تسویه معاملات بورس (T+2): پول فروش سهام کی واریز می‌شود؟

تسویه معاملات بورس یعنی جابه‌جاییِ واقعیِ پول و سهم بین خریدار و فروشنده، پس از اینکه معامله انجام شد. در بورس تهران و فرابورس، سهام با قاعدهٔ T+2 تسویه می‌شود: پولِ فروشِ سهم، دو روزِ کاری بعد از روزِ معامله قابل برداشت است. اگر شنبه بفروشید، پول دوشنبه آزاد می‌شود.

خیلی‌ها اولین بار که سهمی می‌فروشند، سراغِ دکمهٔ برداشت می‌روند و می‌بینند پول هست ولی «قابل برداشت» نیست. نگران می‌شوند که نکند کارگزاری پولشان را نگه داشته. نه؛ این قاعدهٔ خودِ بازار است. بیایید با هم ببینیم این دو روز کجا می‌رود، چطور روزش را دقیق حساب کنیم و چطور برنامه بریزیم که سرِ قسط یا اجاره دستمان خالی نماند.

تسویه معاملات بورس یعنی چه؟

هر معامله دو مرحله دارد. مرحلهٔ اول «توافق» است: سفارشِ شما با سفارشِ یک خریدار جفت می‌شود و قیمت قطعی می‌شود. مرحلهٔ دوم «تسویه» است: سهم واقعاً به نامِ خریدار ثبت می‌شود و پول واقعاً به دستِ فروشنده می‌رسد.

یک مثالِ آشنا بزنم. وقتی خانه می‌فروشید، امروز قولنامه را امضا می‌کنید، ولی سند چند روز بعد در دفترخانه منتقل می‌شود و بقیهٔ پول همان روز دستتان می‌رسد. در بورس هم کلیکِ فروش همان قولنامه است. تسویه همان روزِ دفترخانه است، فقط به‌جای چند هفته، دو روزِ کاری طول می‌کشد.

پس وقتی سهمی می‌فروشید، معامله همان لحظه قطعی است و دیگر برنمی‌گردد. فقط پولش کمی دیرتر به حسابِ قابل برداشتِ شما می‌آید.

T+2 در بورس یعنی چه؟ روزشمارِ واریزِ پول

حرفِ T از واژهٔ انگلیسیِ Trade یعنی «معامله» آمده. T روزی است که سهم را فروخته‌اید. T+1 یعنی یک روزِ کاری بعد و T+2 یعنی دو روزِ کاری بعد. نکتهٔ مهم همین «روزِ کاری» است: پنجشنبه، جمعه و تعطیلاتِ رسمی شمرده نمی‌شوند.

بازارِ سهام از شنبه تا چهارشنبه باز است. جدولِ زیر نشان می‌دهد اگر هر روزِ هفته بفروشید، پول (در هفته‌ای که تعطیلیِ رسمی ندارد) چه روزی قابل برداشت می‌شود.

روزشمارِ تسویهٔ T+2 برای فروشِ سهام در یک هفتهٔ بی‌تعطیلی

روزِ فروش (T)	T+1	T+2؛ پول قابل برداشت
شنبه	یکشنبه	دوشنبه
یکشنبه	دوشنبه	سه‌شنبه
دوشنبه	سه‌شنبه	چهارشنبه
سه‌شنبه	چهارشنبه	شنبهٔ هفتهٔ بعد
چهارشنبه	شنبهٔ هفتهٔ بعد	یکشنبهٔ هفتهٔ بعد

حواسمان به دو ردیفِ آخر باشد. کسی که سه‌شنبه می‌فروشد، فکر می‌کند پنجشنبه پولش را دارد، ولی تا شنبه صبر می‌کند. یعنی به‌خاطرِ تعطیلیِ آخرِ هفته، دو روزِ کاری عملاً چهار روزِ تقویمی می‌شود.

تعطیلی‌ها پول را چقدر عقب می‌اندازند؟

هر روزی که بازار بسته باشد، از شمارش بیرون می‌رود. پس اگر درست پیش از نوروز یا یک تعطیلیِ چندروزه بفروشید، پول بعد از تعطیلات آزاد می‌شود. این را کسانی که برای خریدِ عید روی پولِ سهم حساب کرده‌اند، با پوست و گوشت فهمیده‌اند.

تعطیلیِ ناگهانی هم هست. در همین سالِ ۱۴۰۵ چند بار بازار به‌خاطرِ گرمای شدید و مدیریتِ مصرفِ برق بسته شد؛ مثلاً ۲۱ مرداد و ۷ و ۸ شهریور. در این روزها تسویه هم جلو نمی‌رود. پس اگر پول را برای روزِ مشخصی لازم دارید، یکی دو روز حاشیه بگذارید.

چرا پول فروش سهم بلافاصله قابل برداشت نیست؟

شاید بپرسید: «کارت‌به‌کارت چند ثانیه طول می‌کشد؛ چرا بورس دو روز؟» جواب این است که در بورس شما مستقیم با خریدار حساب‌وکتاب نمی‌کنید. هزاران خریدار و فروشنده از صدها کارگزاریِ مختلف در یک روز با هم معامله می‌کنند و باید یک جا همهٔ این‌ها با هم جمع و تفریق شود.

آن «یک جا» شرکت سپرده‌گذاری مرکزی اوراق بهادار و تسویه وجوه است که همه به اختصار «سمات» صدایش می‌کنند. سمات دفترِ مالکیتِ همهٔ سهام‌های بورس را نگه می‌دارد و کارش انجامِ کارهای پس از معامله است: جابه‌جاییِ سهم و پول.

پایاپای و اتاق پایاپای به زبانِ ساده

پایاپای یعنی «سر به سر کردن». فرض کنید کارگزاریِ «الف» امروز برای مشتری‌هایش ۵۰۰ میلیون تومان سهم خریده و ۳۰۰ میلیون فروخته. لازم نیست ۸۰۰ میلیون تومان این طرف و آن طرف برود. فقط ۲۰۰ میلیونِ خالص باید پرداخت شود. سمات همین حساب را برای همهٔ کارگزاری‌ها با هم انجام می‌دهد. (عددها مثال‌اند.)

«اتاق پایاپای» هم نامِ همان واحدی است که این حساب‌ها را می‌بندد و تضمین می‌کند هر دو طرف به تعهدشان عمل کنند. در بازارِ سهام کارش بیشتر پشتِ صحنه است، ولی در بورس کالا و معاملات آتی نامش را زیاد می‌شنوید، چون آنجا وجهِ تضمین هم می‌گیرد.

این دو روز فرصت می‌دهد که مدارک چک شود، سهم از کدِ فروشنده کم و به کدِ خریدار اضافه شود و پول بین بانک‌ها جابه‌جا شود. اگر فردا معلوم شد خریداری پول نداشته، کارگزاریِ او مسئول است، نه شما. یعنی این صبرِ کوتاه، بیمهٔ پولِ شماست.

این قاعده همیشه دو روز نبوده. تا بهمنِ ۱۳۹۶ تسویهٔ سهام در بورس و فرابورس سه روزِ کاری (T+3) طول می‌کشید و از آن زمان به T+2 رسید. تا مهرِ ۱۴۰۵ هم خبرِ رسمی‌ای از رفتنِ سهام به T+1 اعلام نشده است. پس با همین دو روز برنامه بریزید.

زمان واریز پول فروش سهام: از کلیکِ فروش تا حساب بانکی

آزاد شدنِ پول در کارگزاری یک چیز است و نشستنش در حساب بانکی چیزِ دیگر. مسیرِ کامل این است:

1. فروش (روزِ T): سفارشتان در سامانهٔ معاملاتِ آنلاین انجام می‌شود. مبلغ، پس از کمِ کارمزد و مالیات، همان لحظه در حسابتان دیده می‌شود، ولی هنوز قابل برداشت نیست.
2. ثبتِ درخواست وجه: در پنلِ کارگزاری بخشِ «درخواست وجه» یا «برداشت» را باز می‌کنید و مبلغ و تاریخ را می‌زنید. تاریخ نمی‌تواند زودتر از T+2 باشد.
3. رعایتِ مهلتِ کارگزاری: هر کارگزاری ساعتی دارد که درخواست باید تا آن ساعت، معمولاً در روزِ کاریِ پیش از تاریخِ پرداخت، ثبت شود. این ساعت را از سایتِ کارگزاریِ خودتان بپرسید.
4. پرداخت (روزِ T+2): کارگزاری پول را با حوالهٔ بانکی (معمولاً پایا) به شمارهٔ شبایی می‌فرستد که در سامانهٔ سجام و پرونده‌تان ثبت شده.
5. نشستن در حساب: حوالهٔ پایا در چند نوبت در روز انجام می‌شود. پس پول معمولاً همان روزِ پرداخت، ولی شاید چند ساعت بعد، در حساب بانکی دیده شود.

بیایید یک مثالِ گرد حساب کنیم. فرض کنید سه‌شنبه ۱۰۰ میلیون تومان سهم می‌فروشید. فرض کنیم جمعِ کارمزد معاملات بورس و مالیاتِ فروش حدودِ یک درصد شود (این فقط مثال است؛ نرخِ دقیق را در همان مقاله ببینید). حدودِ ۹۹ میلیون تومان در حسابتان می‌نشیند. چون سه‌شنبه فروخته‌اید، زودترین تاریخِ برداشت شنبهٔ بعد است. اگر درخواست را به‌موقع ثبت کنید، پول شنبه به حساب بانکی می‌رسد.

پس اگر قسطِ وام یا اجاره‌تان روزِ یکم است، یعنی باید سهم را دست‌کم سه چهار روزِ کاری زودتر بفروشید، نه شبِ قبل.

مانده حساب، قدرت خرید و مانده قابل برداشت در کارگزاری

در پنلِ کارگزاری معمولاً چند عدد کنار هم می‌بینید و همین گیج‌کننده است. جدولِ زیر هرکدام را ساده می‌کند:

فرقِ عددهای حسابِ کارگزاری

عدد	یعنی چه؟	پولِ فروشِ امروز در آن هست؟
مانده حساب	جمعِ کلِ پولِ شما نزدِ کارگزاری، چه تسویه‌شده چه نشده	بله
قدرت خرید	مبلغی که همین حالا می‌توانید با آن سفارشِ خرید بدهید (گاهی با اعتبارِ کارگزاری)	بله، برای خریدِ نمادهای هم‌گروه
مانده قابل برداشت	پولی که می‌توانید به حساب بانکی ببرید	خیر، تا روزِ T+2
اعتبار خرید	پولی که کارگزاری به شما قرض می‌دهد تا سهم بخرید	ربطی ندارد؛ بدهیِ شماست

پس عددی که برای برداشت مهم است فقط «مانده قابل برداشت» است. اگر قدرتِ خرید بیشتر از مانده حساب است، یعنی اعتبارِ کارگزاری هم رویش آمده و آن مبلغ مالِ شما نیست.

با پول فروش تسویه‌نشده می‌توان سهم دیگری خرید؟

بله، و این خبرِ خوبی است. لازم نیست دو روز دست روی دست بگذارید. پولِ فروشِ امروز همان لحظه در قدرتِ خریدتان می‌نشیند و می‌توانید با آن سهمِ دیگری بخرید. فقط یک قید دارد: گروهِ تسویهٔ دو نماد.

• از T+2 به T+2: سهمی را بفروشید و سهمِ دیگری بخرید؛ همان روز می‌شود، چون هر دو پرداخت در یک روز با هم سر به سر می‌شوند.
• از T+2 به T+1: با پولِ فروشِ سهم نمی‌توانید همان روز صندوقِ درآمد ثابت یا اوراق بخرید. باید یک روزِ کاری صبر کنید، وگرنه تاریخِ پرداخت جور درنمی‌آید.
• از T+1 به T+2: با پولِ فروشِ صندوقِ درآمد ثابت همان روز می‌توانید سهم بخرید، چون پولتان زودتر از تاریخِ بدهیِ خرید می‌رسد.

بعضی کارگزاری‌ها این قیدها را خودکار اعمال می‌کنند. اگر سفارشی ثبت نشد، دلیلش احتمالاً همین است، نه خرابیِ سامانه. پس پیش از جابه‌جاییِ پول بینِ سهم و صندوق، گروهِ تسویهٔ هر دو را بدانید.

تسویه T+1 و T+2 در ابزارهای مختلف بورس

همهٔ نمادها دو روزه نیستند. جدولِ زیر زمانِ تسویهٔ رایجِ ابزارهای بازار سرمایهٔ ایران را تا مهرِ ۱۴۰۵ نشان می‌دهد:

زمانِ تسویهٔ رایج در بازارهای بورس ایران (تا مهر ۱۴۰۵)

ابزار	زمان تسویه	نکته
سهام بورس و فرابورس، حق تقدم	T+2	قاعدهٔ اصلیِ بازار
صندوق‌های ETF سهامی، مختلط و اهرمی	T+2	مثلِ سهم معامله و تسویه می‌شوند
صندوق‌های درآمد ثابتِ قابل معامله	T+1	پول یک روزِ کاری بعد آزاد می‌شود
اوراق با درآمد ثابت (اخزا، مرابحه، اجاره…)	T+1	بازارِ بدهی از قدیم یک‌روزه بوده
گواهی سپردهٔ سکه و نقره در بورس کالا	T+1	طبقِ راهنمای کارگزاری‌ها
صندوق‌های طلا	معمولاً T+1	در برگهٔ نماد در اپِ کارگزاری چک کنید
اختیار معامله (آپشن)	T+1	برای خرید و فروشِ خودِ قرارداد
قرارداد آتی	تسویهٔ روزانه	سود و زیان هر روز به حساب می‌نشیند
بازار فیزیکیِ بورس کالا (نقدی)	معمولاً تا T+3	خریدار تا روزِ کاریِ سوم فرصت دارد

این جدول یک قاعدهٔ ساده می‌دهد: هرچه ابزار به «پول» نزدیک‌تر باشد، مثلِ اوراق و صندوقِ درآمد ثابت، تسویه‌اش کوتاه‌تر است. برای همین بعضی‌ها پولِ چندروزه‌شان را در صندوق درآمد ثابت نگه می‌دارند تا هر وقت لازم شد، فردایش نقد باشد.

تسویه در بورس کالا و گواهی‌ها چه فرقی دارد؟

در بورس کالا دو دنیا داریم. یکی بازارِ گواهی‌ها و صندوق‌هاست که مثلِ سهم با کدِ بورسی خرید و فروش می‌شود و تسویه‌اش معمولاً یک‌روزه است؛ مثلِ گواهی سپرده سکه طلا. دیگری بازارِ فیزیکی است، مثلِ خریدِ خودرو یا فولاد، که پول از راهِ حسابِ وکالتی مسدود می‌شود و تسویه‌اش قاعدهٔ خودش را دارد.

صندوق‌های صدور و ابطالی چطور؟

در صندوق‌هایی که از سایتِ خودِ صندوق می‌خرید و «ابطال» می‌کنید، تسویه را امیدنامهٔ همان صندوق تعیین می‌کند. معمولاً یک تا چند روزِ کاری طول می‌کشد. پیش از خرید، در سایتِ صندوق بخشِ «زمانِ پرداختِ وجهِ ابطال» را بخوانید. فرقِ این دو مدل را در مقالهٔ صندوق سرمایه‌گذاری چیست کامل گفته‌ام.

پنج اشتباهِ رایج دربارهٔ تسویهٔ وجه در بورس

• شمردنِ پنجشنبه و جمعه: فروشِ سه‌شنبه یعنی پولِ شنبه، نه پنجشنبه.
• یادِ رفتنِ درخواست وجه: آزاد شدنِ پول خودکار به حساب بانکی نمی‌رود. تا درخواست ندهید، پول در کارگزاری می‌ماند.
• دیر ثبت کردنِ درخواست: درخواستی که بعد از مهلتِ کارگزاری ثبت شود، یک روزِ کاری عقب می‌افتد.
• شبای نامعتبر: اگر شبای ثبت‌شده در سجام بسته یا به نامِ کسِ دیگری باشد، پول برمی‌گردد. پیش از فروشِ بزرگ، شبا را چک کنید.
• یکی گرفتنِ قدرتِ خرید با پولِ خودتان: اعتبارِ کارگزاری قرض است. اگر با آن خرید کنید و پول را برداشت کنید، بدهکار می‌شوید.

چک‌لیست: وقتی پولِ سهم را برای روزِ مشخصی لازم دارید

• روزی که پول را لازم دارید، روی تقویم علامت بزنید.
• از آن روز دو روزِ کاری عقب بروید؛ پنجشنبه، جمعه و تعطیلات را نشمارید.
• یک روزِ دیگر برای تعطیلیِ ناگهانی یا صفِ فروش حاشیه بگذارید.
• مطمئن شوید سهم صفِ فروش نیست و در روزِ فروش واقعاً فروش می‌رود.
• همان روزِ فروش درخواست وجه را برای زودترین تاریخِ ممکن ثبت کنید.
• شبای ثبت‌شده در کارگزاری و سجام را یک بار نگاه کنید.

اگر تازه کار را شروع کرده‌اید و هنوز کارگزاری انتخاب نکرده‌اید، مقالهٔ کارگزاری بورس چیست قدم‌به‌قدم کمک می‌کند. برای اینکه حالِ کلیِ بازار را پیش از فروش ببینید، شاخص کل بورس امروز را هم نگاه کنید.

سوالات متداول

جمع‌بندی

تسویه معاملات بورس همان فاصلهٔ بینِ قطعی شدنِ معامله و رسیدنِ واقعیِ پول است. برای سهام این فاصله دو روزِ کاری است و پنجشنبه، جمعه و تعطیلات را نمی‌شمارد. پولِ فروش در این فاصله گم نشده؛ در قدرتِ خریدتان هست و فقط هنوز برداشت‌شدنی نیست.

پس دفعهٔ بعد که پول را برای روزِ مشخصی لازم داشتید، از آن روز دو روزِ کاری عقب بروید، یک روز هم حاشیه بگذارید و همان روزِ فروش درخواستِ وجه را ثبت کنید. با همین سه کار، تسویه دیگر غافلگیرتان نمی‌کند.