سهم چیست؟ انواع سهام و نحوهٔ خرید اولین سهم (راهنمای ۱۴۰۵)

خیلی‌ها از من می‌پرسند: «این سهم که همه از آن حرف می‌زنند دقیقاً چیست؟» جوابِ کوتاه این است: سهم یک تکهٔ کوچک از یک شرکت است. هر کس آن را بخرد، به همان اندازه شریکِ شرکت می‌شود؛ در سودش سهم می‌برد، در زیانش هم. «سهام» هم جمعِ همین سهم است و خرید و فروشش در بورس، با کد بورسی و از راهِ کارگزاری انجام می‌شود.

بیایید با هم قدم‌به‌قدم جلو برویم. اول می‌بینیم سهم چه حقی به شما می‌دهد و سودش از کجا می‌آید. بعد انواع سهام را با جدول مقایسه می‌کنیم، اصطلاح‌های تابلو را ساده می‌کنیم، و در آخر با هم اولین سهم را می‌خریم؛ با حسابِ کارمزد جلوی چشمتان.

سهم چیست؟ یک مثالِ ساده از نانواییِ سرِ کوچه

فرض کنید نانواییِ سرِ کوچه می‌خواهد یک تنورِ تازه بخرد و پولش نمی‌رسد. صاحبش می‌گوید: «کلِ نانوایی را صد قسمت می‌کنم. هر کس یک قسمت بخرد، یک‌صدمِ سودِ آخرِ سال مالِ اوست.» به هر کدام از این صد قسمت یک سهم می‌گوییم. شما اگر پنج قسمت بخرید، پنج درصدِ نانوایی مالِ شماست.

شرکت‌های بزرگ هم دقیقاً همین کار را می‌کنند، فقط عددها بزرگ‌ترند. فرض کنید سرمایهٔ یک شرکت ۱۰۰ میلیارد تومان باشد و به یک میلیارد سهم تقسیم شده باشد. اگر یک میلیون سهم داشته باشید، صاحبِ یک‌هزارمِ شرکت هستید. یعنی یک‌هزارمِ سودی که تقسیم می‌شود و یک‌هزارمِ رأی‌های مجمع مالِ شماست. (عددها فقط مثال‌اند.)

قانون هم همین را می‌گوید، فقط رسمی‌تر. طبقِ مادهٔ ۲۴ لایحهٔ اصلاحِ قسمتی از قانون تجارت (مصوب ۱۳۴۷)، سهم قسمتی از سرمایهٔ شرکت سهامی است که نشان می‌دهد صاحبش چقدر در شرکت سهم و تعهد و منفعت دارد. قدیم‌ها برگهٔ کاغذیِ سهم دستِ مردم بود. امروز دیگر برگه‌ای در کار نیست؛ مالکیتِ شما در شرکت سپرده‌گذاری مرکزی به نامِ خودتان ثبت می‌شود.

شرکت‌ها چرا سهام می‌فروشند؟

شاید بپرسید صاحبِ یک شرکتِ پرسود چرا باید دیگران را در سودش شریک کند؟ هیچ گربه‌ای محضِ رضای خدا موش نمی‌گیرد! جوابش پول است. شرکتی که می‌خواهد کارخانه‌اش را بزرگ کند دو راه دارد: یا وام بگیرد و هر ماه قسط و بهره بدهد، یا شریک بگیرد و سود را با او تقسیم کند.

فروشِ سهام همان راهِ دوم است. شرکت پول جمع می‌کند و قسطی هم پس نمی‌دهد. در عوض، شریک‌های تازه در سودِ آینده سهیم می‌شوند. البته هر شرکتی اجازه ندارد سهامش را به همهٔ مردم بفروشد؛ باید شرطهای پذیرش در بورس یا فرابورس را داشته باشد. به این شرکت‌ها «سهامیِ عام» می‌گویند.

از طرفِ ما هم ماجرا روشن است. ساختنِ یک کارخانه یا یک بانک از دستِ آدم‌های معمولی مثلِ من و شما برنمی‌آید. ولی با چند صد هزار تومان می‌شود شریکِ همان کارخانه شد. پس سهم پلی است بینِ پولِ کمِ مردم و کارهای بزرگ.

سهم و سهام چه فرقی دارند؟

از نظرِ معنا فرقی ندارند: سهام جمعِ سهم است. «یک سهم» یعنی یک تکه از شرکت و «سهام شرکت» یعنی همهٔ تکه‌ها. ولی در زبانِ بورسی‌ها «سهم» یک معنای دوم هم پیدا کرده است. وقتی کسی می‌گوید «این سهم امروز مثبت شد»، منظورش خودِ شرکت یا نمادِ آن است، نه یک تکه.

در متن‌های انگلیسی هم دو واژه می‌بینید: Share که بیشتر برای یک تکهٔ سهم است و Stock که برای سهامِ یک یا چند شرکت به کار می‌رود. برای کار در بورسِ ایران این فرق اهمیتی ندارد.

سهامدار چه حقوقی دارد؟

خریدنِ سهم فقط خریدنِ یک عدد روی صفحهٔ گوشی نیست. شما صاحبِ بخشی از یک شرکت شده‌اید و قانون چند حقِ مشخص به شما می‌دهد. همهٔ سهامدارانِ بورسِ ایران این حقوق را دارند:

• حق رأی: هر سهم یک رأی دارد. هر سال در جلسه‌ای به نامِ مجمع عمومی، دربارهٔ تقسیمِ سود و انتخابِ مدیران رأی می‌دهند. حواسمان باشد که رأیِ یک سهامدارِ کوچک وزنِ زیادی ندارد؛ هرچه سهمِ بیشتری داشته باشید، حرفتان بیشتر شنیده می‌شود.
• حقِ سود: اگر شرکت سود کند و مجمع تقسیمش را تصویب کند، به ازای هر سهم مبلغی به شما می‌رسد. به این مبلغ DPS می‌گویند، یعنی پولی که واقعاً به حسابِ بانکیِ شما ریخته می‌شود. زمان و شیوهٔ واریزش را در سود سهام و زمان واریز سود نقدی نوشته‌ام.
• حق تقدم: وقتی شرکت سهمِ تازه منتشر می‌کند، سهامدارانِ فعلی برای خریدنش در اولویت‌اند. این حق را می‌شود استفاده کرد یا فروخت؛ توضیحِ کاملش در حق تقدم خرید سهام چیست آمده است.
• سهم از دارایی‌ها در انحلال: اگر شرکت روزی تعطیل شود، اول بدهی‌هایش را می‌دهند و آنچه می‌ماند بینِ سهامداران تقسیم می‌شود.
• حقِ باخبر شدن: شرکت‌های بورسی باید گزارش‌های مالی و خبرهای مهمشان را در سامانهٔ کدال منتشر کنند تا همهٔ سهامداران هم‌زمان باخبر شوند.
• زیانِ محدود: اگر شرکت ورشکست شود، کسی سراغِ خانه و حسابِ بانکیِ شما نمی‌آید. بیشترین ضررِ شما همان پولی است که بابتِ سهم داده‌اید.

پس سهامدار واقعاً شریک است، با همهٔ حق‌های یک شریک؛ فقط شریکِ کوچک.

سود سهام از کجا می‌آید؟ دو راهِ پول درآوردن

سهم از دو راه برای شما پول می‌سازد. راهِ اول سودِ تقسیمی است: شرکت بخشی از سودِ سالش را نقدی به سهامداران می‌دهد. راهِ دوم بالا رفتنِ قیمت است: اگر کارِ شرکت بهتر شود، یا تورم ارزشِ دارایی‌هایش را بالا ببرد، مردمِ بیشتری حاضرند سهم را گران‌تر بخرند.

دو اصطلاح را همین‌جا یاد بگیریم. EPS یعنی سودی که شرکت در یک سال به ازای هر سهم به دست آورده است. DPS یعنی آن بخش از همین سود که واقعاً به حسابِ شما واریز می‌شود. شرکت می‌تواند بقیه را نگه دارد و خرجِ توسعهٔ کارش کند.

حالا یک نکته که خیلی‌ها را می‌ترساند. بعد از مجمع، قیمتِ سهم معمولاً به اندازهٔ سودِ تقسیمی پایین‌تر باز می‌شود. یک روز صبح می‌بینید سهمتان مثلاً ۱۰ درصد پایین آمده و دلتان هُری می‌ریزد. نترسید؛ احتمالاً همان سودِ تقسیمی است که از قیمت کم شده و چند وقت بعد به حسابِ بانکی‌تان واریز می‌شود. یعنی ضرر نکرده‌اید؛ پول از یک جیب به جیبِ دیگر رفته است.

روی دیگرِ سکه هم هست. سهم سودِ تضمین‌شده ندارد و قیمتش ممکن است ماه‌ها پایین بماند. اینکه سهام در بلندمدت معمولاً بیشتر از سپردهٔ بانکی بازده می‌دهد، دقیقاً به خاطرِ همین ریسک است. اگر می‌خواهید بازدهِ بانک را برای مقایسه حساب کنید، از ماشین‌حسابِ سود بانکیِ سایت کمک بگیرید. پس سهم هم می‌تواند سود بدهد و هم ضرر؛ بی‌ریسک نیست.

انواع سهام؛ کدام‌ها در بورسِ ایران معامله می‌شوند؟

کتاب‌ها سهام را از چند زاویه دسته‌بندی می‌کنند و همین تازه‌کارها را گیج می‌کند. بعضی دسته‌ها قانونی‌اند، مثلِ عادی و ممتاز. بعضی فقط برچسب‌هایی‌اند که تحلیلگرها می‌زنند، مثلِ رشدی و دفاعی. خبرِ خوب این است که در بورسِ ایران تقریباً با یک نوع سروکار دارید. شکلِ زیر نقشهٔ کلی را نشان می‌دهد.

سهام عادی و سهام ممتاز

سهام عادی همان سهمی است که تقریباً همهٔ شرکت‌های ایرانی منتشر می‌کنند. صاحبش رأی دارد، ولی سودِ ازپیش‌تعیین‌شده ندارد. فقط اگر شرکت سود کند و مجمع تصویب کند، سود می‌گیرد. در تعطیلیِ شرکت هم آخرین نفری است که سهمش را از دارایی‌ها می‌گیرد.

سهام ممتاز امتیازهای ویژه‌ای دارد که در اساسنامهٔ شرکت نوشته می‌شود. مثلاً سودِ ثابتی که پیش از بقیه پرداخت می‌شود، یا اولویت در گرفتنِ دارایی‌ها هنگامِ تعطیلی. در عوض، در خیلی از کشورها حقِ رأی ندارد. مثلِ مسافرِ درجه‌یک که زودتر سوار می‌شود، ولی فرمان دستِ او نیست.

واقعیتِ بازارِ ما این است: قانون اجازهٔ انتشارِ سهام ممتاز را داده، ولی در بورس و فرابورس عملاً نمادِ سهام ممتاز معامله نمی‌شود. هر سهمی که از کارگزاری می‌خرید، سهامِ عادیِ بانام است. جدولِ زیر فرقِ این دو را کنارِ هم گذاشته است.

مقایسهٔ سهام عادی و سهام ممتاز

ویژگی	سهام عادی	سهام ممتاز
حق رأی	دارد؛ هر سهم یک رأی	طبقِ اساسنامه؛ اغلب ندارد
سود	متغیر و بی‌تضمین	معمولاً ثابت، پیش از سهامدارانِ عادی
نوبت در تعطیلیِ شرکت	آخر از همه	بعد از طلبکاران، پیش از عادی‌ها
حق تقدم در سهمِ تازه	دارد	طبقِ اساسنامه
سود از رشدِ شرکت	سقف ندارد	محدودتر
معامله در بورسِ ایران	بله، همهٔ نمادهای سهام	عملاً نه

پس اگر جایی خواندید «سهام ممتاز بخرید»، بدانید در بورسِ ما چنین نمادی پیدا نمی‌کنید. آنچه می‌خرید سهام عادی است.

سهام بانام و سهام بی‌نام

این دسته‌بندی دربارهٔ این است که مالک را از کجا بشناسیم. در سهام بانام اسمِ صاحبِ سهم ثبت می‌شود، مثلِ سندِ خانه که به نامِ شماست. سهامِ همهٔ شرکت‌های بورسی بانام است. وقتی سهم می‌خرید به نامِ شما ثبت می‌شود و وقتی می‌فروشید به نامِ خریدار می‌رود.

سهام بی‌نام مثلِ اسکناس است: هر کس برگه‌اش را در دست داشته باشد، مالک شناخته می‌شود. این نوع در بازارِ سرمایهٔ ایران جایی ندارد و بیشتر در شرکت‌های خصوصیِ قدیمی دیده می‌شد.

سهام نقدی و غیرنقدی

اگر سهامدار در ازای سهم پولِ نقد داده باشد، سهمش نقدی است. اگر به جای پول، زمین یا ساختمان یا دستگاه آورده باشد، سهمش غیرنقدی است. آوردهٔ غیرنقدی باید اول کارشناسیِ رسمی شود تا کسی آهنِ قراضه را به جای طلا جا نزند و حقِ بقیه پایمال نشود.

سهام جایزه، سهام مؤسس و سهام انتفاعی

سهام جایزه سهمی است که شرکت از محلِ سودهای جمع‌شده‌اش، بی آنکه پولی بگیرد، به سهامداران می‌دهد. تعدادِ سهم‌هایتان بیشتر می‌شود، ولی قیمتِ هر سهم به همان نسبت پایین می‌آید. مثلِ یک پیتزا که به‌جای ۴ تکه، ۸ تکه‌اش کنند؛ تکه‌ها بیشتر شد، پیتزا بزرگ‌تر نشد.

سهام مؤسس برای قدردانی از بنیان‌گذارانِ شرکت داده می‌شود و سهام انتفاعی فقط حقِ سهم بردن از سود را دارد. این دو بیشتر جنبهٔ حقوقی دارند و در بورس با آن‌ها سروکار پیدا نمی‌کنید.

برچسب‌هایی که تحلیلگرها به سهام می‌زنند

این برچسب‌ها در قانون نیامده‌اند، ولی در اخبار و گروه‌های بورسی زیاد می‌شنوید. جدولِ زیر معنای ساده‌شان را می‌گوید.

برچسب‌های رایجِ سهام در تحلیل و انتخابِ سهم

برچسب	یعنی چه	به کارِ چه کسی می‌آید
سهام رشدی	شرکتی که سودِ امروزش کم است ولی امیدِ رشدِ زیادی دارد	کسی که ریسکِ بیشتر و صبرِ طولانی را می‌پذیرد
سهام ارزشی	شرکتِ باسابقه با سودِ پایدار که قیمتش نسبت به ارزشش پایین است	سرمایه‌گذارِ بلندمدت و محتاط
سهام دفاعی	شرکتی که در رکود هم فروشش کم نمی‌شود، مثلِ غذایی و دارویی	کسی که نوسانِ کمتر می‌خواهد
سهام دلاری	شرکت‌های صادراتی که درآمدشان با گران شدنِ دلار بالا می‌رود	کسی که نگرانِ جهشِ ارز است
سهام ریالی	شرکت‌هایی که در داخل و به ریال می‌فروشند	دوره‌های آرامشِ ارزی و رونقِ داخلی

هیچ‌کدام از این برچسب‌ها «خوب» یا «بد» نیست. هر کدام در یک دوره و برای یک آدم مناسب‌تر است. تصمیمِ نهایی با خودتان.

اصطلاح‌هایی که روی تابلوی هر سهم می‌بینید

اولین بار که صفحهٔ یک سهم را در کارگزاری یا سایتِ TSETMC باز می‌کنید، با کلی عدد روبه‌رو می‌شوید. نگران نباشید؛ برای شروع همین چند تا کافی است:

• نماد معاملاتی: اسمِ کوتاهِ هر شرکت در بورس، مثلاً «فملی» برای ملی صنایع مس ایران. مثلِ اسمِ کوچکی که همه با آن صدایش می‌کنند. قاعدهٔ ساختنِ نمادها را در نماد بورسی چیست گفته‌ام.
• ارزش اسمی: مبلغی که روی کاغذ برای هر سهم نوشته شده؛ در شرکت‌های بورسی معمولاً ۱۰۰ تومان (۱٬۰۰۰ ریال). ربطی به قیمتِ بازار ندارد، همان‌طور که قیمتِ روی جلدِ یک کتابِ قدیمی ربطی به قیمتِ امروزش ندارد. بیشتر در ارزش اسمی سهام چیست.
• قیمت به ریال: قیمت‌های تابلو ریالی‌اند. اگر روی تابلو ۳۳٬۵۰۰ نوشته، یعنی ۳٬۳۵۰ تومان. خیلی‌ها اولش همین‌جا اشتباه می‌کنند.
• قیمت پایانی و آخرین معامله: «آخرین معامله» قیمتِ آخرین خرید و فروشِ روز است. «قیمت پایانی» میانگینِ قیمت‌های روز است و مبنای حسابِ فردا قرار می‌گیرد.
• دامنهٔ نوسان: بیشترین تغییری که قیمت در یک روز مجاز است. اعلامِ اردیبهشت ۱۴۰۵ سازمان بورس دامنهٔ سهام در بورس تهران را مثبت و منفی ۳ درصد گذاشت. یعنی سهمی که دیروز ۱۰ هزار تومان تمام شده، امروز بینِ ۹٬۷۰۰ و ۱۰٬۳۰۰ تومان معامله می‌شود. سازوکارش را در قیمت مجاز سهم و دامنهٔ نوسان ببینید.
• سهام شناور آزاد: آن بخش از سهام که دستِ مردم است و واقعاً خرید و فروش می‌شود. هرچه کمتر باشد، قیمت با پولِ کمتری بالا و پایین می‌رود.
• کد بورسی: شناسهٔ شما در بورس، معمولاً سه حرف و پنج رقم. همهٔ خرید و فروش‌هایتان با همین کد ثبت می‌شود.
• صف خرید و صف فروش: وقتی قیمت به سقف یا کفِ دامنه می‌رسد و طرفِ مقابل نیست، سفارش‌ها در صف می‌مانند. در صفِ فروش ممکن است روزها نتوانید سهمتان را بفروشید.

پس پیش از اولین خرید، دست‌کم این هشت اصطلاح را بشناسید؛ بقیه کم‌کم خودش یاد می‌آید.

بورس و سهام چیست؟ سهم کجا خرید و فروش می‌شود؟

سهم در دو مرحله دست‌به‌دست می‌شود. بارِ اول، شرکت خودش سهامش را به مردم می‌فروشد و پول به جیبِ شرکت می‌رود. به این «بازار اولیه» یا عرضهٔ اولیه می‌گویند و زمانش را در تقویم عرضه اولیه می‌بینید. از آن به بعد، مردم سهم را با هم معامله می‌کنند و شرکت پولی از این معامله‌ها نمی‌گیرد. این «بازار ثانویه» است.

بازارِ ثانویه را مثلِ بازارِ ماشینِ دست‌دوم تصور کنید. کارخانه یک بار ماشین را فروخته است. از آن به بعد قیمتش را خریدار و فروشنده تعیین می‌کنند، نه کارخانه.

این بازار در ایران دو جای اصلی دارد: بورس اوراق بهادار تهران و فرابورس ایران. شرطهای پذیرش در بورس سخت‌تر است و فرابورس بازارهای متنوع‌تری دارد. فرقشان را در فرق بورس و فرابورس گفته‌ام. حالِ کلیِ بازار را هم شاخص نشان می‌دهد که روندش را در شاخص کل بورس امروز می‌بینید.

چطور اولین سهم را بخریم؟ شش قدم تا خریدنِ سهام شرکت

خبرِ خوب این است که لازم نیست به کارگزاری بروید؛ همه‌چیز با گوشی و کامپیوتر انجام می‌شود. ظاهرِ سامانهٔ همهٔ کارگزاری‌ها هم کم‌وبیش شبیه است. مسیر را در شکلِ زیر خلاصه کرده‌ام و بعد هر قدم را با هم باز می‌کنیم.

1. ثبت‌نام در سجام: سجام یعنی سامانه‌ای که اطلاعاتِ هویتی و حسابِ بانکیِ همهٔ سرمایه‌گذاران را نگه می‌دارد. با کد ملی و موبایلی که به نامِ خودتان است ثبت‌نام می‌کنید و احراز هویت را کامل می‌کنید. راهنمای تصویری‌اش در سجام چیست و ثبت‌نام در سامانهٔ سجام آمده است.
2. انتخابِ کارگزاری و گرفتنِ کد بورسی: در یک کارگزاری ثبت‌نام کنید تا کد بورسی و نام کاربری و رمز بگیرید. کارمزدِ قانونی در همهٔ کارگزاری‌ها تقریباً یکی است؛ فرق در کیفیتِ سامانه و پشتیبانی است. برای شروع می‌توانید از صفحهٔ دریافت کد بورسی استفاده کنید.
3. شارژِ حساب: در سامانهٔ کارگزاری بخشی به نامِ «واریز وجه» هست. حسابِ بانکی را انتخاب می‌کنید، مبلغ را می‌زنید و مثلِ یک خریدِ اینترنتی با کارت و رمزِ دوم پرداخت می‌کنید. بعد از آن، عددِ «قدرت خرید» شما بالا می‌رود.
4. انتخابِ سهم: این مهم‌ترین و سخت‌ترین قدم است. از خودتان بپرسید: این شرکت چه می‌فروشد؟ سود می‌کند یا نه؟ چرا فکر می‌کنم قیمتش بالا می‌رود؟ اگر هنوز جوابی ندارید، شروع با یک صندوقِ سهامی منطقی‌تر است؛ کمی پایین‌تر توضیح داده‌ام.
5. ثبتِ سفارش: با ذره‌بین نماد را پیدا کنید، دکمهٔ خرید را بزنید و تعداد و قیمت را وارد کنید. برای قیمت سه راه دارید که در بخشِ بعد گفته‌ام. معاملهٔ سهام شنبه تا چهارشنبه از ساعت ۹ تا ۱۲:۳۰ است و نیم ساعتِ پیش از ۹ فقط سفارش ثبت می‌شود. ویدیوی گام‌به‌گامش را در آموزش خرید و فروش آنلاین سهام گذاشته‌ام.
6. بعد از خرید: سهم به «سبد سهام» یا «پرتفوی» شما می‌رود و به نامتان ثبت می‌شود. اگر روزی بفروشید، پولش دو روزِ کاری بعد قابلِ برداشت است. برداشت هم فقط به حسابِ بانکی‌ای می‌رود که به نامِ خودتان است و در سجام ثبت کرده‌اید. سودِ نقدیِ مجمع‌ها هم به همان حساب واریز می‌شود.

پس سجام، کد بورسی، شارژ، انتخاب، سفارش و بررسی. شش قدم، که پنج تایش فنی است و فقط یکی فکر می‌خواهد: انتخابِ سهم.

قیمتِ خرید را چطور بنویسیم؟ سه راه

موقعِ ثبتِ سفارش، سامانه از شما قیمت می‌خواهد. سه انتخاب دارید:

1. قیمتِ آخرین معامله: ساده‌ترین راه. اگر فروشنده‌ای با همین قیمت باشد، خرید انجام می‌شود.
2. قیمتِ فروشنده‌های موجود: در ستونِ فروشنده‌ها ببینید الان چه قیمتی پیشنهاد می‌دهند و همان را بنویسید. معمولاً کمی گران‌تر است، ولی خرید همان لحظه انجام می‌شود.
3. قیمتِ پایین‌تر: اگر فکر می‌کنید امروز قیمت کمی پایین می‌آید، قیمتِ کمتری بنویسید. خطرش این است که قیمت پایین نیاید و سفارشتان اصلاً انجام نشود.

اینجا یک اشتباهِ رایج هست که خودم بارها از تازه‌کارها دیده‌ام. سفارش را با قیمتِ پایین می‌گذارند و می‌روند، به خیالِ اینکه خریده‌اند. فردا قیمت بالا رفته و سفارش هنوز انجام نشده. پس بعد از هر سفارش، با چشم‌های خودتان به «سبد سهام» و «سفارش‌های باز» سر بزنید. اگر سفارش باز مانده، می‌توانید ویرایشش کنید یا لغوش کنید و از نو بگذارید.

مثالِ عددی: خرید و فروشِ یک سهم چقدر هزینه دارد؟

کارمزد در خرید و فروش یکی نیست. طبقِ جدولِ رایجِ کارمزد در بورس تهران، خریدار حدودِ ۰٫۳۷ درصد و فروشنده حدودِ ۰٫۸۸ درصد می‌پردازد. بخشِ بزرگِ کارمزدِ فروش، مالیاتِ ۰٫۵ درصدیِ فروشِ سهام است. این نرخ‌ها گاهی عوض می‌شوند و در فرابورس کمی کمترند؛ جزئیاتش را در کارمزد معاملات بورس ببینید. بیایید با یک مثالِ فرضی با هم حساب کنیم:

مثالِ فرضی: هزینهٔ خرید و فروشِ ۱۰ میلیون تومان سهم با کارمزدِ تقریبی

مرحله	محاسبه	مبلغ (تومان)
ارزشِ سهم‌های خریده‌شده	۵٬۰۰۰ سهم × ۲٬۰۰۰ تومان	۱۰٬۰۰۰٬۰۰۰
کارمزدِ خرید	۰٫۳۷۱۲٪ × ۱۰٬۰۰۰٬۰۰۰	۳۷٬۱۲۰
پولی که از حساب کم می‌شود	ارزش + کارمزد	۱۰٬۰۳۷٬۱۲۰
فروش با همان قیمت	۵٬۰۰۰ × ۲٬۰۰۰	۱۰٬۰۰۰٬۰۰۰
کارمزدِ فروش	۰٫۸۸٪ × ۱۰٬۰۰۰٬۰۰۰	۸۸٬۰۰۰
پولی که به حساب برمی‌گردد	ارزش − کارمزد	۹٬۹۱۲٬۰۰۰
زیان وقتی قیمت هیچ تکان نخورده	۱۰٬۰۳۷٬۱۲۰ − ۹٬۹۱۲٬۰۰۰	۱۲۵٬۱۲۰ (حدودِ ۱٫۲۵٪)

یعنی اگر سهمی بخرید و با همان قیمت بفروشید، حدودِ ۱۲۵ هزار تومان از ۱۰ میلیون‌تان رفته است. قیمت باید دست‌کم حدودِ ۱٫۲۶ درصد بالا برود تا تازه سر به سر شوید. برای همین خرید و فروشِ پشتِ سرِ هم، حتی اگر قیمت تکان نخورد، پول را آرام‌آرام می‌خورد؛ مثلِ شیری که هر بار جابه‌جایش کنید، چند قطره‌اش روی زمین می‌ریزد.

حداقلِ مبلغِ هر سفارشِ خرید هم از ۱۳۹۹ معادلِ ۵۰۰ هزار تومان تعیین شد. پیش از سفارش، حداقلِ فعلی را در سامانهٔ کارگزاری‌تان ببینید.

توصیهٔ من: اولش با پولِ کم دستتان گرم شود

خیلی‌ها می‌ترسند دکمهٔ خرید را بزنند: «نکند پولم از دست برود؟» توصیهٔ من این است که اول با پولِ کم شروع کنید. مثلاً یک میلیون تومان بگذارید. اگر ۱۰ درصد هم ضرر کنید، ۱۰۰ هزار تومان است. ارزشش را دارد که دستتان گرم شود.

با همین پولِ کم، همهٔ قسمت‌های سامانه را امتحان کنید. ببینید سبدِ سهام سود و زیان را چطور نشان می‌دهد. یک بار بفروشید و پول را برداشت کنید. در بخشِ «گزارش‌ها» ببینید چه پولی بابتِ چه چیزی کم شده است. پیام‌های ناظرِ بازار را هم فقط برای سهم‌های خودتان فیلتر کنید تا خبرِ مهمی از دستتان نرود. وقتی همهٔ این‌ها را یک بار با پولِ کم دیدید، بعداً اگر پولِ بیشتری گذاشتید، دست و دلتان نمی‌لرزد.

سهم بخرم یا صندوق سهامی؟

اگر وقت یا حوصلهٔ بررسیِ شرکت‌ها را ندارید، لازم نیست خودتان سهم انتخاب کنید. صندوقِ سهامی پولِ هزاران نفر را جمع می‌کند و یک مدیرِ حرفه‌ای آن را در ده‌ها سهم می‌گذارد. شما با خریدنِ «واحدِ» صندوق، غیرمستقیم شریکِ همهٔ آن شرکت‌ها می‌شوید؛ مثلِ کسی که به‌جای پختنِ ده جور غذا، از یک آشپزِ کاربلد بشقابِ مخلوط می‌گیرد. جدولِ زیر این دو راه را کنارِ هم گذاشته است.

مقایسهٔ خریدِ مستقیمِ سهم با صندوقِ سهامی برای تازه‌کار

معیار	خریدِ مستقیمِ سهم	صندوقِ سهامی
دانشِ لازم	زیاد؛ شناختِ شرکت و بازار	کم؛ انتخابِ یک صندوقِ خوب
وقتِ لازم	پیگیریِ مداومِ خبرها و گزارش‌ها	سر زدنِ گاه‌به‌گاه
تنوع	با پولِ کم سخت است	از روزِ اول ده‌ها سهم
بازدهِ احتمالی	بیشتر، اگر درست انتخاب کنید	نزدیک به میانگینِ بازار، منهای هزینهٔ صندوق
حق رأی در مجمع	دارید	با مدیرِ صندوق است
یادگیری	تجربهٔ مستقیمِ بازار	تجربهٔ کمتر از سازوکارِ سهم

همان‌طور که می‌بینید، هیچ‌کدام همه‌جا بهتر نیست. پیشنهادِ من به بیشترِ تازه‌کارها ترکیبِ هر دو است: بخشِ بزرگِ پول در صندوق، و مبلغِ کمی که از دست دادنش زندگی‌تان را به هم نمی‌زند، در یکی دو سهم برای یاد گرفتن. مقایسهٔ کامل‌تر را در صندوق سرمایه‌گذاری در سهام چیست نوشته‌ام.

هفت اشتباهی که در خریدِ اولین سهم پول‌تان را می‌برد

در بیش از ۲۰ سال کار در بازار سرمایه، این اشتباه‌ها را بارها از تازه‌واردها دیده‌ام. راستش چند تایش را خودم هم در سال‌های اول کرده‌ام:

• سهمِ «ارزان» را با قیمتِ کم یکی گرفتن: سهمِ ۵۰۰ تومانی لزوماً از سهمِ ۱۰ هزار تومانی ارزان‌تر نیست. یک کیلو گوجه را با یک کیلو زعفران از روی قیمت مقایسه نمی‌کنیم. ارزانی را باید با سود و دارایی‌های شرکت سنجید، نه با عددِ قیمت.
• خرید با پیامِ کانال و حرفِ این و آن: اگر کسی گفت فلان سهم را بخر، بپرسید چرا. اگر دلیلِ روشنی نداشت، پولتان را پایِ حدسِ او نگذارید.
• همهٔ تخم‌مرغ‌ها در یک سبد: یک خبرِ بد دربارهٔ یک شرکت می‌تواند ماه‌ها پولتان را قفل کند. با پولِ کم، صندوق تنوع را ارزان‌تر به شما می‌دهد.
• «شاخص سبز است، پس سهمِ من هم سبز است»: شاخص میانگینِ کلِ بازار است. در روزِ سبزِ شاخص هم ممکن است سهمِ شما قرمز باشد.
• ترسیدن از افتِ قیمت بعد از مجمع: این افت معمولاً همان سودِ تقسیمی است که بعداً به حسابتان می‌آید. پیش از هر کاری، تاریخِ مجمع را نگاه کنید.
• فروش با اولین افت، یا نگه‌داشتنِ سهمِ زیان‌ده تا ابد: هر دو از هیجان می‌آیند. پیش از خرید روی کاغذ بنویسید چرا می‌خرید و در چه شرایطی می‌فروشید.
• معامله با پولِ قرض یا پولِ خرجِ زندگی: پولِ اجاره و قسطِ ماهِ بعد جایش در بورس نیست. بورس جای پولی است که دست‌کم یکی دو سال لازمش ندارید.

چک‌لیستِ پیش از خریدِ اولین سهم

پیش از اینکه دکمهٔ خرید را بزنید، این شش جمله را برای خودتان بخوانید. اگر به همه‌شان «بله» گفتید، آماده‌اید:

1. می‌دانم این شرکت چه می‌فروشد و درآمدش از کجا می‌آید.
2. سودِ سال‌های اخیر و آخرین گزارش‌هایش را در کدال دیده‌ام.
3. تاریخِ مجمع، باز یا بسته بودنِ نماد و صف‌ها را نگاه کرده‌ام.
4. کارمزدِ خرید و فروش را در حسابم آورده‌ام.
5. این پول را دست‌کم یکی دو سال لازم ندارم.
6. از قبل می‌دانم اگر حدسم غلط بود، کجا و چرا می‌فروشم.

ریسک‌های سرمایه‌گذاری در سهام

سهم سه جور ریسک دارد. ریسکِ بازار یعنی کلِ بورس به خاطرِ تورم، نرخِ بهره، سیاست یا جنگ پایین بیاید و سهمِ خوب هم همراهِ بقیه افت کند. ریسکِ شرکت یعنی یک شرکتِ مشخص بد مدیریت شود یا بازارش را از دست بدهد. ریسکِ نقدشوندگی یعنی در صفِ فروش یا وقتی نماد بسته است، نتوانید سهم را هر وقت خواستید بفروشید.

هیچ‌کدام از این ریسک‌ها صفر نمی‌شود، ولی می‌شود مهارشان کرد: پول را بینِ چند سهم یا صندوق پخش کنید، برای چند سال برنامه بریزید، و پیش از معامله یاد بگیرید. اگر می‌خواهید این مسیر را منظم و از پایه یاد بگیرید، فهرستِ دوره‌های آموزشیِ بورس را ببینید. پس ریسک را نمی‌شود حذف کرد، ولی می‌شود با چشمِ باز با آن کنار آمد.

سوالات متداول

جمع‌بندی

سهم یعنی شریک شدن در یک شرکت؛ با حقِ رأی، حقِ سود و حق تقدم، و البته با ریسکِ ضرر. در بورسِ ایران تقریباً هرچه می‌خرید سهام عادیِ بانام است. برای خریدِ اولین سهم در سجام ثبت‌نام می‌کنید، کد بورسی می‌گیرید، حساب را شارژ می‌کنید و سفارش می‌دهید.

ولی مهم‌تر از این قدم‌های فنی، دانستنِ این است که چه می‌خرید و چرا. پس دفعهٔ بعد که خواستید سهمی بخرید، اول از خودتان بپرسید: «این شرکت چه کار می‌کند و چرا فکر می‌کنم قیمتش بالا می‌رود؟» اگر جوابی نداشتید، با یک صندوق یا با پولِ کم شروع کنید. تصمیمِ نهایی با خودتان.