو تبدیل کرد.
وامِ صندوق چطور کار می‌کند؟ قدم‌به‌قدم
بیایید یک کشورِ فرضی را دنبال کنیم که ذخیرهٔ ارزی‌اش ته کشیده است. مسیرِ معمول این است:
- بحران: کشور دیگر دلار کافی برای واردات و قسطِ بدهی ندارد و پولِ ملی‌اش سقوط می‌کند.
- درخواست: دولت رسماً از صندوق کمک میخواهد.
- مذاکره: کارشناسانِ صندوق و دولت دربارهٔ برنامهٔ اصلاحی توافق می‌کنند؛ مثلاً کمکردنِ کسریِ بودجه یا آزادکردنِ نرخِ ارز.
- تصویب: هیئتِ اجراییِ صندوق، که نمایندهٔ کشورهای عضو است، برنامه را تأیید می‌کند.
- پرداختِ قسطی: پول یک‌جا داده نمی‌شود. هر چند ماه یک قسط، به شرطی که کشور به قول‌هایش عمل کرده باشد.
- بازپرداخت: وام با سود برگردانده میشود. سودش معمولاً از بازارِ آزاد کمتر است، ولی مجانی نیست.
یک مثالِ ساده: فرض کنید کشوری ۱۰ میلیارد دلار وام بگیرد که در ۸ قسط پرداخت شود. یعنی هر قسط حدودِ ۱٫۲۵ میلیارد دلار. اگر دولت قول داده باشد یارانهٔ سوخت را کم کند و نکند، صندوق قسطِ بعدی را نگه می‌دارد. (این عددها فقط مثال‌اند.)
پس وامِ صندوق مثلِ پولِ توجیبیِ مشروط است: هر ماه که درس خواندی، بعدی را می‌گیری.
شرط‌های سخت و ریاضت اقتصادی؛ چرا صندوق این‌قدر مخالف دارد؟
اسمِ صندوق در خیلی از کشورها با «ریاضت اقتصادی» گره خورده است. ریاضت اقتصادی یعنی دولت خرجش را کم کند و درآمدش را بالا ببرد: یارانه کمتر، مالیات بیشتر، استخدامِ کمتر. برای کسی که حقوق‌بگیر یا بازنشسته است، این یعنی زندگیِ سخت‌تر، دستِ‌کم برای مدتی.
شرط‌های رایجِ صندوق معمولاً این‌ها هستند:
- کمکردنِ کسریِ بودجه، یعنی فاصلهٔ خرج و درآمدِ دولت.
- کنترلِ چاپِ پول برای پایین آوردنِ تورم.
- شناورکردنِ نرخ ارز؛ یعنی بانکِ مرکزی دیگر دلار را با قیمتِ دستوری نفروشد.
- کمکردنِ یارانه‌های پرهزینه، مثلِ یارانهٔ سوخت.
- اصلاحِ نظامِ بانکی و شفاف‌کردنِ آمار.
منتقدان می‌گویند این نسخه برای همه یکی است و فشارش بیشتر روی فقرا میآید. نمونه‌ای که همیشه مثال زده میشود یونان است؛ در بحرانِ بدهیِ دههٔ ۲۰۱۰ وام گرفت و سال‌ها رکود و بیکاری کشید. آرژانتین هم بارها از صندوق وام گرفته؛ وامِ سال ۲۰۱۸ این کشور، حدودِ ۵۷ میلیارد دلار، بزرگ‌ترین برنامهٔ تاریخِ صندوق بود و بحران را حل نکرد.
طرفدارانِ صندوق هم حرفشان منطقی است. می‌گویند صندوق معمولاً وقتی صدا زده میشود که کار از کار گذشته. کشوری که سال‌ها بیشتر از درآمدش خرج کرده، بالاخره باید کمربند را سفت کند؛ با صندوق یا بی صندوق. وامِ صندوق دستِ‌کم این سختی را تدریجی‌تر می‌کند. صندوق هم در سال‌های اخیر گفته به هزینه‌های اجتماعی و حمایت از قشرهای ضعیف بیشتر توجه می‌کند.
پس داوری دربارهٔ صندوق سیاه و سفید نیست. دارو تلخ است؛ بحث سرِ این است که دوزش درست بوده یا نه.
تفاوت IMF و بانک جهانی چیست؟
این دو نهاد دوقلوی برتون وودزند و ساختمان‌هایشان هم در واشنگتن روبه‌روی هم است. برای همین خیلی‌ها با هم اشتباهشان می‌گیرند. ساده‌ترین فرقشان این است: صندوق دکترِ اورژانس است و بانک جهانی مهندسِ ساختمان. جدولِ زیر فرق‌ها را کنارِ هم گذاشته است:
| موضوع | صندوق بینالمللی پول | بانک جهانی |
|---|---|---|
| هدفِ اصلی | ثباتِ اقتصاد و نظامِ پولیِ جهان | توسعهٔ اقتصادی و کاهشِ فقر |
| نوعِ وام | کوتاهمدت تا میان‌مدت، برای کمبودِ ارز | بلندمدت، برای پروژه و برنامهٔ توسعه |
| پول کجا می‌رود؟ | بیشتر به ذخیرهٔ ارزیِ بانکِ مرکزی | به پروژه: جاده، سد، مدرسه، بهداشت |
| مشتریِ اصلی | هر کشورِ عضو که گرفتارِ بحرانِ ارزی شود | کشورهای در حالِ توسعه و کم‌درآمد |
| طرفِ گفت‌وگو | بانکِ مرکزی و وزارتِ اقتصاد | وزارت‌خانه‌ها و مجریانِ پروژه |
| رئیس معمولاً از | اروپا (یک سنتِ نانوشته) | آمریکا (یک سنتِ نانوشته) |
| گزارشِ معروف | چشم‌انداز اقتصاد جهان | چشم‌انداز اقتصاد جهانی و گزارشهای فقر |
پس اگر خبری دربارهٔ «وام برای ساختِ نیروگاه» دیدید، احتمالاً پای بانک جهانی در میان است. اگر خبر دربارهٔ «نجاتِ پولِ ملی» یا «پیش‌بینیِ تورم» بود، بیشتر کارِ صندوق است. البته هر دو نهاد پیش‌بینیِ رشد منتشر می‌کنند و عددهایشان گاهی با هم فرق دارد، چون روش و بازهٔ زمانی‌شان یکی نیست.
گزارشهای صندوق؛ پیش‌بینی رشد اقتصادی و تورم
برای بیشترِ ما که وام از صندوق نمی‌گیریم، مهم‌ترین محصولِ صندوق گزارش‌هایش است. سه گزارشِ اصلی دارد:
- گزارش چشم‌انداز اقتصاد جهان (World Economic Outlook): سالی دو بار، فروردین و مهر، با یک به‌روزرسانیِ کوتاه در تیر و دی. پیش‌بینیِ رشد و تورمِ تقریباً همهٔ کشورها را دارد.
- گزارش ثباتِ مالیِ جهانی: خطرهای بازارهای مالی و بانک‌ها را می‌سنجد.
- گزارش چشم‌انداز منطقه‌ای: برای ایران، گزارشِ «خاورمیانه و آسیای مرکزی» مهم است.
پیش‌بینی رشد اقتصادی یعنی حدسِ صندوق از این‌که اندازهٔ اقتصادِ یک کشور در سالِ پیشِ رو چند درصد بزرگ یا کوچک میشود. اگر نمی‌دانید نرخ رشد اقتصادی چطور حساب میشود و چه ربطی به بورس دارد، آن مقاله را ببینید.
برای این‌که عدد را حس کنید، مثالی بزنیم. فرض کنید درآمدِ کلِ یک کشور امسال ۱۰۰ واحد باشد. رشدِ ۳٪ یعنی سالِ بعد ۱۰۳ واحد کالا و خدمات تولید می‌کند. رشدِ منفیِ ۶٪ یعنی به ۹۴ واحد می‌رسد. مثلِ مغازه‌داری که امسال به‌جای ۱۰۰ کیسه برنج، ۹۴ کیسه فروخته است.
نمونهٔ تازه: صندوق در گزارشِ فروردینِ ۱۴۰۵ (آوریل ۲۰۲۶)، پیش‌بینیِ رشدِ اقتصادِ جهان برای ۲۰۲۶ را به ۳٫۱٪ کم کرد و دلیلش را جنگ در خاورمیانه و جهشِ قیمتِ نفت گفت. در به‌روزرسانیِ تیرِ ۱۴۰۵ این عدد به حدودِ ۳٪ رسید. گزارشِ پاییزیِ تازه هم معمولاً اواسطِ مهر، هم‌زمان با نشستِ سالانهٔ صندوق و بانک جهانی، منتشر میشود؛ امسال این نشست در بانکوک است.
این گزارش‌ها برای بازارها مهم‌اند. وقتی صندوق رشدِ جهان را پایین می‌آورد، معمولاً یعنی تقاضای کمتر برای نفت، فلزات و کالاهای صنعتی. این خبر روی سهم‌های کالایی بورسِ تهران هم سایه می‌اندازد. ارتباطِ این عددها با بازارها را در مقالهٔ اقتصاد کلان و بورس باز کرده‌ایم.
پس گزارشِ صندوق مثلِ پیش‌بینیِ هواشناسی است: قطعی نیست و گاهی اشتباه می‌کند، ولی برای برنامه‌ریزی بهتر از هیچ است.
ایران و صندوق بینالمللی پول
ایران از اعضای مؤسسِ صندوق است و از ۱۹۴۵ عضویت دارد. یک کرسی در هیئتِ اجرایی هم در گروهی مشترک با چند کشورِ دیگر دارد. ولی در دهههای اخیر از صندوق برنامهٔ وامِ رسمی نگرفته است.
دو اتفاقِ مهمِ سال‌های اخیر را بدانیم:
- درخواستِ وامِ کرونا (اسفند ۱۳۹۸): ایران برای مقابله با کرونا درخواستِ ۵ میلیارد دلار وامِ اضطراری داد. این وام هیچ‌وقت پرداخت نشد. موانعِ سیاسی و تحریم‌ها در این ماجرا نقش داشتند.
- سهمِ حق برداشت ویژه (۱۴۰۰): همان حدودِ ۵ میلیارد دلاری که بالاتر گفتیم. این پول در حسابِ ایران نزدِ صندوق نشست، ولی تبدیلش به ارزِ قابلِ استفاده آسان نبوده است.
گزارشهای IMF دربارهٔ ایران چه می‌گوید؟
صندوق در گزارشهای چشم‌انداز، برای ایران هم پیش‌بینیِ رشد و تورم میدهد. در گزارشِ فروردینِ ۱۴۰۵، پیش‌بینیِ رشدِ ایران برای ۲۰۲۶ را حدودِ ۷ واحدِ درصد پایین آورد و به منفیِ ۶٫۱٪ رساند. یعنی انتظار دارد اقتصادِ ایران در این سال کوچک شود، نه بزرگ. همین گزارش ایران را در کنارِ عراق و قطر جزوِ کشورهایی گذاشت که بیشترین آسیب را از جنگِ منطقه می‌بینند.
بانک جهانی هم در گزارشهای خودش تورمِ بالا و افتِ ارزشِ ریال را در سال ۱۴۰۵ نشان داده است. عددهای دو نهاد دقیقاً یکی نیستند؛ صندوق با سالِ میلادی حساب می‌کند و بانک جهانی با سالِ مالیِ ایران.
این عددها را چطور بخوانیم؟ سه نکته:
- پیش‌بینی است، نه حکم. صندوق با آمارِ رسمی و فرض‌هایی دربارهٔ نفت و تحریم حساب می‌کند. اگر فرض عوض شود، عدد هم عوض میشود.
- جهت مهم‌تر از رقم است. این‌که صندوق پیش‌بینی را بالا برده یا پایین آورده، بیشتر از خودِ رقم حرف دارد.
- با زندگیِ خودتان مقایسه کنید. تورمِ رسمی میانگین است. تورمِ سفرهٔ هر خانواده، بسته به این‌که بیشتر خرجش اجاره است یا خوراک، می‌تواند بیشتر یا کمتر باشد.
آخرین ارقامِ رسمی را می‌توانید در صفحهٔ ایران در سایتِ صندوق ببینید. مثلاً صفحهٔ ایران در سایت IMF فهرستِ گزارش‌ها و داده‌ها را یک‌جا دارد.
پس گزارشِ صندوق دربارهٔ ایران آینه‌ای است که از بیرون به اقتصادمان نگاه می‌کند. کامل نیست، ولی برای فهمیدنِ نگاهِ دنیا به ایران مفید است.
اخبارِ صندوق به جیبِ ما چه ربطی دارد؟
شاید بپرسید: «من که وام از صندوق نمی‌گیرم؛ این‌ها به چه دردم می‌خورد؟» جواب این است که خبرهای صندوق از چند راه به بازارهایی می‌رسد که پولِ ما در آن‌هاست.
- دلار و نرخ ارز: پیش‌بینیِ تورمِ بالا و رشدِ منفی، انتظارِ تورمی را بالا می‌برد. انتظارِ تورمی یکی از موتورهای نوسانِ قیمتِ دلار است. قیمتِ روز را هم در صفحهٔ قیمت دلار امروز ببینید.
- طلا: وقتی صندوق از کندیِ رشدِ جهان یا خطرِ بحران حرف می‌زند، تقاضا برای دارایی‌های امن مثلِ طلا معمولاً بیشتر میشود. البته طلا عاملِ دیگری هم دارد، مثلِ نرخ بهره. صندوق خودش هم از بزرگ‌ترین دارندگانِ رسمیِ طلا در جهان است.
- بورس: پیش‌بینیِ رشدِ جهانی روی قیمتِ نفت، فولاد و مس اثر می‌گذارد. شرکت‌های صادراتیِ بورسِ تهران به همین قیمت‌ها حساس‌اند.
پس دفعهٔ بعد که تیترِ «صندوق بینالمللی پول پیش‌بینی کرد…» را دیدید، از خودتان بپرسید: این خبر دربارهٔ رشد است یا تورم؟ دربارهٔ جهان است یا ایران؟ پیش‌بینی بالا رفته یا پایین؟ همین سه پرسش نصفِ ماجرا را روشن می‌کند.
چند اشتباهِ رایج دربارهٔ IMF
- «صندوق بانکِ مرکزیِ جهان است.» نه. صندوق پول چاپ نمی‌کند و نرخِ بهرهٔ کشورها را تعیین نمی‌کند. آن کارِ بانکهای مرکزی است؛ برای فهمِ این تفاوت مقالهٔ سیاست‌های مالی و پولی را ببینید.
- «صندوق و بانک جهانی یکی‌اند.» نه. دو نهادِ جدا با کارِ متفاوت‌اند؛ جدولِ بالا را ببینید.
- «وامِ صندوق مجانی یا بلاعوض است.» نه. وام است، با سود و با شرط.
- «پیش‌بینیِ صندوق همیشه درست درمی‌آید.» نه. صندوق هم مثلِ هر پیش‌بینی‌کننده‌ای بارها عددهایش را اصلاح کرده است. همین امسال پیش‌بینیِ ایران را چند واحد عوض کرد.
- «صندوق فقط به کشورهای فقیر کمک می‌کند.» نه. کشورهای اروپایی مثلِ یونان، ایرلند و پرتغال هم در بحرانِ دههٔ ۲۰۱۰ وام گرفتند.
سوالات متداول
صندوق بینالمللی پول به زبان ساده چیست؟
صندوق بینالمللی پول سازمانی با ۱۹۱ کشورِ عضو است که سال ۱۹۴۴ در برتون وودز ساخته شد. اقتصادِ کشورها را زیر نظر میگیرد، به کشورهایی که ارز کم آوردهاند وامِ کوتاهمدت میدهد و به دولتها مشاورهٔ فنی میدهد.
صندوق بینالمللی پول چه وظیفهای دارد؟
سه وظیفهٔ اصلی دارد: نظارت بر اقتصادِ کشورها با گزارشهای سالانه، دادنِ وام به کشورهایی که تراز پرداختشان به هم خورده، و کمکِ فنی برای بهترکردنِ بودجه، مالیات، آمار و بانکداریِ مرکزی.
تفاوت IMF و بانک جهانی چیست؟
صندوق به ثباتِ پولی و بحرانِ ارزی میپردازد و وامِ کوتاهمدت به بانکِ مرکزی میدهد. بانک جهانی به توسعه و کاهشِ فقر میپردازد و وامِ بلندمدت برای پروژههایی مثلِ جاده، سد، مدرسه و بهداشت میدهد.
حق برداشت ویژه یا SDR چیست؟
یک واحدِ پولیِ حسابداری است که صندوق ساخته و فقط بانکهای مرکزی آن را دارند. ارزشش از سبدِ پنج ارز میآید: دلار، یورو، یوان، ین و پوند. کشورها میتوانند آن را با هم به ارزِ قابلِ استفاده تبدیل کنند.
آیا ایران عضو صندوق بینالمللی پول است؟
بله. ایران از اعضای مؤسس است و از ۱۹۴۵ عضویت دارد. در دهههای اخیر برنامهٔ وامِ رسمی از صندوق نگرفته و درخواستِ وامِ اضطراریِ ۵ میلیارد دلاریاش در دورهٔ کرونا هم پرداخت نشد.
چرا وام صندوق بینالمللی پول شرط دارد؟
چون صندوق میخواهد کشور دوباره به همان بحران نیفتد و پول برگردد. شرطها معمولاً کمکردنِ کسریِ بودجه، مهارِ تورم، اصلاحِ نرخ ارز و یارانههاست. وام هم قسطی و به شرطِ اجرای همین قولها پرداخت میشود.
ریاضت اقتصادی که به صندوق نسبت می‌دهند یعنی چه؟
یعنی دولت خرجش را کم و درآمدش را زیاد کند؛ مثلاً یارانهٔ کمتر و مالیاتِ بیشتر. منتقدان می‌گویند فشارش بر فقرا بیشتر است. طرفداران می‌گویند کشوری که سال‌ها بیش از درآمدش خرج کرده، چاره‌ای جز این ندارد.
گزارش چشم‌انداز اقتصاد جهان کی منتشر میشود؟
صندوق این گزارش را سالی دو بار، در آوریل و اکتبر یعنی فروردین و مهر، منتشر می‌کند و در ژوئیه و ژانویه هم به‌روزرسانیِ کوتاهی میدهد. پیش‌بینیِ رشد و تورمِ ایران هم در همین گزارش‌ها میآید.
جمع‌بندی
صندوق بینالمللی پول صندوقِ مشترکِ کشورها برای روزِ مباداست. پولش از سهمیهٔ اعضا میآید و رأیش هم به همان سهمیه بسته است. به کشورِ گرفتار وام میدهد، ولی در عوض نسخه‌ای می‌پیچد که اغلب تلخ است. برای ما که وام نمی‌گیریم، ارزشِ اصلیِ صندوق گزارش‌هایش است: پیش‌بینیِ رشد و تورمِ جهان و ایران.
پس پیشنهادِ من این است: تیترِ خبرهای صندوق را نه با ترس بخوانید و نه بی‌اعتنا. ببینید پیش‌بینی بالا رفته یا پایین، دربارهٔ رشد است یا تورم، و بعد اثرش را روی دلار، طلا و بورس بسنجید. برای قدمِ بعد، مقالهٔ تورم چیست و بحران‌های اقتصادی و بازارهای مالی کمک می‌کنند این خبرها را بهتر بفهمید. تصمیمِ نهایی دربارهٔ پولتان، مثلِ همیشه، با خودتان است.