حجم معاملات و ارزش معاملات در بورس چیست و چه می‌گوید؟

«امروز بازار چقدر معامله شد؟» این پرسش دو جوابِ متفاوت دارد. حجم معاملات یعنی امروز چند تا سهم دست‌به‌دست شد. ارزش معاملات یعنی برای همین سهم‌ها روی‌هم چند تومان پول جابه‌جا شد. اولی تعداد را می‌شمارد، دومی پول را. هر دو نشان می‌دهند بازار چقدر جان دارد و خریدوفروش در آن راحت است یا نه.

من سال‌هاست می‌بینم که خیلی‌ها این دو عدد را با «ارزش بازار» قاطی می‌کنند. در این نوشته هر سه را با یک مثالِ ساده از هم جدا می‌کنیم. بعد می‌بینیم بالا رفتنِ حجم چه پیامی دارد، کجا گول‌مان می‌زند و چطور از آن در تابلوی معاملات استفاده کنیم.

حجم معاملات در بورس یعنی چه؟

حجم معاملات یعنی تعدادِ سهمی که در یک بازهٔ زمانی خرید و فروش شده است. این بازه معمولاً یک روزِ معاملاتی است. اگر کنارِ نمادی بنویسند حجم ۳ میلیون، یعنی امروز ۳ میلیون سهمِ آن شرکت از دستِ فروشنده‌ها به دستِ خریدارها رفته است.

یک نکتهٔ ساده ولی مهم: هر سهمی که خریده می‌شود، کسی آن را فروخته است. پس حجم یعنی «خرید یا فروش»، نه «خرید به‌علاوهٔ فروش». ۳ میلیون سهم حجم، یعنی ۳ میلیون سهم خرید و همان ۳ میلیون سهم فروش.

حجم را می‌شود برای یک نماد، یک گروه (مثلاً خودرویی‌ها) یا کلِ بازار حساب کرد. در سایت‌های بورسی کنارِ عدد، حرفِ لاتین هم می‌بینید:

• K یعنی هزار؛ 250K یعنی ۲۵۰ هزار سهم.
• M یعنی میلیون؛ 3.5M یعنی ۳ و نیم میلیون سهم.
• B یعنی میلیارد؛ 1.2B یعنی یک میلیارد و ۲۰۰ میلیون سهم.

کنارِ حجم معمولاً «تعداد معاملات» هم هست. این دو یکی نیستند. تعداد معاملات می‌گوید چند بار معامله انجام شد. ممکن است ۱۰ هزار نفر هر کدام کمی بخرند، یا یک نفر یک‌جا خریدِ بزرگی کند. حجم شاید یکی باشد، ولی ماجرا خیلی فرق دارد. پس حجم را همیشه کنارِ تعدادِ معاملات ببینید.

ارزش معاملات در بورس چیست؟

ارزش معاملات یعنی مجموعِ پولی که در همان بازه برای خریدِ سهم‌ها پرداخت شده است. حسابِ تقریبی‌اش ساده است:

ارزش معاملات ≈ حجم معاملات × میانگینِ قیمتِ معامله‌ها

چرا «تقریبی»؟ چون در طولِ روز قیمت ثابت نیست. یک نفر ساعتِ ۹ به ۱٬۰۰۰ تومان خریده و دیگری ساعتِ ۱۲ به ۱٬۰۵۰ تومان. سامانهٔ بورس تک‌تکِ معامله‌ها را جدا ضرب و جمع می‌کند. ما برای فهمیدن، همان حجم ضرب در قیمتِ میانگین را کافی می‌دانیم.

ارزش معاملات از حجم گویاتر است. یک میلیون سهمِ ۵۰۰ تومانی با یک میلیون سهمِ ۵۰ هزار تومانی برابر نیست. حجمِ هر دو یک میلیون است، ولی پولی که پشتشان آمده ۱۰۰ برابر فرق دارد. برای همین وقتی می‌خواهید دو سهم یا دو روزِ بازار را مقایسه کنید، ارزش معاملات معیارِ بهتری است.

فرق حجم معاملات، ارزش معاملات و ارزش بازار با یک مثال

بیایید به میدانِ تره‌بارِ محل برویم. فرض کنید یک باغ‌دار ۱۰۰ تُن سیب دارد و امروز ۲ تُنش را در میدان فروخته است. هر کیلو هم ۴۰ هزار تومان.

• حجم معاملات: ۲ تُن، یعنی ۲ هزار کیلو سیب که امروز فروش رفت.
• ارزش معاملات: ۲ هزار کیلو × ۴۰ هزار تومان = ۸۰ میلیون تومان. این پولی است که امروز دست‌به‌دست شد.
• ارزش بازار: کلِ ۱۰۰ تُن × ۴۰ هزار تومان = ۴ میلیارد تومان. یعنی اگر همهٔ سیب‌های باغ را به قیمتِ امروز حساب کنیم، چقدر می‌ارزد.

در بورس هم همین است. جای سیب، سهم بگذارید و جای باغ، شرکت. ارزش بازار یعنی تعدادِ همهٔ سهم‌های شرکت ضرب در قیمتِ امروز. این عدد اندازهٔ شرکت را نشان می‌دهد، نه شلوغیِ امروزش را. اگر می‌خواهید عمیق‌تر بدانید، مقالهٔ ارزش بازار و کاربردش در تحلیل را بخوانید.

جدولِ زیر یک شرکتِ فرضی را نشان می‌دهد. این شرکت ۱۰ میلیارد سهم دارد و قیمتِ هر سهمش امروز ۵۰۰ تومان است. عددها فقط مثال‌اند.

سه عددِ تابلو برای یک شرکتِ فرضی (مثال)

عدد	چه چیزی را می‌شمارد	فرمول	در مثالِ ما
حجم معاملات	تعدادِ سهمِ معامله‌شده	جمعِ سهم‌های خریدوفروش‌شده	۲۰ میلیون سهم
ارزش معاملات	پولِ جابه‌جاشده امروز	حجم × میانگینِ قیمت	۲۰ میلیون × ۵۰۰ = ۱۰ میلیارد تومان
ارزش بازار	اندازهٔ کلِ شرکت	کلِ سهم‌ها × قیمتِ امروز	۱۰ میلیارد × ۵۰۰ = ۵ هزار میلیارد تومان (۵ همت)

«همت» یعنی هزار میلیارد تومان. پس این شرکت ۵ همت می‌ارزد، ولی امروز فقط ۱۰ میلیارد تومان از سهمش معامله شده؛ یعنی ۰٫۲٪ کلِ شرکت. این نسبت هم خودش حرف می‌زند. اگر روزی به ۲٪ برسد، یعنی چیزی غیرعادی در جریان است.

پس حجم تعداد را می‌گوید، ارزش معاملات پولِ امروز را و ارزش بازار اندازهٔ شرکت را. هر سه را جدا از هم بخوانید.

این عددها را کجا ببینیم؟

سریع‌ترین جا سایتِ tsetmc.com است، یعنی سایتِ رسمیِ مدیریتِ فناوریِ بورس تهران. در صفحهٔ اول، خلاصهٔ بازارِ بورس و فرابورس آمده است: حجم، ارزش و تعداد معاملات، کنارِ شاخص کل بورس امروز. در صفحهٔ هر نماد هم همین سه عدد برای همان سهم هست. راهنمای کاملش را در آموزش سایت TSETMC نوشته‌ایم.

یک دام هم این‌جا هست. tsetmc ارزش را به ریال نشان می‌دهد و حرفِ B کنارش یعنی میلیارد ریال. پس همیشه یک صفر کم کنید تا تومان شود.

مثالِ واقعی از متنِ قدیمِ همین مقاله: در ۷ اردیبهشت ۱۴۰۰ ارزش معاملاتِ بازارِ نقدِ بورس تهران بیش از ۴۳ هزار میلیارد ریال بود. یعنی بیش از ۴٬۳۰۰ میلیارد تومان، یا حدود ۴٫۳ همت. آن روز این عدد کلِ معاملات را نشان می‌داد، نه فقط معاملاتِ مردمِ عادی را. بخشِ بعد می‌گوید چرا این فرق مهم است.

شکلِ تابلوی هر نماد و جای این خانه‌ها را هم در مقالهٔ تابلوی معاملات و محتویاتش قدم‌به‌قدم توضیح داده‌ایم.

ارزش معاملات خرد چیست و چرا مهم‌تر است؟

عددی که در صفحهٔ اولِ tsetmc می‌بینید، همه‌چیز را با هم جمع می‌کند. در آن معاملاتِ بلوکی هست و گاهی اوراق و صندوق‌ها هم. این‌ها همه معامله‌اند، ولی همه نشانِ شلوغیِ بازارِ سهام نیستند.

معاملات بلوکی یعنی خریدوفروشِ یک‌جای بستهٔ بزرگی از سهام، معمولاً بینِ دو شرکت یا نهاد. این معامله از پیش توافق شده و در نمادِ جداگانه‌ای انجام می‌شود تا قیمتِ سهم به‌هم نریزد. فرض کنید امروز یک بلوکِ ۲ هزار میلیارد تومانی جابه‌جا شود. ارزشِ کلِ بازار ناگهان بالا می‌پرد، ولی یک تومان پولِ تازه وارد نشده است. فقط صاحبِ سهم عوض شده.

برای همین حرفه‌ای‌ها به ارزش معاملات خرد نگاه می‌کنند. یعنی ارزشِ معامله‌های معمولیِ روزانه، بدونِ بلوکی‌ها. در گزارش‌های روزانه معمولاً با عنوانِ «ارزش معاملات خرد سهام، حق‌تقدم و صندوق‌های سهامی» می‌آید. همین عدد است که نقدشوندگیِ واقعیِ بازار را نشان می‌دهد.

اگر خواستید خودتان حساب کنید:

1. ارزشِ کلِ معاملاتِ نقدِ بورس و فرابورس را از tsetmc بردارید.
2. نمادهای بلوکی را پیدا کنید. نمادِ بلوکی همان نمادِ عادی است با عددِ ۲ در آخر؛ مثلاً «فولاد۲». در فیلترهای tsetmc، این شرط نمادهایی را نشان می‌دهد که آخرشان ۲ است: (l18)[(l18).length-1]=='2'
3. ارزشِ معاملاتِ این نمادها را جمع کنید و از عددِ کل کم کنید.
4. اگر نمی‌خواهید حساب کنید، گزارشِ «خلاصهٔ عملکرد بازار» در سایتِ tse.ir همین تفکیک را آماده دارد.

یک نکتهٔ دیگر: معاملاتِ اوراقِ دولتی و صندوق‌های درآمد ثابت هم گاهی رقمِ کل را بزرگ می‌کند. پولِ این‌ها دنبالِ سودِ ثابت است، نه دنبالِ سهم. پس وقتی می‌گویند «ارزش معاملات رکورد زد»، اول بپرسید کدام ارزش؟ کل یا خرد؟

افزایش حجم معاملات چه پیامی دارد؟

جوابِ کوتاه: یعنی توجهِ بازار به آن سهم یا به کلِ بازار زیاد شده است. ولی این‌که این توجه خوب است یا بد، به جهتِ قیمت بستگی دارد. حجم مثلِ صدای جمعیت در ورزشگاه است. بلند شدنِ صدا یعنی اتفاقی افتاده؛ ولی باید ببینید گل زده‌اند یا گل خورده‌اند.

جدولِ زیر چهار حالتِ اصلی را کنارِ هم گذاشته است:

حجم و قیمت کنارِ هم چه می‌گویند؟

قیمت	حجم	برداشتِ معمول
بالا می‌رود	زیاد می‌شود	خریدارها جدی‌اند؛ روندِ صعودی پشتوانه دارد.
بالا می‌رود	کم می‌شود	رشد بی‌پشتوانه است؛ ممکن است نفسِ روند بگیرد.
پایین می‌رود	زیاد می‌شود	فروشنده‌ها با عجله بیرون می‌روند؛ فشارِ فروش جدی است.
پایین می‌رود	کم می‌شود	فروش در حالِ خسته شدن است؛ شاید ریزش نزدیکِ تمام شدن باشد.

این جدول قانونِ قطعی نیست، یک راهنماست. یک استثنای مهم را هم به خاطر بسپارید. گاهی در سقفِ قیمت، حجم خیلی بالا می‌رود. علتش این است که بزرگ‌ترها دارند سودشان را می‌گیرند و سهم را به تازه‌واردها می‌فروشند. پس حجمِ بالا همیشه یعنی ورودِ پول نیست؛ گاهی یعنی دست‌به‌دست شدن از آدمِ باتجربه به آدمِ هیجانی.

در بازارِ ما صف هم ماجرا را عوض می‌کند. سهمی که صفِ خرید است، حجمِ کمی دارد، چون فروشنده‌ای نیست. این کم بودنِ حجم نشانِ ضعف نیست. وقتی صف باز می‌شود و حجم ناگهان بالا می‌رود، باید دید چه کسی دارد می‌فروشد.

پس حجم را هیچ‌وقت تنها نخوانید. همیشه بپرسید: قیمت به کدام طرف رفت و چه کسی خرید؟

حجم امروز را با چه مقایسه کنیم؟

عددِ خامِ حجم به‌تنهایی معنایی ندارد. ۵ میلیون سهم برای یک شرکتِ بزرگ روزِ آرامی است و برای یک شرکتِ کوچک، روزِ پرهیاهو. پس حجم را باید با «حالتِ عادیِ» همان سهم مقایسه کرد.

میانگین حجم ماه

میانگین حجم ماه یعنی حجمِ معمولِ یک روزِ سهم در یک ماهِ گذشته. حجمِ روزهای معاملاتیِ ماه را جمع می‌کنند و بر تعدادِ همان روزها تقسیم می‌کنند. این عدد را در تابلوی هر نماد می‌بینید.

بعد یک تقسیمِ ساده بکنید: حجمِ امروز ÷ میانگین حجم ماه. فرض کنید میانگینِ ماه ۲ میلیون سهم است و امروز ۸ میلیون سهم معامله شده. یعنی حجمِ امروز ۴ برابرِ حالتِ عادی است. این‌جا باید دقیق‌تر نگاه کنید. روش و نمونه‌های بیشتر در مقالهٔ میانگین حجم ماه در بورس آمده است.

حجم مبنا

حجم مبنا یعنی کم‌ترین حجمی که لازم است تا قیمتِ پایانیِ سهم به‌طورِ کامل تغییر کند. اگر حجمِ امروز از آن کم‌تر باشد، قیمتِ پایانی فقط به نسبتِ حجمِ معامله‌شده جابه‌جا می‌شود. برای همین سهم‌های کم‌حجم گاهی در تابلو تکان می‌خورند، ولی قیمتِ پایانی‌شان تقریباً سرِ جایش می‌ماند. جزئیاتش در مقالهٔ حجم مبنا چیست؟ هست.

حجم مشکوک

وقتی حجمِ سهمی ناگهان چند برابرِ میانگینش شود، بی‌آن‌که خبری منتشر شده باشد، اهلِ بازار می‌گویند «حجم مشکوک». شاید کسی زودتر از بقیه چیزی می‌داند، شاید هم کسی دارد بازار را گرم می‌کند تا بفروشد. خیلی‌ها با فیلتر این سهم‌ها را پیدا می‌کنند. طرزِ نوشتنِ این فیلتر را در مقالهٔ فیلتر حجم مشکوک ببینید.

پس پیش از هر برداشتی، حجمِ امروز را با میانگینِ ماه و حجمِ مبنا بسنجید. «زیاد» و «کم» فقط در مقایسه معنا دارد.

ورود پول حقیقی با حجم معاملات چطور حساب می‌شود؟

در تابلوی هر نماد، بخشی به نامِ «حقیقی و حقوقی» هست. حقیقی یعنی آدم‌های عادی مثلِ من و شما. حقوقی یعنی شرکت‌ها، صندوق‌ها و نهادها. برای هر کدام جدا نوشته‌اند چقدر خریده‌اند و چقدر فروخته‌اند.

از همین‌جا «ورود پول حقیقی» را حساب می‌کنند. بیایید با هم حساب کنیم. عددها مثال‌اند:

1. حقیقی‌ها امروز ۶ میلیون سهم خریده‌اند.
2. حقیقی‌ها ۴ میلیون سهم فروخته‌اند.
3. تفاوت: ۶ − ۴ = ۲ میلیون سهم به سبدِ حقیقی‌ها اضافه شده.
4. قیمتِ میانگین ۲ هزار تومان: ۲ میلیون × ۲ هزار تومان = ۴ میلیارد تومان.

پس امروز حدودِ ۴ میلیارد تومان پولِ حقیقی وارد این سهم شده است. اگر عدد منفی شود، یعنی پولِ حقیقی خارج شده و حقوقی‌ها خریدار بوده‌اند. این را با ارزش معاملاتِ کلِ روز مقایسه کنید. ۴ میلیارد از ۱۰ میلیارد خیلی معنادار است؛ ۴ میلیارد از ۲۰۰ میلیارد تقریباً هیچ.

یک معیارِ دیگر هم هست: سرانهٔ خرید. یعنی ارزشِ خریدِ حقیقی‌ها تقسیم بر تعدادِ خریدارانِ حقیقی. اگر سرانهٔ خرید خیلی بیشتر از سرانهٔ فروش باشد، یعنی خریدارها دستِ پُرتری دارند. خیلی‌ها این را نشانهٔ پول هوشمند می‌دانند. ولی یادتان باشد این هم احتمال است، نه قطعیت.

حجم معاملات در نمودار و اندیکاتور OBV

اگر نمودارِ قیمتِ هر سهم را باز کنید، زیرِ آن ستون‌های عمودی می‌بینید. هر ستون حجمِ همان روز است. ستونِ بلند یعنی روزِ شلوغ. تحلیلگرانِ تکنیکال مخصوصاً به حجم در لحظهٔ شکستنِ یک سقف یا کف نگاه می‌کنند. شکستی که با حجمِ بالا همراه باشد، معمولاً قابلِ‌اعتمادتر است.

اندیکاتورِ OBV (مخففِ On-Balance Volume) همین فکر را به یک خط تبدیل می‌کند. منطقش ساده است:

• اگر قیمتِ پایانیِ امروز از دیروز بالاتر باشد، حجمِ امروز به خط اضافه می‌شود.
• اگر پایین‌تر باشد، حجمِ امروز از خط کم می‌شود.
• اگر برابر باشد، خط تغییری نمی‌کند.

کاربردش این است: اگر قیمت بالا برود ولی OBV پایین بیاید، یعنی حجمِ روزهای منفی سنگین‌تر بوده است. به این ناهماهنگی «واگرایی» می‌گویند و هشدار است که روند شاید جان ندارد. مقالهٔ واگرایی در اندیکاتورها این را با مثال باز کرده است.

ارزش معاملات کلِ بازار و نقدشوندگی

نقدشوندگی یعنی چقدر راحت می‌توانید سهم‌تان را بفروشید و پولش را بگیرید. خانه را در نظر بگیرید: ممکن است میلیاردها بیارزد، ولی فروشش ماه‌ها طول بکشد. سهمی که ارزش معاملاتِ بالایی دارد، برعکس است. هر روز خریدار دارد و در چند دقیقه می‌شود فروختش.

در سطحِ کلِ بازار هم همین است. وقتی ارزش معاملاتِ خرد چند روز پشتِ‌سرِ‌هم بالاتر از میانگینِ ماه‌های قبل است، یعنی پول در بازار می‌چرخد. وقتی پایین است، بازار اصطلاحاً «کم‌رمق» است. در بازارِ کم‌رمق، فروختنِ یک سهمِ کوچک هم ممکن است روزها طول بکشد.

برای همین من همیشه پیش از خریدِ هر سهم، به ارزش معاملاتِ روزانه‌اش نگاه می‌کنم و آن را با پولِ خودم می‌سنجم. اگر قرار است ۵۰۰ میلیون تومان بخرید و ارزش معاملاتِ روزانهٔ سهم ۱ میلیارد تومان است، شما نصفِ بازارِ یک روزِ آن سهم هستید. روزی که بخواهید بفروشید، احتمالاً خودتان قیمت را پایین می‌آورید.

پس پیش از خرید، از خودتان بپرسید: «اگر فردا بخواهم بفروشم، خریدار هست؟» جوابش در ارزش معاملات است.

پنج اشتباهِ رایج در خواندنِ حجم و ارزش معاملات

1. قاطی کردنِ ارزش معاملات با ارزش بازار. اولی پولِ امروز است، دومی اندازهٔ شرکت. سهمی با ارزش بازارِ بزرگ ممکن است امروز تقریباً هیچ معامله‌ای نداشته باشد.
2. فراموش کردنِ ریال و تومان. B در tsetmc یعنی میلیارد ریال. یک صفر کم کنید.
3. حساب کردنِ بلوکی‌ها به‌جای پولِ تازه. بلوکِ بزرگ رقمِ کل را بالا می‌برد، ولی پولِ تازه‌ای نمی‌آورد.
4. دیدنِ حجم بدونِ جهتِ قیمت. حجمِ بالا در روزِ منفی با حجمِ بالا در روزِ مثبت زمین تا آسمان فرق دارد.
5. مقایسهٔ عددِ خام بینِ دو سهم. حجمِ ۱۰ میلیون برای یک سهمِ ۵۰۰ تومانی و یک سهمِ ۵۰ هزار تومانی برابر نیست. یا ارزش را مقایسه کنید یا هر سهم را با میانگینِ خودش.

چک‌لیستِ سه‌دقیقه‌ای پیش از خریدِ هر سهم

• حجمِ امروز چند برابرِ میانگین حجم ماه است؟
• حجمِ امروز از حجم مبنا بیشتر است یا کم‌تر؟
• قیمت با این حجم بالا رفته یا پایین؟
• تعدادِ معاملات زیاد است یا چند معاملهٔ بزرگ حجم را ساخته؟
• پولِ حقیقی وارد شده یا خارج؟ چقدرش نسبت به ارزش معاملاتِ روز؟
• معاملهٔ بلوکی امروز در این سهم بوده؟
• ارزش معاملاتِ روزانهٔ سهم چند برابرِ پولی است که می‌خواهم بگذارم؟

اگر این هفت سؤال را عادت کنید، تابلو را دیگر مثلِ یک دیوارِ عدد نمی‌بینید. هر عدد برایتان یک جمله می‌شود.

سوالات متداول

جمع‌بندی

حجم معاملات می‌گوید چند سهم معامله شد، ارزش معاملات می‌گوید چقدر پول جابه‌جا شد و ارزش بازار می‌گوید کلِ شرکت چقدر می‌ارزد. حجم را همیشه کنارِ جهتِ قیمت، میانگین حجم ماه و حجم مبنا بخوانید. در سطحِ کلِ بازار هم به ارزش معاملات خرد نگاه کنید، نه رقمِ کل.

پس دفعهٔ بعد که تابلوی سهمی را باز کردید، پیش از قیمت به این سه عدد نگاه کنید. بعد چک‌لیستِ بالا را مرور کنید. تصمیمِ نهایی با خودتان است؛ ولی با این عددها، دست‌کم می‌دانید پشتِ آن قیمت چه خبر است.