ممپول (Mempool) چیست؟ صف تراکنش‌ها، اثر بر کارمزد و تسریع تراکنش گیرکرده

خیلی‌ها از من می‌پرسند: «بیت‌کوین فرستادم، یک ساعت گذشته و هنوز نرسیده؛ پولم کجاست؟» جواب کوتاه: احتمالا در ممپول است. ممپول چیست؟ ممپول (Mempool) یعنی صف انتظار تراکنش‌هایی که فرستاده شده‌اند ولی هنوز در هیچ بلاکی ثبت نشده‌اند. ماینرها از این صف، اول تراکنش‌هایی را برمی‌دارند که کارمزد بیشتری داده‌اند.

در این راهنما با هم می‌بینیم ممپول چطور کار می‌کند، چرا وقتی شبکه‌ی بیت‌کوین شلوغ می‌شود کارمزد بالا می‌رود، تراکنش در انتظار تایید چه سرنوشتی دارد و اگر تراکنش‌تان گیر کرد، دقیقا چه کاری از دست‌تان برمی‌آید. اگر هنوز با خود بیت‌کوین آشنا نیستید، اول بیت کوین چیست را بخوانید.

ممپول چیست؟ به زبان ساده

یک نانوایی شلوغ را تصور کنید. نانوا هر بار فقط یک تنور نان می‌پزد. بقیه در صف می‌ایستند. حالا فرض کنید نانوا اجازه دارد اول نان کسی را بدهد که انعام بیشتری گذاشته است. این صف، همان ممپول است؛ تنور، همان بلاک؛ و انعام، همان کارمزد.

واژه‌ی Mempool کوتاه‌شده‌ی Memory Pool است، یعنی «حوضچه‌ی حافظه». چون این صف روی هارد ذخیره نمی‌شود؛ در حافظه‌ی موقت رایانه‌هایی است که شبکه را می‌گردانند. به این رایانه‌ها نود می‌گویند. نود یعنی رایانه‌ای که نسخه‌ای از دفتر حساب بیت‌کوین را دارد و قانون‌های شبکه را چک می‌کند. درباره‌ی نود در مقاله‌ی نود بیت کوین چیست مفصل گفته‌ام.

یک نکته‌ی مهم که کمتر کسی می‌گوید: ممپول یکی نیست. هر نود ممپول خودش را دارد. بیشتر وقت‌ها این صف‌ها شبیه هم‌اند، ولی کاملا یکسان نیستند. برای همین دو سایت مختلف ممکن است عدد کمی متفاوت از اندازه‌ی ممپول نشان بدهند. هیچ‌کدام غلط نیست.

تراکنش شما از فرستادن تا تایید چه مسیری می‌رود؟

بیایید یک پرداخت را قدم‌به‌قدم دنبال کنیم:

1. امضا و فرستادن: کیف پول شما تراکنش را می‌سازد، با کلید خصوصی امضا می‌کند و به چند نود می‌دهد.
2. بررسی نود: هر نود چک می‌کند امضا درست باشد، این پول قبلا خرج نشده باشد و کارمزد از حداقلی که خودش قبول دارد کمتر نباشد.
3. ورود به ممپول و پخش شدن: اگر همه‌چیز درست بود، نود تراکنش را در ممپول خودش می‌گذارد و به نودهای دیگر هم می‌فرستد. در چند ثانیه تقریبا همه‌ی شبکه آن را می‌بیند.
4. انتخاب ماینر: ماینر یعنی کسی که بلاک تازه می‌سازد. او از ممپول تراکنش‌هایی را برمی‌دارد که به‌ازای هر واحد حجم، بیشترین کارمزد را داده‌اند و یک بلاک پر می‌کند.
5. تایید اول: وقتی آن بلاک ساخته و پذیرفته شد، تراکنش شما از ممپول بیرون می‌رود و یک تایید (Confirmation) می‌گیرد.
6. تاییدهای بعدی: هر بلاک تازه‌ای که پشت سر آن بلاک بیاید، یک تایید دیگر است. برای مبلغ بزرگ معمولا شش تایید صبر می‌کنند؛ یعنی حدود یک ساعت.

در شبکه‌ی بیت‌کوین به‌طور متوسط هر حدود ۱۰ دقیقه یک بلاک ساخته می‌شود. این عدد متوسط است؛ گاهی دو بلاک در چند دقیقه می‌آید و گاهی نیم ساعت هیچ بلاکی نمی‌آید. پس حتی با کارمزد خوب هم ممکن است کمی منتظر بمانید. کار ماینرها را در مقاله‌ی استخراج بیت کوین چیست ساده توضیح داده‌ام.

پس ممپول ایستگاه وسط راه است: تراکنش شما «فرستاده شده» ولی هنوز «ثبت نشده». تا وقتی تایید نگرفته، پول قطعی جابه‌جا نشده است.

چرا ممپول شلوغ می‌شود؟

ظرفیت هر بلاک محدود است. در بیت‌کوین سقف هر بلاک حدود یک میلیون «بایت مجازی» (vByte) است. بایت مجازی واحد اندازه‌گیری حجم تراکنش است. یک تراکنش ساده‌ی معمولی حدود ۱۴۰ بایت مجازی جا می‌گیرد. پس در هر بلاک چند هزار تراکنش جا می‌شود، نه بیشتر.

زنجیره‌ی ماجرا کوتاه است: تقاضا بالا می‌رود؛ تراکنش‌ها بیشتر از ظرفیت بلاک‌ها می‌رسند؛ صف دراز می‌شود؛ مردم برای جلو افتادن کارمزد بیشتری پیشنهاد می‌دهند؛ و در نتیجه شلوغی شبکه بیت کوین مستقیم به کارمزد گران‌تر می‌رسد.

این شلوغی معمولا وقتی پیش می‌آید که:

• بازار تند بالا یا پایین می‌رود و همه هم‌زمان می‌خواهند بیت‌کوین را به صرافی ببرند یا از آن بیرون بکشند.
• یک موج تازه روی شبکه راه می‌افتد؛ مثل موج «اوردینالز» و توکن‌های روی بیت‌کوین در سال ۲۰۲۳ که بلاک‌ها را با داده پر کرد.
• رویداد بزرگی مثل هاوینگ اتفاق می‌افتد؛ در روز هاوینگ اردیبهشت ۱۴۰۳ کارمزد برای چند ساعت به رکوردهای کم‌سابقه رسید.
• صرافی‌ها و شرکت‌های بزرگ در یک زمان، برداشت‌های زیادی را با هم می‌فرستند.

و برعکس: آخر هفته‌ها و ساعت‌هایی که بازار آرام است، ممپول خالی‌تر می‌شود و کارمزد پایین می‌آید. پس اگر عجله ندارید، زمان فرستادن را خودتان انتخاب کنید.

ممپول شلوغ چه اثری بر کارمزد دارد؟

در بیت‌کوین کارمزد را با واحدی به اسم ساتوشی بر بایت مجازی (sat/vB) می‌سنجند. ساتوشی کوچک‌ترین جزو بیت‌کوین است؛ هر بیت‌کوین ۱۰۰ میلیون ساتوشی است. مثل اینکه قیمت را «به‌ازای هر کیلو» بگویند، اینجا کارمزد «به‌ازای هر بایت» گفته می‌شود.

یک نکته که خیلی‌ها را غافلگیر می‌کند: کارمزد بیت‌کوین به مبلغ ربطی ندارد. فرستادن ۱۰۰ دلار و فرستادن ۱۰۰ هزار دلار، اگر حجم تراکنش یکی باشد، کارمزد یکسانی دارد. چیزی که کارمزد را بالا می‌برد، حجم تراکنش است و شلوغی ممپول.

بیایید با هم حساب کنیم. این فقط مثال است و عددها فرضی‌اند:

مثال فرضی: کارمزد یک تراکنش ۱۴۰ بایتی در حالت‌های مختلف ممپول

وضعیت ممپول	نرخ کارمزد (مثال)	کارمزد کل	زمان تقریبی تایید
خلوت	۲ ساتوشی بر بایت	۲۸۰ ساتوشی	بلاک بعدی
معمولی	۱۰ ساتوشی بر بایت	۱٬۴۰۰ ساتوشی	یکی دو بلاک
شلوغ	۵۰ ساتوشی بر بایت	۷٬۰۰۰ ساتوشی	بسته به رقابت
بسیار شلوغ	۲۰۰ ساتوشی بر بایت	۲۸٬۰۰۰ ساتوشی	چند بلاک یا بیشتر

می‌بینید که یک تراکنش یکسان، فقط به‌خاطر شلوغی صف، صد برابر گران‌تر شده است. برای اینکه این ساتوشی‌ها را به دلار و تومان ترجمه کنید، قیمت روز بیت‌کوین را از صفحه‌ی قیمت ارزهای دیجیتال امروز ببینید و ضرب کنید.

حجم تراکنش هم به ساختارش بستگی دارد، نه به مبلغ. اگر کیف پول شما از چند واریز کوچک قدیمی پول جمع کند تا یک پرداخت بسازد، تراکنش بزرگ‌تر و گران‌تر می‌شود. نوع آدرس هم مهم است؛ آدرس‌های تازه‌تر که با bc1 شروع می‌شوند، معمولا کارمزد کمتری دارند. این را در مقاله‌ی کیف پول بیت کوین چیست باز کرده‌ام. منطق کلی کارمزد در همه‌ی شبکه‌ها را هم در کارمزد شبکه یا گس فی چیست بخوانید.

پس کارمزد بیت‌کوین مثل کرایه‌ی تاکسی در ساعت شلوغی است: مسیر همان است، ولی وقتی همه تاکسی می‌خواهند، کرایه بالا می‌رود.

ممپول پر شود چه می‌شود؟ کف کارمزد و پاک شدن تراکنش

هر نود برای ممپول خودش سقف حافظه دارد. در نرم‌افزار رایج نودها (Bitcoin Core) این سقف به‌طور پیش‌فرض ۳۰۰ مگابایت است. وقتی صف از این سقف بیشتر شود، نود ارزان‌ترین تراکنش‌ها را بیرون می‌اندازد و کف کارمزدی را که قبول می‌کند بالا می‌برد.

دو قاعده‌ی دیگر هم دانستنی است:

• حداقل کارمزد: نودها تراکنش زیر یک حداقل را اصلا پخش نمی‌کنند. این حداقل سال‌ها ۱ ساتوشی بر بایت بود. از شهریور ۱۴۰۴ و نسخه‌ی 29.1 این نرم‌افزار، پیش‌فرض به ۰٫۱ ساتوشی بر بایت پایین آمد. ولی همه‌ی نودها و ماینرها این را نپذیرفته‌اند؛ پس تراکنش خیلی ارزان ممکن است دیر برسد یا اصلا نرسد.
• مهلت ۱۴ روزه: اگر تراکنشی حدود دو هفته در ممپول بماند و تایید نگیرد، بیشتر نودها آن را پاک می‌کنند.

پاک شدن از ممپول یعنی چه؟ یعنی تراکنش هیچ‌وقت انجام نشده است. بیت‌کوین‌ها از اول از کیف پول شما بیرون نرفته بودند؛ فقط «در راه» نشان داده می‌شدند. حواس‌تان باشد که بعضی کیف پول‌ها تراکنش را دوباره پخش می‌کنند، پس پیش از ساختن تراکنش تازه، مطمین شوید قبلی واقعا از شبکه رفته است. وگرنه ممکن است هر دو با هم تایید شوند و دو بار پول بفرستید.

چرا تراکنش من در ممپول مانده است؟

بیشتر وقت‌ها جواب یکی از این‌هاست:

1. کارمزد کم: شایع‌ترین دلیل. موقع فرستادن شبکه خلوت بوده، بعد شلوغ شده و تراکنش‌های تازه با کارمزد بالاتر جلوی شما ایستاده‌اند.
2. تراکنش وابسته: اگر پولی را خرج کرده‌اید که خودش هنوز تایید نگرفته بود، تراکنش دوم تا تایید شدن اولی منتظر می‌ماند.
3. بدشانسی در زمان بلاک: گاهی ساختن بلاک بعدی بیشتر از معمول طول می‌کشد. اینجا فقط باید صبر کرد.
4. اصلا به ممپول نرسیده: اگر کیف پول تراکنش را نفرستاده یا نودها به‌خاطر کارمزد خیلی کم ردش کرده‌اند، در هیچ سایتی دیده نمی‌شود.

برای اینکه بدانید کدام است، اول شناسه‌ی تراکنش را پیدا کنید. این شناسه همان TXID است که در مقاله‌ی کلمه عبور تراکنش (TXID) چیست نشان داده‌ام کجا پیدایش کنید. بعد آن را در یک کاوشگر بیت‌کوین جست‌وجو کنید و ببینید کارمزدش چند ساتوشی بر بایت بوده و الان صف از چه نرخی شروع می‌شود.

چطور ممپول را ببینیم؟ خواندن mempool.space

یکی از معروف‌ترین ابزارهای دیدن ممپول سایت mempool.space است. این سایت در اصل یک کاوشگر بلاک است و وضعیت صف را با تصویر نشان می‌دهد. وقتی بازش می‌کنید، سه چیز را نگاه کنید:

• بلاک‌های در راه: مکعب‌های سمت چپ صفحه، بلاک‌هایی‌اند که هنوز ساخته نشده‌اند. هر مکعب نشان می‌دهد اگر بلاک بعدی الان ساخته شود، از چه نرخ کارمزدی به بالا را برمی‌دارد. هرچه مکعب‌ها بیشتر باشند، صف درازتر است.
• کارمزد پیشنهادی: چند عدد با برچسب اولویت کم، متوسط و زیاد. اولویت زیاد یعنی به احتمال زیاد در بلاک بعدی می‌آیید؛ اولویت کم یعنی ممکن است چند ساعت طول بکشد.
• جست‌وجوی تراکنش: با گذاشتن TXID می‌بینید تراکنش شما هنوز در انتظار است یا تایید گرفته، و جایش در صف کجاست.

این سایت رایگان است و برای دیدن، حساب کاربری نمی‌خواهد. سایت‌های تحلیلی دیگر هم آمار ممپول را دارند؛ چند تا را در مقاله‌ی سایت‌های تحلیل ارز دیجیتال معرفی کرده‌ام. پس پیش از فرستادن، یک نگاه به صف بیندازید؛ همین یک دقیقه گاهی کارمزد را چند برابر کم می‌کند.

چطور تراکنش گیرکرده را تسریع کنیم؟ RBF و CPFP

اگر تراکنش شما از کیف پول خودتان (کیف پولی که کلیدش دست خودتان است) فرستاده شده، دو راه اصلی دارید:

RBF: همان تراکنش را با کارمزد بیشتر دوباره بفرستید

RBF یعنی Replace-By-Fee، یا «جایگزینی با کارمزد». شما همان پول را با همان ورودی‌ها دوباره خرج می‌کنید، این بار با کارمزد بیشتر. نودها نسخه‌ی تازه را جای قدیمی می‌گذارند و نسخه‌ی قدیمی دیگر هیچ‌وقت تایید نمی‌شود. در بیشتر کیف پول‌ها این گزینه با اسمی مثل «افزایش کارمزد» یا «Bump fee» آمده است.

شرطش این است که کارمزد تازه هم در کل و هم به‌ازای هر بایت از قبلی بیشتر باشد. در نسخه‌های تازه‌ی نرم‌افزار نودها، جایگزینی برای بیشتر تراکنش‌ها پذیرفته می‌شود؛ ولی بعضی کیف پول‌ها فقط وقتی دکمه را نشان می‌دهند که از اول گزینه‌ی RBF را روشن کرده باشید.

CPFP: فرزند، کرایه‌ی پدر را می‌دهد

CPFP یعنی Child-Pays-For-Parent. اگر نمی‌شود تراکنش اول را عوض کرد، یک تراکنش دوم می‌سازید که همان پول در راه را خرج کند و کارمزد بالایی بدهد. ماینر برای گرفتن کارمزد بچه، مجبور است پدر را هم در همان بلاک بگذارد. پس هر دو با هم تایید می‌شوند.

این راه هم برای گیرنده کار می‌کند و هم برای فرستنده، اگر از تراکنش اول «باقی‌مانده‌ای» به خودش برگشته باشد. فقط حساب کنید: کارمزد بچه باید آن‌قدر بالا باشد که میانگین دو تراکنش با هم به نرخ روز صف برسد.

مقایسه‌ی دو راه تسریع تراکنش گیرکرده

ویژگی	RBF	CPFP
چه کسی می‌تواند؟	فقط فرستنده	گیرنده، یا فرستنده‌ای که باقی‌مانده دارد
تراکنش اول چه می‌شود؟	با نسخه‌ی تازه جایگزین می‌شود	می‌ماند و همراه بچه تایید می‌شود
هزینه	معمولا کمتر	معمولا بیشتر، چون دو تراکنش است
شرط	کیف پول اجازه‌ی افزایش کارمزد بدهد	خروجی تاییدنشده در کیف پول شما باشد

و اگر هیچ‌کدام شدنی نبود؟ صبر کنید. وقتی شبکه خلوت شود، تراکنش شما هم نوبتش می‌رسد؛ یا حدود دو هفته بعد از ممپول پاک می‌شود و پول در کیف پول خودتان می‌ماند. پس تراکنش گیرکرده تقریبا هیچ‌وقت پول را گم نمی‌کند؛ فقط وقت را می‌گیرد.

اگر از صرافی برداشت کرده‌اید و گیر کرده است

اینجا ماجرا فرق دارد. وقتی از صرافی برداشت می‌کنید، تراکنش را صرافی می‌سازد و کلید دست اوست، نه شما. پس RBF از دست شما برنمی‌آید.

• اول ببینید صرافی TXID داده یا نه. اگر نداده، هنوز در صف خود صرافی است، نه در ممپول.
• اگر داده، آن را در کاوشگر بزنید و ببینید در انتظار است یا تایید گرفته.
• اگر چند ساعت در انتظار مانده، با پشتیبانی صرافی تماس بگیرید و TXID را بدهید. خیلی از صرافی‌ها خودشان کارمزد را بالا می‌برند.
• اگر گیرنده‌اید و کیف پول خودتان را دارید، می‌توانید از CPFP استفاده کنید.

ممپول در شبکه‌های دیگر: اتریوم و ترون

ممپول فقط مال بیت‌کوین نیست. اتریوم هم صف تراکنش در انتظار دارد. در اتریوم کارمزد از یک «کارمزد پایه» تشکیل می‌شود که شبکه خودش با شلوغی بالا و پایین می‌برد، به‌علاوه‌ی یک «انعام» که شما برای جلو افتادن می‌دهید. تراکنش در صف اتریوم را معمولا با گزینه‌ی «تسریع» در کیف پول، با همان شماره‌ی ترتیب و کارمزد بیشتر، جایگزین می‌کنند. وضعیت «Pending» را در مقاله‌ی اتراسکن چیست توضیح داده‌ام.

در شبکه‌ی ترون، که بیشتر تترهای ایران روی آن جابه‌جا می‌شود، بلاک‌ها هر چند ثانیه ساخته می‌شوند و کارمزد با سازوکار دیگری حساب می‌شود. برای همین در ترون صف طولانی و حراج کارمزد مثل بیت‌کوین کمتر پیش می‌آید.

اشتباه‌های رایج درباره‌ی ممپول

• «تراکنش در انتظار، یعنی پول رسیده.» نه. تا تایید نگرفته، قطعی نیست. فروشنده‌ای که با صفر تایید جنس تحویل می‌دهد، ریسک می‌کند.
• «کارمزد را بر اساس مبلغ بگذارم.» نه. کارمزد بیت‌کوین به حجم تراکنش و شلوغی صف بستگی دارد.
• «کمترین کارمزد ممکن را می‌گذارم، بالاخره می‌رسد.» شاید برسد، شاید چند روز طول بکشد یا پاک شود. اگر عجله دارید، نرخ روز صف را نگاه کنید.
• «تراکنش گیر کرده، همان را دوباره بفرستم.» خطرناک است. اگر قبلی بعدا تایید شود، دو بار پرداخت کرده‌اید. از RBF استفاده کنید یا صبر کنید.
• «ممپول یک سرور مرکزی است.» نه. هر نود صف خودش را دارد و هیچ‌کس مالک آن نیست.

پیش از هر برداشت بیت‌کوین، این چک‌لیست کوتاه را مرور کنید:

• یک نگاه به وضعیت ممپول بیندازید: خلوت است یا شلوغ؟
• عجله دارید؟ اولویت زیاد. عجله ندارید؟ اولویت کم و صبر.
• در کیف پول خودتان، گزینه‌ی RBF را روشن بگذارید.
• TXID را نگه دارید.
• برای پرداخت کوچک و فوری، به شبکه لایتنینگ بیت‌کوین فکر کنید که اصلا وارد صف بلاک‌ها نمی‌شود.

سوالات متداول

جمع‌بندی

ممپول صف انتظار تراکنش‌هاست؛ جایی بین «فرستادم» و «رسید». هرچه صف شلوغ‌تر، کارمزد گران‌تر. کارمزد به مبلغ ربط ندارد، به حجم تراکنش و شلوغی شبکه ربط دارد. تراکنش گیرکرده هم پول را گم نمی‌کند؛ یا با RBF و CPFP جلو می‌افتد، یا با صبر تایید یا پاک می‌شود.

پس دفعه‌ی بعد که خواستید بیت‌کوین بفرستید، اول یک دقیقه به صف نگاه کنید، بعد کارمزد را انتخاب کنید و TXID را نگه دارید. اگر می‌خواهید بیشتر بدانید بلاک‌ها و این صف از کجا آمده‌اند، بلاک چین چیست را بخوانید. تصمیم نهایی درباره‌ی زمان و کارمزد هم با خودتان.