رکود اقتصادی چیست؟ نشانه‌ها، علت‌ها و اثر بر بازارها
فهرست مطالب۱۲ بخش
- رکود اقتصادی چیست؟ اول ساده، بعد دقیق
- فرق رکود با رکود تورمی، کسادیِ بزرگ و بحران مالی
- رکود در چرخهٔ تجاری کجاست؟
- علت‌های رکود اقتصادی
- نشانههای رکود اقتصادی کداماند؟
- رکودهای مهمِ تاریخ و درسِ هرکدام
- اثر رکود اقتصادی بر بازارها: بورس، طلا، دلار و اوراق
- در دوران رکود کجا سرمایه‌گذاری کنیم؟
- اشتباه‌های رایج در دوران رکود
- دولت‌ها و بانک‌های مرکزی با رکود اقتصادی چه می‌کنند؟
- سوالات متداول
- جمع‌بندی: رکود را بشناسید تا از آن نترسید
رکود اقتصادی یعنی دورهای که کار و کاسبیِ یک کشور برای چند ماه پشتِ سرِ هم کساد میشود: کارخانهها کمتر تولید می‌کنند، مغازه‌ها کمتر میفروشند، درآمدِ مردم کم میشود و کار پیدا کردن سخت‌تر. معیارِ سادهاش این است که تولیدِ کشور دو فصلِ پیاپی کوچک شود؛ ولی اقتصاددان‌ها عمق و گستره و طولِ آن را هم میسنجند.
این کلمه را این روزها زیاد می‌شنوید؛ در اخبار، در صفِ نانوایی، در حرفِ کاسبِ محل که می‌گوید «بازار خوابیده». بیایید با هم ببینیم رکود دقیقاً یعنی چه، از کجا میشود فهمید دارد می‌آید، با رکودِ تورمی که ما در ایران می‌شناسیم چه فرقی دارد، و مهم‌تر از همه، در چنین روزهایی با پس‌اندازمان چه کنیم.
رکود اقتصادی چیست؟ اول ساده، بعد دقیق
اقتصادِ یک کشور مثلِ کاسبیِ یک مغازه است. بعضی سال‌ها مشتری زیاد است و فروش خوب. بعضی سال‌ها مغازه خلوت میشود. حالا فرض کنید نه یک مغازه، که بیشترِ مغازه‌ها و کارخانهها و شرکت‌های کشور با هم خلوت شوند، آن هم نه یک هفته، که چند ماه. به این وضع می‌گویند رکود. در فارسیِ قدیم‌تر به آن «کسادی» هم می‌گفتند.
حواسمان باشد که یک روزِ بد یا یک ماهِ بد رکود نیست. افت باید عمیق باشد، بیشترِ بخش‌های اقتصاد را بگیرد و مدتی بماند. برای سنجیدنش دو روشِ رایج هست.
قاعدهٔ دو فصل رشد منفی
اول یک اصطلاح: GDP یا «تولید ناخالص داخلی» یعنی ارزشِ همهٔ کالا و خدمتی که یک کشور در یک دوره تولید میکند؛ از نان و خودرو تا کارِ آرایشگر و معلم. وقتی می‌گوییم «واقعی»، یعنی اثرِ گرانی را از آن کم کرده‌ایم تا ببینیم واقعاً بیشتر تولید شده یا فقط قیمتها بالا رفته.
ساده‌ترین تعریف می‌گوید: اگر GDP واقعی دو فصلِ پشتِ سرِ هم کوچک شود، اقتصاد وارد رکود شده است. به این «رکودِ فنی» هم می‌گویند. خوبی‌اش سادگی است. عیبش این است که گاهی واقعیت را نشان نمی‌دهد.
یک مثال روشنش میکند. اقتصادِ الف یک فصل ۵٪ کوچک میشود، فصلِ بعد ۱٪ رشد میکند و دوباره ۵٪ کوچک میشود. اقتصادِ ب دو فصلِ پیاپی فقط ۱٪ کوچک میشود. حالِ کدام بدتر است؟ معلوم است: الف. ولی طبقِ قاعدهٔ دو فصل، فقط ب رکود حساب میشود. این مثال را اقتصاددانِ آمریکایی، جفری مور، زده است.
تعریفِ رسمی: عمق، گستره و دوام
در آمریکا شروع و پایانِ رکود را یک کمیته در NBER (دفترِ ملیِ پژوهش‌های اقتصادی) اعلام میکند. تعریفِ آن‌ها این است: افتِ چشمگیرِ فعالیتِ اقتصادی که در سراسرِ اقتصاد پخش شود و بیش از چند ماه بماند. سه چیز را میسنجند:
- عمق: شاخص‌های اصلی چقدر پایین آمده‌اند؟
- گستره: ضعف فقط مالِ یکی دو صنعت است یا همه‌جا را گرفته؟
- دوام: افت چقدر طول کشیده؟
این کمیته به‌جای تکیه بر یک عدد، آمارهای ماهانه را کنارِ هم می‌گذارد: اشتغال، درآمدِ واقعیِ خانوارها، خریدِ مردم، فروشِ فروشگاه‌ها و تولیدِ کارخانهها. اگر افت در یکی خیلی شدید باشد، کوتاهیِ مدت را جبران میکند. برای همین رکودِ کرونا در ۲۰۲۰ با اینکه فقط دو ماه طول کشید، رکود شناخته شد.
یک نکتهٔ جالب: این کمیته معمولاً ماه‌ها بعد از شروعِ رکود آن را اعلام میکند. یعنی وقتی خبرِ رسمی می‌آید، بازارها مدت‌هاست آن را فهمیده‌اند و واکنش نشان داده‌اند. پس منتظرِ اعلامِ رسمی ماندن برای تصمیم‌گیری، دیر است.
رکود در ایران با چه آماری سنجیده میشود؟
در ایران دو نهاد رشدِ اقتصادی را حساب می‌کنند: بانک مرکزی و مرکز آمار. عددهایشان همیشه یکی نیست. مثلاً برای سالِ ۱۴۰۴، برآوردِ اولیهٔ بانک مرکزی رشدِ منفیِ ۰٫۷٪ و رشدِ بدونِ نفتِ منفیِ ۱٫۱٪ بود. مرکز آمار رشدِ کل را حدودِ مثبتِ ۰٫۲٪ و رشدِ بدونِ نفت را حدودِ منفیِ ۰٫۳٪ اعلام کرد.
عددها فرق دارند، ولی پیامشان یکی است: بخشِ غیرنفتیِ اقتصاد، یعنی همان کارخانه و مغازه و کارگاه، کوچک شده است. برای همین وقتی دربارهٔ رکود در ایران حرف می‌زنیم، به رشدِ «بدونِ نفت» بیشتر نگاه کنید. فروشِ نفت می‌تواند عددِ کل را مثبت نشان دهد، در حالی که کاسب و کارگر رکود را با پوست و گوشتشان حس می‌کنند. برای فهمِ این عددها مقالهٔ نرخ رشد اقتصادی و اثرش بر بورس را ببینید.
پس رکود یعنی کسادیِ گسترده و چندماهه، و در ایران بهتر است آن را با رشدِ بدونِ نفت بسنجیم.
فرق رکود با رکود تورمی، کسادیِ بزرگ و بحران مالی
این کلمه‌ها را اغلب به‌جای هم به کار می‌برند، ولی یکی نیستند. جدولِ زیر فرقشان را کنارِ هم گذاشته است.
| مفهوم | به زبانِ ساده | قیمتها چه می‌شوند؟ | نمونه |
|---|---|---|---|
| رکود اقتصادی | کسادیِ گسترده و چندماههٔ تولید، درآمد و کار | معمولاً گرانی آرام‌تر میشود | آمریکا ۲۰۰۸ و ۲۰۲۰ |
| رکود تورمی | کسادی، همراه با گرانیِ تند | قیمتها تند بالا میروند | آمریکا دههٔ ۱۹۷۰، ایرانِ ۱۳۹۷–۹۸ و ۱۴۰۴ |
| کسادیِ بزرگ (Depression) | رکودی خیلی عمیق و چندساله؛ معمولاً افتِ ۱۰٪ تولید یا بیشتر | اغلب ارزانی (تورمِ منفی) | رکودِ بزرگِ ۱۹۲۹ تا ۱۹۳۳ |
| بحران مالی | فروریختنِ ناگهانیِ بانک‌ها، وام‌دهی یا پولِ یک کشور | بستگی دارد | بحرانِ مسکنِ آمریکا ۲۰۰۷–۲۰۰۸ |
| بازار خرسی | ریزشِ دست‌کم ۲۰٪یِ بازارِ سهام از سقفش | ربطی به تورم ندارد | بورسِ تهران پس از مردادِ ۱۳۹۹ |
بحرانِ مالی اغلب جرقهٔ رکود است، ولی هر رکودی بحرانِ مالی ندارد. بازارِ خرسی هم لزوماً با رکود همزمان نیست. بورس گاهی بی رکود میریزد و گاهی وسطِ رکود به امیدِ آینده بالا میرود. فرقِ این دو را در مقالهٔ بازار خرسی و تفاوتش با بازار گاوی باز کرده‌ایم.
رکود با رکود تورمی چه فرقی دارد؟
در رکودِ معمولی، مردم کمتر خرید می‌کنند. فروشنده‌ها برای اینکه جنسشان بماند، قیمت را کمتر بالا می‌برند. پس گرانی آرام میشود. اینجا دستِ بانک مرکزی باز است: سودِ بانکی را پایین می‌آورد، وام ارزان میشود و پول به جریان می‌افتد تا اقتصاد دوباره راه بیفتد.
در رکود تورمی اما دو درد با هم آمده‌اند: کار و تولید کم شده و قیمتها هم تند بالا میروند. اینجا دستِ سیاست‌گذار بسته است. اگر پول تزریق کند، گرانی بدتر میشود. اگر پول را سفت بگیرد، کسادی عمیق‌تر میشود. مثلِ بیماری است که هم تب دارد و هم لرز، و هر دارویی یکی را بدتر میکند.
اقتصادِ ایران در بیشترِ سال‌های اخیر به رکود تورمی نزدیک‌تر بوده تا رکودِ معمولی. طبقِ گزارشِ مرکز آمار، تورمِ نقطه‌به‌نقطه در شهریور ۱۴۰۵ به ۸۹٫۸٪ و تورمِ سالانه به ۷۳٫۶٪ رسید. «نقطه‌به‌نقطه» یعنی یک سبدِ ثابت از خوراکی و پوشاک و اجاره و دارو، امروز نزدیکِ ۹۰٪ گران‌تر از شهریورِ پارسال است؛ یعنی چیزی که پارسال ۱۰۰ هزار تومان می‌خریدید، حالا حدودِ ۱۹۰ هزار تومان شده. اگر می‌خواهید بدانید در چنین شرایطی دارایی‌ها چطور رفتار می‌کنند، مقالهٔ سرمایه‌گذاری در دوران رکود تورمی را بخوانید.
تورم از کجا می‌آید؟ مثالِ لیوانِ شیر
برای اینکه ببینیم چرا در ایران رکود با گرانی همراه است، باید بدانیم تورم از کجا می‌آید. من همیشه این مثال را می‌زنم. فرض کنید یک لیوان شیر دارید. نصفش را در یک لیوانِ دیگر می‌ریزید و روی هر دو آب اضافه می‌کنید. حالا دو لیوان «شیر» دارید. آیا ارزشِ غذاییِ این دو لیوان بیشتر شد؟ نه. فقط آبکی‌تر شد.
چاپِ پول هم همین است. وقتی دولت پولِ بی‌پشتوانه چاپ میکند، تعدادِ اسکناس‌ها زیاد میشود، ولی کالا و خدمتِ بیشتری تولید نشده. فرض کنید کلِ پولِ یک کشور ۱۰۰ میلیارد تومان باشد و ۱۰ میلیاردش مالِ شما. یعنی ۱۰٪ از پولِ کشور دستِ شماست. اگر دولت پول چاپ کند و کل به ۲۰۰ میلیارد برسد، سهمِ شما به ۵٪ می‌رسد؛ بی آنکه یک ریال از جیبتان برداشته باشند.
این را هم بدانید که فقط ریال نیست که آب میرود. دلار و یورو هم چاپ می‌شوند و آرام‌آرام ارزش از دست می‌دهند؛ فقط سرعتشان خیلی کمتر از ریال است. پس در اقتصادی که هم کساد است و هم پول چاپ میکند، مهم‌ترین سؤال این است: پس‌اندازِ من به چه شکلی نگه داشته شده؟ مفصلش را در مقالهٔ تورم چیست و چطور به وجود می‌آید نوشته‌ایم.
رکود در چرخهٔ تجاری کجاست؟
اقتصاد هیچ‌وقت در خطِ صاف حرکت نمی‌کند. بالا و پایین دارد، مثلِ فصل‌های سال. اقتصاددان‌ها به این بالا و پایین‌ها چرخهٔ تجاری یا «ادوار تجاری» می‌گویند: رونق، اوج، رکود، کف و دوباره رونق. رکود همان سراشیبیِ میانِ اوج و کف است.
در آمریکا پس از جنگِ جهانیِ دوم، رونق‌ها معمولاً چند سال و رکودها بهطور میانگین حدودِ ۱۰ تا ۱۱ ماه طول کشیدهاند. یعنی رکود معمولاً کوتاه‌تر از رونق است، ولی ضربه‌اش در همان مدتِ کوتاه سنگین است. هیچ‌کس هم نمی‌تواند زمانِ دقیقِ اوج یا کف را از پیش بگوید. جزئیاتِ هر مرحله را در مقالهٔ تعریف چرخه کسب و کار می‌خوانید.
پس رکود بخشِ طبیعیِ این چرخه است: می‌آید و میرود. کارِ ما پیش‌گویی نیست، آماده بودن است.
علت‌های رکود اقتصادی
رکود معمولاً یک علت ندارد. چند عامل روی هم جمع می‌شوند تا خرید یا تولید را پایین بکشند. مهم‌ترین‌هایش این‌هاست:
- ترسِ مردم و کمشدنِ خرید: وقتی خانواده‌ها و شرکت‌ها از آینده می‌ترسند، خریدِ یخچالِ نو یا خطِ تولیدِ تازه را عقب می‌اندازند. فروشِ بنگاه‌ها کم میشود، نیرو تعدیل می‌کنند، درآمدِ مردم کمتر میشود و باز کمتر می‌خرند. این چرخه خودش را تقویت میکند.
- گران یا کمشدنِ ناگهانیِ مواد و انرژی: وقتی قیمتِ نفت یکباره جهش میکند یا رسیدنِ مواد اولیه قطع میشود، تولید گران و کم میشود. تحریمِ نفتیِ ۱۹۷۳ نمونهٔ معروفش است. در ایرانِ سال‌های اخیر هم قطعیِ برق و گاز بارها کارِ کارخانهها را خوابانده است.
- ترکیدنِ حباب: وقتی قیمتِ چیزی مثلِ خانه یا سهام با وام و هیجان، بی‌حساب بالا میرود، روزی می‌ترکد. ریزشش بانک‌ها و وام‌دهی را زمین می‌زند. بحرانِ ۲۰۰۸ آمریکا همین‌طور شروع شد.
- بالا بردنِ زیادِ سودِ بانکی: بانک‌های مرکزی برای مهارِ گرانی نرخ بهره را بالا می‌برند. نرخ بهره یعنی همان سودی که بانک برای وام میگیرد و برای سپرده می‌دهد. اگر زیاده‌روی کنند، وام آن‌قدر گران میشود که اقتصاد ترمز میکند؛ مثلِ رکودِ ۱۹۸۱ و ۱۹۸۲ آمریکا. سازوکارش را در مقالهٔ نرخ بهره چیست و چه اثری بر بازار سرمایه دارد ببینید.
- شوک‌های بیرونی: همه‌گیری، جنگ، تحریم و افتِ شدیدِ درآمدِ صادرات. برای اقتصادِ وابسته به نفتِ ایران، تحریم و کمشدنِ فروشِ نفت بارها شروعِ رکود بوده است.
- ضعفهای قدیمی: بهره‌وریِ پایین، شرکت‌های دولتیِ زیان‌ده، بانک‌های بیمار و سرمایه‌گذاریِ کم. این‌ها خودشان رکود نمی‌سازند، ولی رکود را طولانی‌تر و بهبود را کندتر می‌کنند.
نشانههای رکود اقتصادی کداماند؟
نشانه‌ها را میشود سه دسته کرد. دستهٔ اول پیش‌خبراند: قبل از رکود تغییر می‌کنند، مثلِ ابرِ سیاه پیش از باران. دستهٔ دوم هم‌زماناند و همراهِ رکود حرکت می‌کنند. دستهٔ سوم دیرخبراند و بعد از شروعِ رکود خودشان را نشان می‌دهند. کسی که پس‌انداز دارد، بیشتر به دستهٔ اول نیاز دارد. جدولِ زیر مهم‌ترین‌ها را جمع کرده است.
| نشانه | نوع | چه می‌گوید؟ | در ایران کجا ببینیم؟ |
|---|---|---|---|
| منحنی بازده معکوس | پیشخبر | بازار منتظرِ ضعفِ اقتصاد و پایین‌آمدنِ سودِ بانکی است | برای آمریکا مهم است؛ بازارِ اوراقِ ایران کوچک است |
| شاخص مدیران خرید (PMI) | پیشخبر | عددِ زیرِ ۵۰ یعنی کارِ بنگاه‌ها کم میشود | گزارشِ ماهانهٔ اتاق ایران |
| ریزشِ بازارِ سهام | پیشخبر | بورس معمولاً ماه‌ها جلوتر از اقتصاد حرکت میکند | شاخص کل و گزارشِ فروشِ ماهانهٔ شرکت‌ها در کدال |
| پروانهٔ ساختمانی و معاملاتِ مسکن | پیشخبر | ساخت‌وساز خیلی زود به کسادی واکنش نشان می‌دهد | گزارشهای بانک مرکزی و مرکز آمار |
| تولیدِ کارخانهها و فروشِ فروشگاه‌ها | همزمان | افتِ واقعیِ تولید و خرید | گزارشهای رشدِ فصلی و آمارِ تولیدِ صنایع |
| نرخ بیکاری | دیرخبر | شرکت‌ها دیر تعدیل می‌کنند و دیر استخدام | گزارشِ فصلیِ نیروی کارِ مرکز آمار |
هیچ‌کدام از این نشانه‌ها به‌تنهایی حکمِ قطعی نیست. وقتی چندتایشان با هم روشن شوند، احتمالِ رکود جدی‌تر میشود.
منحنی بازده معکوس یعنی چه؟
در حالتِ عادی، اگر پولتان را برای مدتِ طولانی‌تری قرض بدهید، سودِ بیشتری می‌گیرید. سپردهٔ پنج‌ساله سودِ بیشتری از سپردهٔ سه‌ماهه دارد؛ منطقی است، چون پولتان مدتِ بیشتری قفل است. حالا اگر یک روز ببینید سودِ کوتاه‌مدت از بلندمدت بیشتر شده، یعنی بازار انتظار دارد اقتصاد ضعیف شود و سودِ بانکی در آینده پایین بیاید. به این «منحنی بازده معکوس» می‌گویند.
در آمریکا این اتفاق پیش از تقریباً همهٔ رکودهای نیم‌قرنِ اخیر دیده شده است. ولی خطاناپذیر نیست. منحنیِ بازدهِ آمریکا از ۲۰۲۲ مدتی طولانی معکوس ماند و تا مهر ۱۴۰۵ رکودِ رسمی‌ای پس از آن اعلام نشده است. آخرین رکودِ رسمیِ آمریکا همان رکودِ دوماههٔ کرونا در بهارِ ۲۰۲۰ بوده است.
قاعدهٔ ساهم و نرخ بیکاری
قاعدهٔ ساهم (Sahm Rule) می‌گوید اگر میانگینِ سه‌ماههٔ بیکاری دست‌کم نیم درصد از کمترین سطحش در یک سالِ گذشته بالاتر برود، اقتصاد احتمالاً وارد رکود شده است. مثلاً اگر کمترین بیکاریِ سالِ گذشته ۴٪ بوده و میانگینِ سه ماهِ اخیر به ۴٫۵٪ رسیده، زنگِ خطر به صدا درآمده. این قاعده برای آمریکا ساخته شده. در ایران که آمارِ بیکاری فصلی است و خیلی‌ها کارِ غیررسمی دارند، کاربردش محدود است.
شاخص ترس
شاخص VIX نشان می‌دهد معامله‌گرانِ آمریکایی انتظار دارند بورسشان در یک ماهِ آینده چقدر بالا و پایین بپرد. به آن «شاخص ترس» می‌گویند. خودش نشانهٔ رکود نیست، ولی جهشش یعنی بازار وحشت کرده است. در اسفندِ ۱۳۹۸ (مارس ۲۰۲۰)، با شیوعِ کرونا، این شاخص به همان سطحِ بحرانِ ۲۰۰۸ رسید. روان‌شناسیِ پشتِ این عددها را در مقالهٔ شاخص ترس و طمع چیست توضیح داده‌ایم.
نشانههای رکود در ایران: چیزهایی که خودتان می‌بینید
در ایران آمارِ رسمی دیر می‌آید و گاهی دو نهاد دو عددِ متفاوت می‌دهند. ولی رکود را خیلی وقت‌ها زودتر در زندگیِ روزمره میشود دید. این چک‌لیست کمکتان میکند:
- فروشِ ماهانهٔ شرکت‌ها در کدال کمتر از تورم رشد میکند؛ یعنی بهصورتِ واقعی کم فروخته‌اند.
- تعدادِ معاملاتِ خانه کم میشود، در حالی که قیمتِ اعلامی هنوز بالا میرود.
- شاخص مدیران خریدِ اتاق ایران چند ماهِ پشتِ سرِ هم زیرِ ۵۰ است.
- خبرِ تعدیلِ نیرو، عقب‌افتادنِ حقوق و تعطیلیِ خطِ تولید زیاد میشود.
- چکِ برگشتی بیشتر میشود و گرفتنِ وام سخت‌تر.
- مردم خریدشان را به ضروری‌ها محدود می‌کنند؛ مغازهٔ لوازمِ خانگی خلوت است ولی صفِ مرغ و روغن نه.
پس اگر چندتا از این‌ها را دورِ خودتان می‌بینید، لازم نیست منتظرِ خبرِ رسمی بمانید تا برای پس‌اندازتان برنامه بریزید.
رکودهای مهمِ تاریخ و درسِ هرکدام
علتِ رکودها با هم فرق دارد، ولی رفتارِ بازارها در آن‌ها خیلی شبیه است: ریزش تند است و بازگشت آرام. جدولِ زیر پنج رکودِ مهمِ آمریکا را کنارِ هم گذاشته است.
| رکود | علتِ اصلی | مدتِ رسمی | بیشترین افتِ بازارِ سهام |
|---|---|---|---|
| رکودِ بزرگ (۱۹۲۹–۱۹۳۳) | ترکیدنِ حبابِ سهام و ورشکستگیِ پشتِ سرِ همِ بانک‌ها | ۴۳ ماه | حدودِ ۸۹٪ (داوجونز) |
| رکودِ نفتی (۱۹۷۳–۱۹۷۵) | تحریمِ نفتی و جهشِ قیمتِ انرژی | ۱۶ ماه | حدودِ ۴۸٪ (S&P 500) |
| رکودِ ولکر (۱۹۸۱–۱۹۸۲) | سودِ بانکیِ خیلی بالا برای مهارِ تورم | ۱۶ ماه | حدودِ ۲۷٪ |
| رکودِ بزرگِ مالی (۲۰۰۷–۲۰۰۹) | بحرانِ وام‌های مسکنِ پرریسک | ۱۸ ماه | حدودِ ۵۷٪ |
| رکودِ کرونا (۲۰۲۰) | تعطیلیِ سراسریِ اقتصاد | ۲ ماه | حدودِ ۳۴٪ |
ببینید: حتی کوتاه‌ترین رکود، یعنی کرونا، در چند هفته یک‌سومِ ارزشِ بورسِ آمریکا را برد. عمقِ ریزش لزوماً به طولِ رکود ربطی ندارد.
رکود بزرگ ۱۹۲۹
پنجشنبه ۲۴ اکتبرِ ۱۹۲۹ را «پنجشنبهٔ سیاه» می‌نامند. آن روز فروشِ هراس‌آلود در بورسِ نیویورک شروع شد و پنج روز بعد، داوجونز در یک روز حدودِ ۱۲٪ ریخت. بعد بانک‌ها یکی‌یکی ورشکست شدند. تا ۱۹۳۳ تولیدِ واقعیِ آمریکا حدودِ یک‌سوم کوچک شد و از هر چهار کارگر، یکی بیکار بود.
درسِ ماندگارِ آن دوره نهادهایی بود که بعدش ساخته شد: بیمهٔ سپرده‌ها (FDIC) تا مردم از ترس برای گرفتنِ پولشان به بانک هجوم نبرند، و کمیسیونِ بورسِ آمریکا (SEC) برای نظارت بر بازارِ سهام. بانک‌های مرکزی هم یاد گرفتند که وسطِ رکود نباید پول را کمیاب کنند.
بحران ۲۰۰۸ و کرونا: دو رکود، دو جور بازگشت
بحرانِ ۲۰۰۸ از دلِ خودِ بانک‌ها آمد: وام‌های مسکنِ بی‌پشتوانه، اوراقِ پیچیده و قرض‌گرفتنِ زیاد. کرونا اما ضربه‌ای از بیرون بود. فرقشان در زمانِ بازگشت دیده شد. بعد از ۲۰۰۸، شاخص S&P 500 چند سال طول کشید تا به سقفِ قبلی برگردد. بعد از کرونا، با پایین آوردنِ سریعِ سودِ بانکی و کمکِ عظیمِ دولت، بازار در چند ماه سقفِ قبلی را پس گرفت.
درسِ مشترکِ هر دو این است: بورس معمولاً پیش از پایانِ رکود کف میسازد. در ۲۰۰۹ بورسِ آمریکا در اسفند (مارس) به کف رسید، در حالی که رکود رسماً در خرداد (ژوئن) تمام شد. کسی که منتظرِ خبرِ خوش ماند، بخشِ بزرگی از بازگشت را از دست داد.
رکودهای ایران
اقتصادِ ایران در چند دههٔ اخیر چند دورهٔ رشدِ منفی داشته که تقریباً همه با گرانیِ تند همراه بوده‌اند:
- ۱۳۹۱ و ۱۳۹۲: تحریمِ نفتی و بانکی، جهشِ دلار، رشدِ منفی و تورمِ بالای ۳۰٪. بورسِ تهران هم بعدش دورهٔ رکودیِ طولانیِ ۱۳۹۳ و ۱۳۹۴ را گذراند.
- ۱۳۹۷ و ۱۳۹۸: بازگشتِ تحریم‌ها و افتِ فروشِ نفت، رشدِ منفیِ پشتِ سرِ هم و تورمی که از ۴۰٪ گذشت.
- ۱۴۰۴: رشدِ غیرنفتیِ منفی در گزارشِ هر دو نهاد، کمشدنِ سرمایه‌گذاری و خریدِ خانوارها، و تورمی که تا شهریور ۱۴۰۵ از ۷۰٪ سالانه گذشت.
پس نسخهٔ کتاب‌های درسیِ غربی دربارهٔ رکود را نمی‌شود عیناً برای ایران پیچید. رکودِ ما تقریباً همیشه با گرانی و افتِ ارزشِ ریال همراه است.
اثر رکود اقتصادی بر بازارها: بورس، طلا، دلار و اوراق
رکود همهٔ دارایی‌ها را یک‌جور تکان نمی‌دهد. رفتارِ هر بازار به نوعِ رکود (معمولی یا تورمی) و به کاری که بانک مرکزی میکند بستگی دارد. الگوی کلیِ جهانی این است:
- سهام: معمولاً پیش از رکود ریزش را شروع میکند و پیش از پایانش کف میسازد. سهامِ صنایعی که به رونق حساس‌اند (خودرو، فولاد، ساختمان) بیشتر آسیب می‌بینند. سهام دفاعی، یعنی شرکت‌هایی که جنسِ ضروری میفروشند (غذا، دارو، آب و برق)، کمتر؛ چون مردم در کسادی هم نان و دارو می‌خرند.
- اوراقِ دولتی: در رکودِ معمولی اغلب برنده‌اند. بانک مرکزی سودِ بانکی را پایین می‌آورد و اوراقِ قدیمی که سودِ بالاتری می‌دهند، خواهانِ بیشتری پیدا می‌کنند و گران می‌شوند.
- دلارِ آمریکا: در بحران‌های جهانی معمولاً قوی‌تر میشود، چون پول‌های بزرگِ دنیا در روزِ ترس به آن پناه می‌برند.
- نفت و کالاها: با کمشدنِ تقاضا می‌ریزند. در اردیبهشتِ ۱۳۹۹ (آوریلِ ۲۰۲۰) قیمتِ قراردادِ آتیِ نفتِ آمریکا حتی برای مدتی منفی شد.
- رمزارزها: رفتاری شبیهِ دارایی‌های پرریسک دارند و در روزهای وحشت معمولاً همراهِ سهام می‌ریزند.
حتی اگر فقط در بازارهای داخلی پس‌انداز می‌کنید، این الگوها مهم‌اند. قیمتِ انسِ طلا، نفت و فلزات مستقیماً روی طلای داخلی و سودِ شرکت‌های صادراتیِ بورسِ تهران اثر می‌گذارد.
آیا طلا در رکود همیشه بالا میرود؟
جوابِ کوتاه: نه، دستِ‌کم نه از روزِ اول. این یکی از باورهایی است که خیلی‌ها را غافلگیر میکند.
در عواملی که قیمتِ جهانیِ طلا را تکان می‌دهند، رکود و بحرانِ اقتصادی معمولاً به نفعِ طلاست. زنجیره‌اش این است: رکود می‌آید؛ بانک‌های مرکزی سودِ بانکی را پایین می‌آورند؛ سپرده و اوراق کم‌سودتر می‌شوند؛ پولِ بیشتری چاپ میشود و دلار ضعیف‌تر؛ در نتیجه نگه‌داشتنِ طلا که سودی نمی‌دهد ولی ارزشش را حفظ میکند، جذاب‌تر میشود.
ولی این زنجیره زمان می‌برد. در روزهای اولِ وحشت، اتفاقِ دیگری می‌افتد. صندوق‌ها و سرمایهگذارانِ بزرگ در بورس ضرر کرده‌اند و پولِ نقد لازم دارند. طلا را میفروشند چون راحت نقد میشود. مثلِ خانواده‌ای که روزِ گرفتاری اول سراغِ النگو و سکهٔ کنارگذاشته میرود. در ۲۰۰۸ طلا از سقفِ مارس تا اکتبر حدودِ ۳۰٪ افت کرد. در اسفندِ ۱۳۹۸ هم در کمتر از دو هفته از حدودِ ۱٬۷۰۰ به حدودِ ۱٬۴۵۰ دلار رسید.
بعد چه شد؟ در هر دو بار، وقتی سودِ بانکی پایین آمد و پول چاپ شد، طلا به سقفهای تازه رسید. پس طلا در رکود «سپر» است، ولی سپری که روزِ اول ممکن است خودش هم ضربه بخورد. کسی که این را نداند، در همان افتِ اول از ترس می‌فروشد.
در ایران یک لایهٔ دیگر هم هست. قیمتِ طلای داخلی تقریباً از ضربِ دو عدد ساخته میشود: قیمتِ جهانیِ انس و قیمتِ دلار در بازارِ آزاد. در رکودِ تورمیِ ما، معمولاً دلار هم بالا میرود؛ پس حتی اگر انس کمی پایین بیاید، طلای داخلی ممکن است بالا برود. قیمتِ روز را در صفحهٔ قیمت طلا امروز ببینید.
من در دورهٔ صفر تا صد سرمایه‌گذاری در طلا ده عاملِ مهمِ جهانی و عامل‌های داخلیِ قیمتِ طلا را یکی‌یکی، با منطقِ هرکدام، باز کرده‌ام؛ چون هیچ‌کدام به‌تنهایی قیمت را تعیین نمی‌کند.
چرا بورس تهران در رکود گاهی بالا میرود؟
این سؤال را خیلی‌ها از من می‌پرسند: «اقتصاد که کساد است، پس چرا شاخص بالا رفته؟» جوابش در همان لیوانِ شیر است. وقتی ارزشِ ریال کم میشود، قیمتِ اسمیِ همه‌چیز بالا میرود؛ از جمله سهامِ شرکت‌هایی که جنسشان را به دلار میفروشند. برای همین شاخص کل بورس در سال‌های ۱۳۹۷ و ۱۳۹۸، با وجودِ رشدِ منفیِ اقتصاد، چند برابر شد. بیشترِ آن رشد بازتابِ آب‌رفتنِ پول بود، نه رونقِ واقعی.
پس در ایران همیشه بازده را با تورم و دلار مقایسه کنید. شاخصی که در یک سال ۵۰٪ رشد کرده، در سالی که تورم ۷۰٪ است، در واقع از قدرتِ خریدِ شما کم کرده. رابطهٔ این دو را در مقالهٔ اقتصاد کلان چطور بر بورس اثر می‌گذارد دقیق‌تر بررسی کرده‌ایم.
در دوران رکود کجا سرمایه‌گذاری کنیم؟
جوابِ درست «یک دارایی» نیست، یک ترکیب است. هیچ‌کس زمانِ دقیقِ شروع و پایانِ رکود را نمی‌داند. پس هدف این است که پس‌اندازتان طوری چیده شود که در هر حالتی سرِ پا بماند؛ مثلِ سفره‌ای که اگر یک غذا شور شد، بقیه نجاتش بدهند.
جدولِ زیر رفتارِ معمولِ گزینه‌ها را در دو نوعِ رکود نشان می‌دهد. جدول آموزشی است و پیشنهادِ خرید نیست.
| دارایی | در رکودِ معمولی | در رکودِ تورمیِ ایران | حواستان باشد |
|---|---|---|---|
| صندوق درآمد ثابت و سپرده | امن و پایدار | سودِ اسمیِ مثبت، ولی اغلب کمتر از تورم | برای پولِ اضطراری و کوتاه‌مدت خوب است |
| سهام دفاعی | کمتر از بازار میریزد | پایدارتر، به شرطِ قیمت‌گذاریِ آزاد | قیمت‌گذاریِ دستوری مزیتش را می‌برد |
| سهامِ صادرات‌محور | با ریزشِ کالاها آسیب می‌بیند | از گران‌شدنِ دلار سود می‌برد | به قیمتِ جهانیِ کالا و نرخِ ارز حساس است |
| طلا و سکه | افتِ اولیه، بعد بازگشت | یکی از سپرهای قدیمیِ تورم | حباب و کارمزد را حساب کنید |
| دارایی‌های ارزی | دلار معمولاً قوی میشود | ارزشش را در برابرِ ریال حفظ میکند | فقط از راه‌های قانونی و ابزارهای داخلی |
| مسکن | قیمت و معامله کم میشود | قیمتِ اسمی بالا میرود، معامله کم میشود | در رکود سخت نقد میشود |
یک نکته دربارهٔ مسکن که خیلی‌ها فراموش می‌کنند: بیشترِ بازارهای این جدول را هر روز اراده کنید، فردایش پولتان نقد است. خانه این‌طور نیست. در دوره‌های رکود گاهی از هر ده خانه‌ای که برای فروش گذاشته‌اند، شاید برای یکی مشتری پیدا شود. اگر فوری پول لازم داشته باشید، مجبورید ارزان‌تر بفروشید.
برای جزئیاتِ هر گزینه این‌ها را بخوانید: سهام دفاعی و ضریب بتا، صندوق با درآمد ثابت و پرتفوی یا سبد سرمایه‌گذاری چیست.
بیایید با هم حساب کنیم: سودِ واقعی در رکود تورمی
فرض کنیم ۱۰۰ میلیون تومان را در سپرده یا صندوقِ درآمدِ ثابت گذاشته‌اید و سالی ۳۰٪ سود میگیرد. تورمِ همان سال هم ۷۰٪ است. بیایید قدم‌به‌قدم ببینیم چه شد:
- آخرِ سال حسابتان ۱۳۰ میلیون تومان است. ظاهراً ۳۰ میلیون سود کرده‌اید.
- ولی چیزی که اولِ سال ۱۰۰ میلیون می‌ارزید، حالا ۱۷۰ میلیون شده.
- پس با ۱۳۰ میلیون فقط ۱۳۰ تقسیم بر ۱۷۰، یعنی حدودِ ۷۶٪ از آن چیزها را می‌توانید بخرید.
- یعنی حدودِ ۲۴٪ از قدرتِ خریدتان را از دست داده‌اید، با اینکه عددِ حسابتان بیشتر شده.
فرمولش این است:
سودِ واقعی = (۱ + سودِ اسمی) ÷ (۱ + تورم) − ۱
در این مثال: ۱٫۳۰ ÷ ۱٫۷۰ − ۱ ≈ منفیِ ۲۳٫۵٪. عددها فرضی‌اند، ولی منطقشان روشن است: در رکود تورمی، گذاشتنِ همهٔ پس‌انداز در سپرده «امن» به نظر می‌رسد، ولی امن نیست. سودِ بانکیِ امروز را با ماشین‌حساب سود بانکی حساب کنید و کنارِ تورم بگذارید.
یک مقایسهٔ دیگر هم زندگی را روشن‌تر نشان می‌دهد. در دورهٔ طلا حساب کرده‌ام که پایهٔ حقوقِ ماهانه در ایران در سالِ ۱۳۸۸ معادلِ حدودِ ۱۴ گرم طلای ۱۸ عیار بود و در ۱۴۰۳ به زیرِ ۲ گرم رسید. عددِ تومانیِ حقوق ده‌ها برابر شده بود، ولی با آن طلای خیلی کمتری میشد خرید. این همان چیزی است که رکودِ تورمی بی‌صدا با درآمد و پس‌اندازِ ما میکند.
چک‌لیستِ آمادگی برای رکود
- خرجِ ۳ تا ۶ ماهِ زندگی را در جایی کنار بگذارید که فوری نقد شود و ریسکش کم باشد.
- بدهیِ گران و وامِ تازهٔ غیرضروری را کم کنید؛ در رکود درآمد ناپایدار میشود و قسط نه.
- پس‌انداز را میانِ چند نوع دارایی پخش کنید: سهام، درآمدِ ثابت، طلا و دارایی‌های ارزیِ قانونی.
- در بخشِ سهام، وزنِ صنایعِ ضروری و شرکت‌های کم‌بدهی با درآمدِ نقدِ خوب را بیشتر کنید.
- از اعتبارِ کارگزاری، خرید با پولِ قرضی و معاملهٔ هیجانی دوری کنید.
- اگر برای بلندمدت پس‌انداز می‌کنید، به‌جای پیدا کردنِ کفِ دقیق، پله‌پله بخرید.
- هر سه یا شش ماه یک بار سبدتان را نگاه کنید و سهمِ هر بخش را به برنامهٔ اولتان برگردانید.
اشتباه‌های رایج در دوران رکود
- فروشِ هیجانی در کف: بیشترِ ضررهای ماندگار از خودِ رکود نمی‌آید؛ از فروشِ وحشت‌زده در بدترین روز می‌آید. بازارها معمولاً پیش از خبرهای خوب برمی‌گردند.
- خرید با پولِ قرضی برای «شکارِ کف»: کف ممکن است پایین‌تر از فکرِ شما باشد و پولِ قرضی پیش از برگشتِ بازار حسابتان را خالی کند.
- یکی‌دانستنِ رشدِ عدد و سود: در ایران، بی مقایسه با تورم و دلار، سودِ ظاهری می‌تواند ضررِ واقعی باشد.
- یک دارایی را همیشه امن دانستن: طلا در روزهای اولِ ۲۰۰۸ و ۲۰۲۰ ریخت و خانه در رکود سخت نقد میشود. هیچ دارایی‌ای در همهٔ رکودها برنده نیست.
- پیش‌گوییِ زمانِ دقیق: حتی نهادهای رسمی رکود را ماه‌ها بعد اعلام می‌کنند. به‌جای پیش‌گویی، سبدی بسازید که پیش‌بینیِ غلط نابودش نکند.
- رها کردنِ کار و مهارت: در رکود، درآمدِ پایدار مهم‌ترین دارایی شماست. یاد گرفتنِ مهارتِ تازه در این دوره بیشترین بازده را دارد.
دولت‌ها و بانک‌های مرکزی با رکود اقتصادی چه می‌کنند؟
داروی اصلیِ رکود سیاست انبساطی است؛ یعنی پول را در اقتصاد بیشتر و ارزان‌تر کنند تا چرخ‌ها دوباره بچرخند. دو شاخه دارد:
- سیاستِ پولی: کارِ بانک مرکزی است. سودِ بانکی را پایین می‌آورد، به بانک‌ها پول می‌دهد و در موارد شدید اوراق می‌خرد تا پول به بازار بریزد. هدف این است که وام ارزان شود و مردم و شرکت‌ها خرج کنند.
- سیاستِ مالی: کارِ دولت است. خرجش را بیشتر میکند، جاده و سد میسازد، مالیات را کم میکند و به خانواده‌ها و کسب‌وکارها کمکِ مستقیم می‌دهد.
در رکودِ معمولی این نسخه معمولاً جواب می‌دهد، چون گرانی پایین است. در رکود تورمی اما هر تومان پولِ تازه می‌تواند به گرانیِ بیشتر تبدیل شود؛ همان آبی که به لیوانِ شیر اضافه میشود. این گرهِ همیشگیِ سیاست‌گذاری در ایران است. توضیحِ کاملِ این ابزارها را در مقالهٔ سیاست‌های مالی و پولی آورده‌ایم.
سوالات متداول
رکود اقتصادی چیست؟
رکود اقتصادی دورهای است که تولید، فروش، درآمد و اشتغالِ یک کشور بهطور گسترده و برای چند ماه کم میشود. معیارِ سادهاش دو فصلِ پیاپی رشدِ منفیِ تولید ناخالص داخلیِ واقعی است، ولی نهادهای رسمی عمق، گستره و طولِ افت را هم میسنجند.
نشانههای رکود اقتصادی کداماند؟
نشانههای پیشخبر شامل معکوسشدنِ منحنی بازده، شاخص مدیران خریدِ زیرِ ۵۰، ریزشِ بازارِ سهام و کمشدنِ معاملاتِ مسکن است. افتِ تولیدِ کارخانهها و فروش همزمان با رکود دیده میشود و بیکاری معمولاً بعد از شروعِ رکود بالا میرود.
رکود با رکود تورمی چه فرقی دارد؟
در رکودِ معمولی خرید کم میشود و گرانی هم آرام میگیرد، پس بانک مرکزی با پایین آوردنِ سودِ بانکی اقتصاد را راه میاندازد. در رکود تورمی تولید کم میشود و قیمتها تند بالا میروند، و هر دارویی که یکی را درمان کند دیگری را بدتر میکند.
در دوران رکود کجا سرمایه‌گذاری کنیم؟
جواب یک دارایی نیست، یک ترکیب است: پولِ اضطراری در ابزارِ نقدشونده، بخشی در سهام دفاعی و شرکت‌های کم‌بدهی، بخشی در طلا و دارایی‌های ارزیِ قانونی. در رکود تورمیِ ایران سودِ هر گزینه را حتماً با تورم مقایسه کنید.
رکود اقتصادی معمولاً چقدر طول میکشد؟
در آمریکا پس از جنگِ جهانیِ دوم، رکودها بهطور میانگین حدودِ ۱۰ تا ۱۱ ماه طول کشیدهاند. کوتاهترینشان رکودِ دوماههٔ کرونا در ۲۰۲۰ بود و رکودِ بزرگِ ۱۹۲۹ حدودِ ۴۳ ماه ماند. رکودهای ایران بهخاطرِ تحریم و ضعفهای ساختاری معمولاً طولانیترند.
بورس در دوران رکود اقتصادی چه میکند؟
در کشورهای کمتورم، بورس معمولاً پیش از رکود میریزد و پیش از پایانش کف میسازد. در ایران بهخاطرِ تورمِ بالا و افتِ ارزشِ ریال، شاخص کل گاهی در رکود بهصورتِ اسمی بالا میرود، ولی سودِ واقعیاش پس از کسرِ تورم ممکن است منفی باشد.
آیا طلا در رکود اقتصادی همیشه بالا میرود؟
نه از روزِ اول. در روزهای اولِ وحشت، سرمایهگذارانِ بزرگ برای پولِ نقد طلا را میفروشند و قیمت ممکن است بریزد، مثلِ ۲۰۰۸ و اوایلِ ۲۰۲۰. ولی در هر دو بار، بعد از پایین آمدنِ سودِ بانکی و چاپِ پول، طلا به سقفهای تازه رسید.
آیا اقتصاد ایران در رکود است؟
طبقِ گزارشهای رسمی، رشدِ بدونِ نفتِ ایران در سالِ ۱۴۰۴ منفی بود و تورمِ سالانه تا شهریور ۱۴۰۵ از ۷۰٪ گذشت. این ترکیب یعنی اقتصادِ ایران در وضعیتِ رکود تورمی است، نه رکودِ معمولی که با ارزانی همراه است.
جمع‌بندی: رکود را بشناسید تا از آن نترسید
رکود اقتصادی بخشِ طبیعیِ چرخهٔ اقتصاد است، نه آخرِ دنیا. هر رونقی روزی به رکود می‌رسد و هر رکودی روزی تمام میشود. چیزی که آدم را در این روزها نجات می‌دهد پیش‌گوییِ زمانِ رکود نیست؛ آمادگی است: پولِ اضطراری، بدهیِ کم، سبدِ متنوع و دوری از تصمیمِ هیجانی.
در ایران یک لایهٔ دیگر هم هست: رکودِ ما تقریباً همیشه با گرانی همراه است. پس همیشه سود را واقعی بسنجید، یعنی بعد از کم کردنِ تورم. به نظرِ من بازارهای مالی هم پرسودند و هم بی‌رحم. اگر تجربهٔ کافی ندارید، در روزهای پرتلاطم کمی فاصله بگیرید و تصمیمِ بزرگ را به روزهای آرام‌تر بسپارید.
پس قدمِ بعدیِ شما این است: همین هفته حساب کنید پس‌اندازتان در یک سالِ گذشته، بعد از کسرِ تورم، واقعاً بیشتر شده یا کمتر. جوابِ این یک سؤال، بهترین نقطهٔ شروع برای برنامه‌ریزی در رکود است.
تشکر! بسیار یک مقاله عالی و آموزنده بود که تا حدی توانسته بود تحلیلی دقیق از اوضاع را در اختیار خواننده قرار دهد. اما موضوع رشد ارزش دلار در مقابل طلا به درستی تبین نشده بود.
خوشحالیم که مورد توجخ تان قرار گرفته
باسلام ؛ بسیار آموزنده وجالب بود
متشکرم
سپاس از شما
جامع و کامل ، فقط اگر رابطه طلا با ارزش سهام و رابطه ارزش سهام با نرخ بهرخ رو هم ذکر میکردین خوب میشد.
عالی بود . سپاس