PNL چیست؟ محاسبه سود و زیان تحقق‌یافته و تحقق‌نیافته با مثال بورس و رمزارز

خیلی‌ها صفحه‌ی پرتفوی یا صرافی را باز می‌کنند، یک عدد سبز می‌بینند و خوشحال می‌شوند. بعد می‌فروشند و پولی که به حساب می‌آید کمتر است. چرا؟

PNL چیست؟ PNL کوتاه‌شده‌ی Profit and Loss است، یعنی سود و زیانِ یک معامله یا یک سبد. دو نوع دارد: سود و زیان تحقق‌نیافته، که مالِ دارایی یا پوزیشنِ هنوز باز است و روی کاغذ بالا و پایین می‌رود؛ و سود و زیان تحقق‌یافته، که بعد از فروش یا بستنِ معامله قطعی می‌شود و به حسابتان می‌رود.

در این راهنما با هم، با عددهای ساده، هر دو را حساب می‌کنیم: یک بار برای سهم در بورس تهران، یک بار برای ارز دیجیتال، و یک بار برای معامله‌ی اهرمی. آخرش هم می‌بینیم چرا عددی که صرافی یا کارگزاری نشان می‌دهد گاهی با حسابِ خودتان جور درنمی‌آید.

PNL چیست و چرا دو نوع دارد؟

یک تشبیهِ ساده: فرض کنید خانه‌ای دارید که سه سال پیش خریده‌اید و بنگاهِ محل می‌گوید «الان دو برابر می‌ارزد». تا وقتی نفروخته‌اید، این دو برابر فقط یک حرف است. ممکن است سال بعد بازار بخوابد و همان خانه را ارزان‌تر بخرند. ولی روزی که قولنامه را امضا کردید و پول را گرفتید، سود دیگر حرف نیست؛ در حسابِ شماست.

بازار هم همین است. تا معامله باز است، سود یا زیانتان «تحقق‌نیافته» است، یعنی هنوز اتفاق نیفتاده. وقتی بستید، «تحقق‌یافته» می‌شود. اسمِ انگلیسیِ این دو را هم زیاد می‌بینید: Unrealized PNL و Realized PNL.

سود و زیان تحقق‌نیافته (Unrealized PNL)

سود و زیان تحقق‌نیافته یعنی اگر همین الان، با قیمتِ فعلی، می‌فروختید، چقدر سود یا ضرر داشتید. به آن «سود کاغذی» یا «سود شناور» هم می‌گویند. این عدد با هر تغییرِ قیمت عوض می‌شود. امروز سبز است، فردا ممکن است قرمز شود.

فرمولش برای خرید ساده است:

سود و زیان تحقق‌نیافته = (قیمت فعلی − میانگین قیمت خرید) × تعداد

سود و زیان تحقق‌یافته (Realized PNL)

سود و زیان تحقق‌یافته یعنی نتیجه‌ی قطعیِ معامله‌ای که بسته شده است. فروختید، پول آمد، تمام. دیگر بالا و پایین رفتنِ قیمت روی این عدد اثری ندارد. کارمزدها، مالیات و هر هزینه‌ی دیگری هم در همین عدد حساب می‌شود.

سود و زیان تحقق‌یافته = (قیمت فروش − میانگین قیمت خرید) × تعدادِ فروخته‌شده − کارمزدها و مالیات

پیش از رفتن سراغِ مثال‌ها، فرقِ این دو را در یک جدول کنار هم بگذاریم:

فرق سود و زیان تحقق‌یافته و تحقق‌نیافته

ویژگی	تحقق‌نیافته	تحقق‌یافته
وضعیت معامله	باز (هنوز نفروخته‌اید)	بسته (فروخته‌اید)
با تغییر قیمت عوض می‌شود؟	بله، لحظه به لحظه	نه، قطعی است
پول در حساب است؟	نه	بله
کارمزد فروش در آن هست؟	معمولا نه	بله
مالیات بورس ایران	هنوز گرفته نشده	موقع فروش کم شده
کاربرد اصلی	دیدنِ حالِ امروزِ سبد و ریسک	سنجیدنِ کارنامه‌ی واقعیِ معامله‌ها

مهم‌ترین ردیفِ این جدول «پول در حساب است؟» است. سودِ تحقق‌نیافته را نمی‌شود خرجِ اجاره یا جهیزیه کرد. پس تا نفروخته‌اید، به آن دل نبندید.

محاسبه PNL در بورس با یک مثال قدم‌به‌قدم

بیایید با هم یک معامله‌ی ساده در بورس تهران را حساب کنیم. عددها گرد و فقط مثال‌اند. کارمزدها را هم از روی نرخ‌های تقریبیِ امروز گذاشته‌ام: حدودِ ۰٫۳۷٪ برای خرید و حدودِ ۰٫۸۸٪ برای فروش، که نیم درصدش مالیات است. جزییاتِ دقیق را در کارمزد معاملات بورس ببینید.

1. خرید: ۱٬۰۰۰ سهم به قیمتِ ۱۰٬۰۰۰ تومان. یعنی ۱۰ میلیون تومان، به‌علاوه‌ی حدودِ ۳۷ هزار تومان کارمزد. پولی که از جیبتان رفت: ۱۰٬۰۳۷٬۰۰۰ تومان.
2. امروز: قیمت به ۱۲٬۰۰۰ تومان رسیده. ارزشِ سهم‌ها ۱۲ میلیون تومان است.
3. سود تحقق‌نیافته‌ای که خیلی‌ها می‌بینند: ۱۲ میلیون منهای ۱۰٬۰۳۷٬۰۰۰ یعنی ۱٬۹۶۳٬۰۰۰ تومان.
4. اگر بفروشید: از ۱۲ میلیون، حدودِ ۱۰۵٬۶۰۰ تومان کارمزد و مالیات کم می‌شود. به حسابتان ۱۱٬۸۹۴٬۴۰۰ تومان می‌آید.
5. سود تحقق‌یافته: ۱۱٬۸۹۴٬۴۰۰ منهای ۱۰٬۰۳۷٬۰۰۰ یعنی ۱٬۸۵۷٬۴۰۰ تومان؛ حدودِ ۱۸٫۵٪.

دیدید؟ حدودِ ۱۰۰ هزار تومان فرق دارد. شاید کم به نظر برسد، ولی کسی که ماهی ده بار خرید و فروش می‌کند، همین فرق‌های کوچک را بارها می‌دهد.

یک نکته‌ی مهمِ بورسِ ایران هم اینجاست: مالیاتِ نیم درصد از مبلغِ فروش گرفته می‌شود، نه از سود. یعنی حتی اگر با ضرر بفروشید، این مالیات را می‌دهید. پس سهمی که سود تحقق‌نیافته‌اش صفر است، اگر فروخته شود، با کمی ضرر بسته می‌شود.

اگر سهمتان افزایش سرمایه یا سود نقدی داشته، حساب پیچیده‌تر می‌شود، چون قیمت تعدیل می‌شود و عددِ پرتفوی گاهی گمراه‌کننده است. این حالت‌ها را در محاسبه دقیق سود و زیان در بورس باز کرده‌ام. فرقِ پرتفوی لحظه‌ای و پرتفوی سپرده‌گذاری را هم بدانید؛ سود و زیان را اولی نشان می‌دهد و ممکن است خطا داشته باشد.

پس عددِ سبزِ پرتفو یعنی «اگر بفروشید تقریبا این‌قدر»، نه «این‌قدر سود کرده‌اید».

میانگین قیمت خرید: وقتی چند بار خریده‌اید

بیشترِ ما یک‌جا نمی‌خریم. یک بار می‌خریم، قیمت پایین می‌آید، باز می‌خریم. اینجا قیمتِ ورودِ شما دیگر یک عدد نیست؛ میانگین قیمت خرید است، یعنی کلِ پولی که داده‌اید تقسیم بر کلِ تعداد.

مثال با یک ارز دیجیتالِ فرضی که به تومان معامله می‌شود (برای سادگی کارمزد را کنار گذاشته‌ام):

• بارِ اول ۱۰ واحد به قیمتِ ۵۰ هزار تومان: ۵۰۰ هزار تومان.
• بارِ دوم ۱۰ واحد به قیمتِ ۴۰ هزار تومان: ۴۰۰ هزار تومان.
• میانگین: ۹۰۰ هزار تقسیم بر ۲۰ واحد، یعنی ۴۵ هزار تومان.

حالا قیمت ۴۸ هزار تومان است. سود تحقق‌نیافته: ۲۰ واحد ضربِ ۳ هزار تومان، یعنی ۶۰ هزار تومان.

اگر نصفش را، یعنی ۱۰ واحد، به همین ۴۸ هزار بفروشید چه می‌شود؟ ۳۰ هزار تومان سود تحقق‌یافته دارید. ۱۰ واحدِ باقی‌مانده هنوز میانگینِ ۴۵ هزار دارند و ۳۰ هزار تومان سود تحقق‌نیافته. یعنی فروشِ بخشی از دارایی، میانگینِ بقیه را عوض نمی‌کند؛ فقط بخشی از سود را از کاغذ به حساب می‌برد.

این همان کاری است که در حد سود و خروج پله‌ای دنبالش هستیم: بخشی از سود را قطعی کنیم تا اگر بازار برگشت، دستمان خالی نماند.

PNL با اهرم چطور محاسبه می‌شود؟

در معامله‌های اهرمی، مثلِ معاملات فیوچرز ارز دیجیتال، فرمول همان است، ولی دو عدد را باید جدا ببینید: خودِ سود و زیان، و درصدِ آن نسبت به پولی که خودتان گذاشته‌اید. اهرم یعنی با پولِ کم، معامله‌ی بزرگ‌تر باز کنید. فرقِ این دو بازار را در تفاوت اسپات و فیوچرز نوشته‌ام.

این حساب را فقط برای فهمیدنِ ریسک می‌آورم، نه برای دعوت به معامله‌ی اهرمی. بیشترِ تازه‌کارها در این بازار پولشان را از دست می‌دهند.

فرمول لانگ و شورت

• لانگ (شرط روی بالا رفتن): سود و زیان = (قیمت خروج − قیمت ورود) × اندازه‌ی پوزیشن
• شورت (شرط روی پایین آمدن): سود و زیان = (قیمت ورود − قیمت خروج) × اندازه‌ی پوزیشن

اگر معنای لانگ و شورت برایتان تازه است، اول پوزیشن لانگ و شورت به زبان ساده را بخوانید.

مثال عددی با اهرم ۱۰

فرض کنیم ۱۰۰ دلار وثیقه گذاشته‌اید و با اهرمِ ۱۰ یک پوزیشنِ ۱٬۰۰۰ دلاری لانگ روی بیت‌کوین باز کرده‌اید. قیمتِ ورود را ۵۰ هزار دلار بگیریم؛ یعنی اندازه‌ی پوزیشن ۰٫۰۲ بیت‌کوین است. قیمت‌ها فقط مثال‌اند.

مثال PNL و ROE در پوزیشن لانگ با اهرم ۱۰ (عددها فرضی)

قیمت فعلی	تغییر قیمت	سود و زیان	ROE نسبت به وثیقه
۵۲٬۰۰۰ دلار	۴٪+	۴۰ دلار+	۴۰٪+
۵۱٬۰۰۰ دلار	۲٪+	۲۰ دلار+	۲۰٪+
۴۹٬۰۰۰ دلار	۲٪−	۲۰ دلار−	۲۰٪−
۴۸٬۰۰۰ دلار	۴٪−	۴۰ دلار−	۴۰٪−
حدودِ ۴۵٬۵۰۰ دلار	حدودِ ۹٪−	نزدیکِ کلِ وثیقه	خطرِ لیکویید شدن

این جدول یک چیز را بی‌پرده نشان می‌دهد: با اهرمِ ۱۰، هر ۱٪ حرکتِ قیمت، ۱۰٪ از پولِ شما را جابه‌جا می‌کند. کمی کمتر از ۱۰٪ ریزش کافی است تا صرافی پوزیشن را به‌زور ببندد، چون بخشی از وثیقه باید همیشه بماند.

ROE یعنی بازده نسبت به پولی که خودتان گذاشته‌اید (وثیقه)، نه نسبت به اندازه‌ی کلِ معامله. صرافی‌ها معمولا کنارِ سود و زیان، همین درصد را نشان می‌دهند. فرمولش:

ROE = سود و زیان ÷ وثیقه‌ی اولیه × ۱۰۰، که تقریبا همان «درصد تغییر قیمت × اهرم» است.

اگر همین پوزیشن را شورت گرفته بودید، جدول برعکس می‌شد: ریزش تا ۴۸ هزار دلار برایتان ۴۰ دلار سود داشت. برای فرقِ این درصد با بازده کلِ سرمایه، ROI و فرمول بازده سرمایه‌گذاری را هم ببینید.

پس عددِ ۴۰٪ سود در یک روز، اگر با اهرم آمده باشد، از همان راهی که آمده می‌تواند برگردد.

چرا PNL صرافی با محاسبه من فرق دارد؟

این یکی از پرتکرارترین سوال‌هاست. کسی با ماشین‌حساب درست حساب کرده، ولی صرافی یا کارگزاری عددِ دیگری نشان می‌دهد. معمولا یکی از این دلیل‌هاست:

1. کارمزد: بیشترِ سامانه‌ها کارمزدِ فروش یا بستن را در سود تحقق‌نیافته حساب نمی‌کنند، ولی در سود تحقق‌یافته کم می‌کنند. برای همین پوزیشنی که سبز بوده، گاهی با ضررِ کوچک بسته می‌شود.
2. قیمت مارک به جای آخرین قیمت: در قراردادهای آتی، سود تحقق‌نیافته معمولا با «قیمت مارک» حساب می‌شود، یعنی قیمتی منصفانه که از چند منبع درمی‌آید تا یک معامله‌ی عجیب، پوزیشن‌ها را بی‌دلیل نبندد. این قیمت با آخرین قیمتِ معامله‌شده کمی فرق دارد.
3. نرخ فاندینگ: در قراردادهای دایمی، هر چند ساعت یک بار بینِ لانگ‌ها و شورت‌ها پول جابه‌جا می‌شود. این پول در سود تحقق‌یافته می‌نشیند. توضیحش در فاندینگ ریت چیست آمده است.
4. میانگین قیمت: اگر چند بار خریده‌اید و خودتان فقط قیمتِ بارِ اول را در نظر گرفته‌اید، حسابتان با سامانه یکی نمی‌شود.
5. واحد پول: صرافی‌های داخلی ممکن است سود را به تومان نشان بدهند و حسابِ شما به تتر باشد، یا برعکس.
6. تعدیلِ قیمت در بورس: بعد از افزایش سرمایه یا سود نقدی، قیمتِ سهم تعدیل می‌شود و قیمتِ سربه‌سرِ پرتفو گاهی درست به‌روز نمی‌شود.

سود تومانی یا سود دلاری؟

این یکی مخصوصِ ماست. فرض کنید یک ارز دیجیتال خریده‌اید و قیمتش به دلار یا تتر هیچ تغییری نکرده. ولی در همین مدت، قیمتِ تتر در بازارِ داخلی ۱۰٪ بالا رفته. صرافی به تومان ۱۰٪ سود نشان می‌دهد، در حالی که به دلار سودی نکرده‌اید. فقط ارزشِ تومان پایین آمده.

پس پیش از اینکه به سودِ تومانی‌تان افتخار کنید، آن را با تغییرِ قیمت دلار مقایسه کنید. قیمتِ روزِ رمزارزها را هم در قیمت ارزهای دیجیتال امروز می‌بینید.

اشتباه‌های رایج در خواندن PNL

• سود کاغذی را سودِ واقعی دانستن. خیلی‌ها با سودِ تحقق‌نیافته خرید می‌کنند، قول می‌دهند، برنامه می‌چینند. بازار به این برنامه‌ها اهمیتی نمی‌دهد.
• نگه داشتنِ ضرر به امیدِ برگشت. «تا نفروشم ضرر نکرده‌ام» جمله‌ی خطرناکی است. ضررِ تحقق‌نیافته هم ضرر است؛ فقط هنوز قبولش نکرده‌اید. برای همین حد ضرر را پیش از خرید تعیین کنید.
• فراموش کردنِ کارمزد در معامله‌های زیاد. هر خرید و فروش هزینه دارد و این هزینه‌ها جمع می‌شوند.
• نگاه کردن به ROE به جای مبلغ. ۵۰٪ ROE روی ۲۰ دلار وثیقه، ۱۰ دلار است. عدد را همیشه به پول هم ترجمه کنید.
• یکی گرفتنِ تومان و دلار. در تورمِ بالا، سودِ تومانی می‌تواند ضررِ واقعی باشد.

یک چک‌لیست ساده برای ثبت سود و زیان

توصیه‌ی من این است که به عددِ سامانه‌ها بسنده نکنید و حسابِ خودتان را داشته باشید. لازم نیست کارِ پیچیده‌ای باشد؛ یک دفتر یا یک فایلِ اکسل کافی است. برای هر معامله این‌ها را بنویسید:

• تاریخِ خرید و فروش
• تعداد و قیمتِ هر بار خرید (برای میانگین)
• کارمزد و مالیاتِ هر بار
• قیمت و تعدادِ فروخته‌شده
• سود و زیان تحقق‌یافته به تومان، و اگر رمزارز است به دلار هم
• دلیلِ ورود و خروج، در یک جمله

همین فهرست، هسته‌ی یک ژورنال معاملاتی است. چند ماه که بگذرد، خودتان می‌بینید کدام معامله‌ها واقعا سود داده‌اند و کدام فقط روی صفحه سبز بوده‌اند.

سوالات متداول

جمع‌بندی

PNL دو چهره دارد. سود و زیان تحقق‌نیافته حالِ امروزِ سبد را نشان می‌دهد و هر لحظه عوض می‌شود. سود و زیان تحقق‌یافته کارنامه‌ی واقعیِ شماست، بعد از کارمزد و مالیات. اولی را برای سنجیدنِ ریسک نگاه کنید، دومی را برای سنجیدنِ خودتان.

پس دفعه‌ی بعد که عددِ سبزی روی صفحه دیدید، سه سوال بپرسید: اگر الان بفروشم، بعد از کارمزد چقدر می‌ماند؟ این سود به دلار هم سود است؟ و اگر اهرم دارم، با چند درصد ریزش همه‌اش می‌رود؟ تصمیمِ نهایی با خودتان.