ریال یا تومان؟ واحد پول ایران و تبدیل ریال به تومان

ریال تنها واحد پول رسمی ایران است، با کد بین‌المللی IRR و کد عددی ۳۶۴. تومان واحد رسمی نیست؛ واحد شمارشی است که مردم در زندگی روزمره به کار می‌برند و هر تومان برابر ۱۰ ریال است. پس برای تبدیل ریال به تومان یک صفر از سمت راست عدد بردارید و برای تبدیل تومان به ریال یک صفر اضافه کنید.

تا اینجا ساده است. دردسر از جایی شروع می‌شود که رسید کارت‌خوان به ریال است، منوی رستوران به هزار تومان، تابلوی بورس به ریال و صورت مالی شرکت‌ها به میلیون ریال. قانون حذف چهار صفر هم در ۱۴۰۴ تصویب شده و قرار است «ریال جدید» و «قران» بیاید. در این راهنما همه را یک‌جا مرتب کرده‌ام: از جدول تبدیل سریع و ترفندهای ذهنی تا وضعیت دقیق قانون تا مهر ۱۴۰۵.

ریال؛ واحد پول رسمی ایران

ریال از سال ۱۳۰۸ واحد پول رسمی ایران است. امروز هم هر عددی که در قانون، قرارداد رسمی، چک، صورت‌حساب بانکی یا سامانه‌های دولتی می‌بینید، اگر واحدش را ننوشته باشند، ریال است. انتشار اسکناس و سکهٔ ریال در انحصار بانک مرکزی جمهوری اسلامی ایران است.

• کد سه‌حرفی: IRR (طبق استاندارد ISO 4217)
• کد عددی: ۳۶۴
• نماد: ﷼ (در عمل کمتر استفاده می‌شود و بیشتر خودِ کلمهٔ «ریال» را می‌نویسند)
• جزء کوچک‌تر: در قانون، هر ریال ۱۰۰ دینار است، ولی دینار سال‌هاست در عمل کاربردی ندارد.

یک نکتهٔ کاربردی: بعضی صرافی‌ها و سایت‌های قیمت برای تومان کد IRT را به کار می‌برند. این کد رسمی و بین‌المللی نیست و فقط قراردادی است تا تومان با ریال قاطی نشود.

تومان چیست و چرا هنوز با تومان حساب می‌کنیم؟

تومان واحد پول رسمی ایران نیست، ولی نزدیک به یک قرن بعد از رسمی شدن ریال هنوز زبانِ بازار است. نان، کرایهٔ تاکسی، اجاره‌خانه و قیمت خودرو را تقریباً همه به تومان می‌گویند. دلیلش دو چیز است: عادت تاریخی (پیش از ریال، تومان واحد اصلی حساب بود) و اینکه تومان یک صفر کمتر دارد و عدد کوتاه‌تر راحت‌تر گفته می‌شود.

در گفت‌وگوی روزمره حتی از این هم کوتاه‌تر می‌گوییم. «کرایه شد ۸۰ تومن» یعنی ۸۰ هزار تومان، و در بسیاری از شهرها «یه تومن» یعنی یک میلیون تومان. همین میان‌برهای گفتاری است که گاهی کار را به اشتباه‌های گران می‌کشاند.

تفاوت ریال و تومان در یک نگاه

ویژگی	ریال	تومان
جایگاه قانونی	واحد پول رسمی	واحد شمارش غیررسمی
نسبت	۱ ریال	۱۰ ریال
کد	IRR، ۳۶۴	کد رسمی ندارد (گاهی IRT)
کجا می‌بینید	بانک، چک، قبض، کارت‌خوان، بورس	مغازه، رستوران، آگهی، سایت‌های قیمت

هر تومان چند ریال است؟ تبدیل ریال به تومان و تومان به ریال

هر تومان دقیقاً ۱۰ ریال است. این نسبت هیچ‌وقت عوض نمی‌شود و به نرخ دلار و تورم ربطی ندارد. فرمولش ساده است:

• ریال به تومان: مبلغ ریالی ÷ ۱۰. مثلاً ۲۵۰٬۰۰۰ ریال = ۲۵٬۰۰۰ تومان.
• تومان به ریال: مبلغ تومانی × ۱۰. مثلاً ۳۸۰ هزار تومان = ۳٬۸۰۰٬۰۰۰ ریال.

اگر حساب‌وکتابتان در اکسل است، کافی است فرمول =A1/10 را برای ریال به تومان و =A1*10 را برای تومان به ریال بنویسید. فقط مراقب باشید عددهای گردشده را دوباره به ریال برنگردانید، چون اختلافِ گرد کردن ده برابر می‌شود.

تبدیل سریع ریال به تومان

ریال	تومان	طرز گفتن رایج
۱۰	۱	یک تومان
۱۰٬۰۰۰	۱٬۰۰۰	هزار تومان
۱۰۰٬۰۰۰	۱۰٬۰۰۰	ده هزار تومان
۵۰۰٬۰۰۰	۵۰٬۰۰۰	پنجاه هزار تومان («پنجاه تومن»)
۱٬۰۰۰٬۰۰۰	۱۰۰٬۰۰۰	صد هزار تومان
۱۰٬۰۰۰٬۰۰۰	۱٬۰۰۰٬۰۰۰	یک میلیون تومان («یه تومن»)
۱۰۰٬۰۰۰٬۰۰۰	۱۰٬۰۰۰٬۰۰۰	ده میلیون تومان
۱٬۰۰۰٬۰۰۰٬۰۰۰	۱۰۰٬۰۰۰٬۰۰۰	صد میلیون تومان
۱۰٬۰۰۰٬۰۰۰٬۰۰۰	۱٬۰۰۰٬۰۰۰٬۰۰۰	یک میلیارد تومان

میلیون ریال، میلیارد ریال، همت و همر

وقتی عددها بزرگ می‌شوند، رسانه‌ها و صورت‌های مالی سراغ واحدهای ترکیبی می‌روند. اینجاست که بیشترین سوءتفاهم پیش می‌آید، چون «میلیارد ریال» و «میلیارد تومان» ده برابر با هم فرق دارند.

تبدیل واحدهای بزرگ ریال و تومان

عبارت	برابر با	به تومان
یک میلیون ریال	۱٬۰۰۰٬۰۰۰ ریال	صد هزار تومان
یک میلیارد ریال	هزار میلیون ریال	صد میلیون تومان
ده میلیارد ریال	۱۰ هزار میلیون ریال	یک میلیارد تومان
یک همر (هزار میلیارد ریال)	۱٬۰۰۰٬۰۰۰٬۰۰۰٬۰۰۰ ریال	صد میلیارد تومان
یک همت (هزار میلیارد تومان)	۱۰ همر	هزار میلیارد تومان

«همت» کوتاه‌شدهٔ «هزار میلیارد تومان» است و بیشتر در خبرهای بودجه، نقدینگی و ارزش بازار بورس می‌آید. «همر» یعنی «هزار میلیارد ریال» و در اسناد رسمی بودجه دیده می‌شود. هر همت ده همر است.

چند ترفند ذهنی برای تبدیل سریع

من بعد از سال‌ها کار با صورت‌های مالی و تابلوی بورس، این چند میان‌بر را همیشه در ذهن دارم:

1. یک صفر کم یا زیاد کن. ریال به تومان یعنی حذف آخرین صفر؛ اگر عدد صفر نداشت، ممیز را یک رقم به چپ ببرید (۱۲۵ ریال = ۱۲٫۵ تومان).
2. میلیارد ریال × ۱۰۰ = میلیون تومان. ۳ میلیارد ریال یعنی ۳۰۰ میلیون تومان.
3. میلیون ریال × ۱۰۰ = هزار تومان. ۷ میلیون ریال یعنی ۷۰۰ هزار تومان.
4. ارقام را سه‌تا سه‌تا بشمار. عدد ریالیِ هفت‌رقمی یعنی چند میلیون ریال، یعنی چند صد هزار تومان. عدد ده‌رقمی یعنی میلیارد ریال، یعنی صدها میلیون تومان.
5. برای ریال جدید، تومان را بر هزار تقسیم کن. بعد از اجرای قانون حذف چهار صفر، هر هزار تومانِ امروز یک ریال جدید می‌شود. چیزی که امروز ۲۵۰ هزار تومان است، ۲۵۰ ریال جدید خواهد بود.

کجا قیمت به ریال است و کجا به تومان؟

قاعدهٔ کلی این است: هر جا سند رسمی یا سیستم بانکی در کار است، ریال؛ هر جا گفت‌وگو و بازار است، تومان. ولی استثنا زیاد است، پس همیشه برچسب واحد را بخوانید.

رسید کارت‌خوان و پیامک بانک

کارت‌خوان‌های فروشگاهی و رسیدشان تقریباً همیشه ریالی‌اند. پیامک برداشت و واریز بانک‌ها هم معمولاً به ریال است؛ اگر پیامک نوشت «برداشت ۴٬۵۰۰٬۰۰۰»، یعنی ۴۵۰ هزار تومان از حسابتان کم شده، نه ۴ میلیون و ۵۰۰ هزار تومان. موقع کشیدن کارت، عددی که فروشنده روی دستگاه می‌زند باید یک صفر بیشتر از قیمت تومانیِ برچسب داشته باشد.

اپلیکیشن بانک و کارت به کارت

بیشتر اپلیکیشن‌های بانکی و پرداخت، مبلغ را به ریال می‌گیرند، ولی بعضی اپ‌های جدیدتر تومانی‌اند. خوشبختانه تقریباً همه، مبلغ را زیر کادر با حروف می‌نویسند. پیش از تأیید هر انتقال، همان متن حروفی را بخوانید؛ مطمئن‌ترین سد در برابر صفر اضافه همین است.

چک صیادی، قرارداد و قبض

مبلغ چک به ریال نوشته می‌شود. قبض آب و برق و گاز، فاکتور رسمی و صورت‌حساب‌های مالیاتی هم ریالی‌اند. در قرارداد اجاره یا خرید‌وفروش، واحد را همیشه صریح بنویسید («مبلغ ... ریال، معادل ... تومان») تا بعداً اختلاف ده‌برابری پیش نیاید.

بورس، کدال و صورت‌های مالی

برای اهل بورس این مهم‌ترین نکته است: قیمت سهام در سایت TSETMC و بیشتر سامانه‌های معاملاتی کارگزاری‌ها به ریال است. سهمی که روی تابلو ۴٬۲۵۰ نوشته شده، ۴۲۵ تومان می‌ارزد. صورت‌های مالی شرکت‌ها در سامانهٔ کدال هم معمولاً به «میلیون ریال» است؛ سود خالص ۸۰۰٬۰۰۰ میلیون ریال یعنی ۸۰ میلیارد تومان. تحلیلگری که این را فراموش کند، سود هر سهم را ده برابر اشتباه می‌خواند.

فروشگاه، رستوران، آگهی و سایت‌های قیمت

برچسب فروشگاه‌ها، منوی رستوران، آگهی‌های خودرو و مسکن و فروشگاه‌های اینترنتی تقریباً همه تومانی‌اند. در منو، «۳۲۰» معمولاً یعنی ۳۲۰ هزار تومان. قیمت‌های زندهٔ همین سایت هم تومانی است؛ در صفحهٔ قیمت دلار امروز، قیمت یورو امروز و قیمت طلا امروز هر عدد به تومان است، چون مخاطب با تومان قیمت را حس می‌کند.

یک هشدار دربارهٔ نرخ‌های خارجی: مبدل‌های ارز بین‌المللی و موتورهای جست‌وجو برای IRR اغلب نرخی نشان می‌دهند که با نرخ بازار آزاد ایران فاصلهٔ زیادی دارد. برای اینکه بفهمید چرا دلار در ایران چند نرخ دارد، آن متن را بخوانید و برای قیمت روز، فقط به منبع داخلی معتبر نگاه کنید.

اشتباه‌های رایج در کار با ریال و تومان

1. صفر اضافه در کارت به کارت. رایج‌ترین و گران‌ترین اشتباه: مبلغ تومانی را در کادر ریالی می‌زنید و ده برابر کمتر می‌فرستید، یا برعکس، مبلغ ریالی را در کادر تومانی می‌زنید و ده برابر بیشتر. برگرداندن پولِ اشتباه واریزشده به رضایت گیرنده بستگی دارد و می‌تواند هفته‌ها طول بکشد.
2. خواندن پیامک بانک به تومان. پیامک ریالی است؛ اگر تومانی بخوانید، فکر می‌کنید ده برابرِ واقعی خرج کرده‌اید یا موجودی دارید.
3. یکی گرفتن «میلیارد ریال» و «میلیارد تومان». در خبرهای اقتصادی، این دو ده برابر فرق دارند.
4. نوشتن مبلغ تومانی روی چک. روی چک کلمهٔ «ریال» چاپ شده است؛ اگر عدد تومانی بنویسید، چک ده برابر کمتر از قصدتان می‌ارزد.
5. اشتباه در بورس. قیمت ریالی تابلو را تومان فرض کنید، ارزش سفارش یا سود هر سهم را ده برابر اشتباه حساب می‌کنید.
6. قاطی کردن ریال جدید با تومان در آینده. بعد از شروع دورهٔ گذار، برچسب‌ها مدتی هم ریال فعلی و هم ریال جدید را نشان می‌دهند. «۲۵۰ ریال جدید» یعنی ۲۵۰ هزار تومانِ امروز، نه ۲۵ تومان.

تاریخچهٔ واحد پول ایران: از دینار و قران تا ریال

برای اینکه بفهمیم چرا دو واحد داریم، باید کمی به عقب برگردیم. ماجرای تومان از ریال قدیمی‌تر است.

• تومان در دورهٔ مغول: واژهٔ «تومان» ریشهٔ مغولی‌ترکی دارد و به معنای «ده هزار» است. از دورهٔ ایلخانان، تومان واحد شمارش پول بود و هر تومان ده هزار دینار حساب می‌شد.
• قران در دورهٔ قاجار: از زمان فتحعلی‌شاه سکه‌ای به نام «قران» ضرب شد که نامش را از لقب «صاحب‌قران» گرفته بود. هر قران هزار دینار و هر تومان ده قران بود. این نظام تا اوایل دورهٔ پهلوی ادامه داشت.
• رسمی شدن ریال در ۱۳۰۸: طبق «قانون واحد و مقیاس پول» که در اسفند ۱۳۰۸ تصویب شد، ریال جای قران را گرفت. هر ریال برابر یک قران و برابر ۱۰۰ دینار تعریف شد. به همین دلیل نسبت قدیمیِ «هر تومان ده قران» عملاً شد «هر تومان ده ریال» و تا امروز مانده است.
• اسکناس ریالی در ۱۳۱۱: امتیاز نشر اسکناس پیش‌تر از بانک شاهی گرفته و به بانک ملی ایران سپرده شده بود و نخستین اسکناس‌های ریالی در ۱۳۱۱ منتشر شد. بعدها، با تأسیس بانک مرکزی در ۱۳۳۹، این وظیفه به بانک مرکزی رسید.
• قانون پولی و بانکی ۱۳۵۱ و قانون بانک مرکزی ۱۴۰۲: هر دو، ریال را واحد پول کشور تعریف کردند. همین ماده (بند الف مادهٔ ۵۸ قانون بانک مرکزی) است که در ۱۴۰۴ برای حذف چهار صفر اصلاح شد.

حذف چهار صفر از ریال: وضعیت قانون تا مهر ۱۴۰۵

ایدهٔ حذف صفر از پول ملی دست‌کم از اواخر دههٔ ۱۳۸۰ مطرح بود. در مرداد ۱۳۹۸ دولت لایحه‌ای به مجلس فرستاد که واحد پول را «تومان» برابر ۱۰ هزار ریال می‌کرد. مجلس در اردیبهشت ۱۳۹۹ کلیات آن را تصویب کرد و در نسخهٔ مجلس، جزء تومان «قران» نام گرفت؛ پیش‌تر نام «پارسه» هم برای آن مطرح شده بود. اما شورای نگهبان مصوبه را برگرداند و کار سال‌ها معطل ماند. نسخه‌ای که سرانجام در ۱۴۰۴ قانون شد، با آن لایحه یک فرق مهم دارد: نام واحد پول همان ریال می‌ماند و خبری از تومانِ رسمی نیست.

روند تصویب، قدم به قدم

1. ۱۳ مهر ۱۴۰۴: مجلس لایحهٔ اصلاح بند الف مادهٔ ۵۸ قانون بانک مرکزی را با ۱۴۴ رأی موافق، ۱۰۸ مخالف و ۳ ممتنع تصویب کرد.
2. ۲۲ مهر ۱۴۰۴: هیئت عالی نظارت مجمع تشخیص مصلحت نظام آن را مغایر سیاست‌های کلی ندانست. شورای نگهبان به‌خاطر یک ابهام، مصوبه را برای اصلاح به مجلس برگرداند.
3. آبان ۱۴۰۴: مجلس ابهام را برطرف کرد و سخنگوی شورای نگهبان ۱۷ آبان ۱۴۰۴ اعلام کرد که مصوبه مغایر شرع و قانون اساسی نیست.
4. ۱ آذر ۱۴۰۴: رئیس‌جمهور قانون را برای اجرا به بانک مرکزی ابلاغ کرد. طبق گزارش‌های رسمی، قانون از ۱۶ آذر ۱۴۰۴ لازم‌الاجرا شد.
5. اواخر بهمن ۱۴۰۴: هیئت عالی بانک مرکزی پیش‌نویس آیین‌نامهٔ اجرایی را تصویب کرد و برای تصویب نهایی به هیئت وزیران فرستاد. این آیین‌نامه شامل آماده‌سازی سامانه‌ها، آموزش و درج دوگانهٔ قیمت‌هاست.

دولت هم لایحهٔ بودجهٔ ۱۴۰۵ را با ارقام ریال جدید به مجلس داد؛ یعنی دست‌کم در اسناد بودجه، حساب‌وکتاب بدون چهار صفر آغاز شده است.

ریال جدید و قران چقدر می‌ارزند؟

طبق متن قانون، هر ریال جدید برابر ۱۰ هزار ریال فعلی و معادل ۱۰۰ قران است. به زبان تومان: هر ریال جدید همان هزار تومانِ امروز است و هر قران ده تومان.

ریال فعلی، تومان و ریال جدید پس از حذف چهار صفر

ریال فعلی	تومان	پس از حذف چهار صفر
۱۰۰	۱۰	۱ قران
۵٬۰۰۰	۵۰۰	۵۰ قران (نیم ریال جدید)
۱۰٬۰۰۰	۱٬۰۰۰	۱ ریال جدید
۱٬۰۰۰٬۰۰۰	۱۰۰٬۰۰۰	۱۰۰ ریال جدید
۱۰٬۰۰۰٬۰۰۰	۱٬۰۰۰٬۰۰۰	۱٬۰۰۰ ریال جدید
۱٬۰۰۰٬۰۰۰٬۰۰۰	۱۰۰٬۰۰۰٬۰۰۰	۱۰۰٬۰۰۰ ریال جدید

دورهٔ گذار کی شروع می‌شود؟

قانون به بانک مرکزی حداکثر دو سال از زمان لازم‌الاجرا شدن فرصت داده تا مقدمات را آماده کند. بعد «دورهٔ گذار» شروع می‌شود که حداکثر سه سال طول می‌کشد و در آن ریال فعلی و ریال جدید هم‌زمان در گردش‌اند. پس از پایان دورهٔ گذار، تعهدات فقط با ریال جدید و قران پرداخت می‌شود و اسکناس‌های قدیمی به‌تدریج جمع می‌شوند. طبق پیش‌نویس آیین‌نامه، تاریخ آغاز دورهٔ گذار باید دست‌کم چهار ماه زودتر به‌طور عمومی اعلام شود.

تا مهر ۱۴۰۵ تاریخ رسمی آغاز دورهٔ گذار اعلام نشده است. اگر بانک مرکزی تا سقف دو سال صبر کند و دورهٔ گذار هم کامل سه سال طول بکشد، اسکناس‌های فعلی تا حدود ۱۴۰۹ می‌توانند معتبر بمانند. این یک برآورد از سقف زمانی قانون است، نه تاریخ اعلام‌شده.

حذف چهار صفر پول ما را کم‌ارزش‌تر یا باارزش‌تر می‌کند؟

هیچ‌کدام. حذف صفر فقط اسم عددها را عوض می‌کند. حقوق، قیمت‌ها، موجودی حساب و بدهی‌ها همه هم‌زمان بر ۱۰ هزار تقسیم می‌شوند و قدرت خریدتان همان می‌ماند. ریشهٔ صفرهای زیاد تورم مزمن است و تا تورم مهار نشود، صفرهای تازه دوباره برمی‌گردند. برای همین بسیاری از اقتصاددانان این طرح را بیشتر اصلاحی ظاهری و حسابداری می‌دانند تا درمان. اگر می‌خواهید بدانید پول چیست و ارزشش از کجا می‌آید، آن متن پایهٔ خوبی است.

اسکناس، ایران‌چک و سکه‌های رایج

پول نقد ایران امروز ترکیبی از اسکناس، ایران‌چک و سکه‌های فلزی کم‌مصرف است. همهٔ آن‌ها به ریال چاپ شده‌اند، حتی اگر مردم با تومان صدایشان کنند.

• ایران‌چک: بانک مرکزی ایران‌چک را از ۱۳۸۶ به‌جای چک‌پول بانکی منتشر کرد و چون عمرش طولانی شد، عملاً نقش اسکناس درشت را دارد. ایران‌چک ۵ میلیون ریالی (۵۰۰ هزار تومانی) از ۱۲ بهمن ۱۴۰۴ در شبکهٔ بانکی توزیع شد.
• درشت‌ترین اسکناس: اسکناس ۱۰ میلیون ریالی (یک میلیون تومانی) از ۱۲ اسفند ۱۴۰۴ در شعبه‌های منتخب بانک‌ها و با سقف مشخص توزیع شد.
• صفرهای کم‌رنگ: در برخی اسکناس‌ها و ایران‌چک‌های سال‌های اخیر، صفرهای انتهایی کم‌رنگ‌تر چاپ شده‌اند تا چشم مردم کم‌کم به عدد بدون صفر عادت کند.
• سکه‌های فلزی: سکه‌های ریالی هنوز اعتبار قانونی دارند، ولی با تورم سال‌های اخیر تقریباً از چرخهٔ خرید روزمره بیرون رفته‌اند.

توجه کنید که «سکه» در زبان بازار بیشتر به سکهٔ طلا اشاره دارد، نه سکهٔ ریالی. قیمت سکهٔ امامی، بهار آزادی و نیم و ربع را در صفحهٔ قیمت سکه امروز به تومان ببینید.

ریال دیجیتال؛ همان ریال در قالب تازه

ریال دیجیتال (رمزریال) واحد پول تازه‌ای نیست؛ نسخهٔ الکترونیکیِ همان ریال است که بانک مرکزی منتشر می‌کند و هر واحدش دقیقاً یک ریال می‌ارزد. فرقش با موجودی حساب بانکی این است که مستقیماً بدهی بانک مرکزی است و در کیف پول دیجیتال نگه داشته می‌شود. بانک مرکزی آن را از ۱۴۰۱ در مقیاس آزمایشی به کار گرفته است. جزئیات، کاربردها و تفاوتش با رمزارزها را در مقالهٔ ریال دیجیتال چیست نوشته‌ایم. اگر هم برایتان سؤال است که چرا ریال، دلار و یورو پشتوانهٔ طلا ندارند، سراغ ارز فیات بروید.

سوالات متداول

جمع‌بندی

ریال واحد پول رسمی ایران است و تومان، با ارزش ۱۰ ریال، زبانِ بازار. در عمل یک قاعده کافی است: هر جا بانک و سند رسمی هست، عدد را ریالی بخوانید و هر جا برچسب مغازه و آگهی هست، تومانی؛ و پیش از هر انتقال، مبلغ حروفی را چک کنید. قانون حذف چهار صفر هم تصویب شده، ولی تا اعلام رسمی دورهٔ گذار، همین ریال و تومانِ امروز معتبرند.