بازار سرمایه چیست؟ ارکان، بازارهای فعال در ایران و تفاوت با بازار پول

بازار سرمایه جایی است که مردم پس‌اندازشان را برای مدتِ طولانی به شرکت‌ها و طرح‌ها می‌سپارند و در عوض سهم، اوراق یا واحدِ صندوق می‌گیرند. یعنی بازارِ پولِ بلندمدت است: از یک سال به بالا، یا بی‌سررسید. در ایران چهار بورس دارد: بورس تهران، فرابورس، بورس کالا و بورس انرژی.

خیلی‌ها از من می‌پرسند: «بورس با بازار سرمایه فرقی دارد؟» جوابِ کوتاه این است که بورس تهران فقط یک تکه از این بازار است. بیایید با هم کلِ نقشه را ببینیم: بازار سرمایه چیست، چه فرقی با بانک دارد، چه کسی مراقبش است، در هر بورس چه چیزی خرید و فروش می‌شود و آدمِ تازه‌کار از کجا شروع کند.

بازار سرمایه چیست؟ به زبانِ ساده

در هر جامعه دو گروه آدم هست. گروهی پولِ اضافه دارند و نمی‌دانند با آن چه کنند. گروهی دیگر کارخانه، معدن یا کسب‌وکاری دارند و برای بزرگ‌کردنش پول کم دارند. بازار سرمایه جایی است که این دو گروه به هم می‌رسند.

یک مثالِ خانگی بزنم. فرض کنید همسایه‌تان نانوایی دارد و می‌خواهد یک تنورِ دوم بخرد. می‌تواند از بانک وام بگیرد و هر ماه قسط بدهد. یا می‌تواند به شما بگوید: «پولش را بگذار، شریکِ سودِ نانوایی باش.» راهِ دوم همان کاری است که شرکت‌ها در بازار سرمایه می‌کنند، فقط به‌جای یک همسایه، با هزاران نفر.

شرکتی که پول می‌خواهد در بازار سرمایه دو راه دارد:

• فروشِ سهام: سهام یعنی یک تکهٔ کوچک از مالکیتِ شرکت. کسی که سهم می‌خرد، شریکِ سود و زیانِ شرکت می‌شود.
• انتشارِ اوراقِ بدهی: یعنی شرکت یا دولت قرض می‌گیرد و قول می‌دهد سودِ معینی بدهد و سرِ موعد اصلِ پول را برگرداند. صکوکِ اجاره و مرابحه و اسنادِ خزانه (اخزا) از این دسته‌اند. خریدارِ اوراق شریک نیست؛ طلبکار است.

یک مثالِ عددیِ فرضی: کارخانه‌ای برای خطِ تولیدِ تازه ۵۰۰ میلیارد تومان لازم دارد. اگر وام بگیرد، باید وثیقه بگذارد و هر ماه قسط بدهد. اگر سهامِ تازه بفروشد، بدهی‌اش بالا نمی‌رود و هزاران سهام‌دار در آیندهٔ آن خط شریک می‌شوند. پس بازار سرمایه برای شرکت یک راهِ دیگرِ پول‌گرفتن است، به‌جای در زدنِ همیشگی به بانک.

بازار اولیه و بازار ثانویه: ماشینِ صفر و ماشینِ دست‌دوم

بازار سرمایه دو طبقه دارد. فرقشان را با مثالِ ماشین راحت می‌شود فهمید.

بازار اولیه مثلِ خریدِ ماشینِ صفر از کارخانه است. یک سهم یا ورقه برای اولین بار فروخته می‌شود و پولش مستقیم به جیبِ شرکت می‌رود. عرضهٔ اولیهٔ سهام، پذیره‌نویسیِ صندوق‌ها و فروشِ اوراقِ تازه همه بازارِ اولیه‌اند.

بازار ثانویه مثلِ بازارِ ماشینِ دست‌دوم است. همان سهم بینِ مردم دست‌به‌دست می‌شود. وقتی شما سهمی را از تابلوی بورس می‌خرید، پولتان به فروشنده می‌رسد، نه به شرکت.

شاید بپرسید پس بازار ثانویه به چه دردِ شرکت می‌خورد؟ اگر کسی نمی‌توانست ماشینِ صفرش را بعداً راحت بفروشد، کمتر کسی ماشینِ صفر می‌خرید. سهم هم همین است. پس بازارِ دست‌دوم است که بازارِ صفر را زنده نگه می‌دارد.

بازار سرمایه کجای بازار مالی است؟

بازار مالی اسمِ کلیِ همهٔ بازارهایی است که در آن پول و دارایی‌های مالی خرید و فروش می‌شود. معمولاً آن را چهار شاخه می‌کنند. برای آشنایی با همهٔ شاخه‌ها، مطلبِ انواع بازارهای مالی و کارکردهای آن را بخوانید.

• بازار پول: وام و سپردهٔ کوتاه‌مدت، زیرِ یک سال. بانک‌ها گردانندهٔ آن‌اند و بانک مرکزی ناظر است.
• بازار سرمایه: ابزارهای بلندمدت مثل سهام و اوراق. ناظرش سازمان بورس و اوراق بهادار است.
• بازار ارز: خرید و فروشِ پولِ کشورها، مثل دلار و یورو. در ایران سیاستش با بانک مرکزی است.
• بازار بیمه: شما حق‌بیمه می‌دهید و بیمه ریسکِ اتفاق را از دوشتان برمی‌دارد. ناظرش بیمهٔ مرکزی است.

مرزِ این چهار بازار همیشه تیز نیست. مثلاً صندوق‌های درآمد ثابت در بازار سرمایه خرید و فروش می‌شوند، ولی رقیبِ مستقیمِ سپردهٔ بانکی‌اند. هر وقت سودِ بانک بالا برود، پول از این صندوق‌ها به بانک می‌رود و برعکس.

تفاوت بازار سرمایه و بازار پول

این دو را زیاد با هم اشتباه می‌گیرند، چون هر دو با پول سروکار دارند. فرقشان را با یک مثال ببینیم. قرض‌دادن به خواهرتان تا سرِ ماه، کارِ بازار پول است: کوتاه، با خیالِ راحت، با سودِ کم. شریک‌شدن در مغازهٔ برادرتان برای ده سال، کارِ بازار سرمایه است: بلند، با امیدِ سودِ بیشتر، و با احتمالِ زیان. اگر می‌خواهید بازار پول را دقیق‌تر بشناسید، مقالهٔ بازار پول یعنی چه را ببینید.

جدولِ زیر فرق‌ها را کنارِ هم گذاشته است:

مقایسهٔ بازار سرمایه و بازار پول در ایران

ویژگی	بازار پول	بازار سرمایه
مدتِ پول	کوتاه، معمولاً کمتر از یک سال	بلند، بیش از یک سال یا بی‌سررسید
ابزارهای رایج	سپردهٔ بانکی، وامِ کوتاه‌مدت، بازارِ بین‌بانکی	سهام، صکوک، اخزا، صندوق‌ها، گواهی سپرده، آتی و اختیار معامله
گردانندهٔ اصلی	بانک‌ها و مؤسسه‌های اعتباری	بورس‌ها، کارگزاری‌ها و نهادهای مالی
ناظر	بانک مرکزی	سازمان بورس و اوراق بهادار
ریسک و سود	ریسکِ کم، سودِ معمولاً ثابت و از پیش معلوم	از کم (اوراق) تا زیاد (سهام)؛ سودِ سهام تضمینی نیست
نقد شدن	آسان، ولی شکستنِ سپرده سود را کم می‌کند	بسته به ابزار؛ سهمِ کم‌معامله ممکن است در صفِ فروش بماند
کارش در اقتصاد	تأمینِ نیازِ نقدیِ کوتاه‌مدت	تأمینِ پولِ طرح‌ها و رشدِ بلندمدت

مهم‌ترین ردیفِ این جدول برای شما ردیفِ اول است. پولی که سه ماهِ دیگر برای جهیزیه یا اجاره لازم دارید، جایش بازار سرمایه نیست، حتی اگر آن روزها همه از سودِ بورس حرف بزنند. پس بازار سرمایه برای پولی است که می‌توانید چند سال به آن دست نزنید.

چرا اصلاً باید به بازار سرمایه فکر کرد؟

همهٔ ما تورم را با پوست و گوشتمان لمس کرده‌ایم. پولی که در قلک یا حسابِ جاری می‌ماند، هر سال کمتر می‌خرد. حرفِ همیشگیِ من این است: به غیر از کار کردن، باید یاد بگیریم پولمان را سرمایه‌گذاری کنیم. وگرنه از تورم جا می‌مانیم و دارایی‌مان را هم آرام‌آرام از دست می‌دهیم.

در دورهٔ طلا یک حسابِ پانزده‌ساله کرده‌ام. فرض کردم کسی سالِ ۱۳۸۸ دویست میلیون تومان داشته و آن را در سپردهٔ بانکی، دلار، ملک، طلا یا کلِ بورس گذاشته و تا ۱۴۰۳ دست نزده است. در آن دوره سپردهٔ بانکی از همه عقب‌تر ماند و شاخص کلِ بورس از همه جلوتر رفت، با وجودِ ریزشِ سنگینِ سالِ ۱۳۹۹. ولی حواسمان باشد: شاخص یعنی میانگینِ همهٔ سهم‌ها. یک نفر با انتخابِ بد خیلی کمتر از این سود کرده و یک نفر بیشتر. پس گذشته تضمینِ آینده نیست؛ فقط نشان می‌دهد پولِ بی‌حرکت بازنده است.

ارکان بازار سرمایه ایران: چه کسی مراقبِ این بازار است؟

بازار سرمایه را مثلِ بازارِ بزرگِ تهران تصور کنید. یک نفر قانونِ کلیِ بازار را می‌نویسد. یک نفر بازرس است و مراقب است کسی کم‌فروشی نکند. هر راسته گردانندهٔ خودش را دارد. یک دفترخانه هم ثبت می‌کند هر جنس مالِ کیست. در بازار سرمایه هم همین نقش‌ها هست.

این ساختار بر پایهٔ قانون بازار اوراق بهادار مصوبِ آذر ۱۳۸۴ شکل گرفته است. پیش از آن، یک سازمان هم بازار را می‌گرداند و هم بازرسش بود؛ مثلِ اینکه داور و بازیکن یک نفر باشد. قانونِ تازه این دو نقش را جدا کرد. شرحِ کامل‌ترِ وظیفه‌ها را در مقالهٔ آشنایی با ارکان بازار سرمایه نوشته‌ایم؛ اینجا تصویرِ کلی را می‌بینید.

۱. شورای عالی بورس: قانون‌گذارِ بازار

بالاترین رکنِ بازار است و سیاست‌های کلی را تعیین می‌کند. رئیسش وزیرِ امورِ اقتصادی و دارایی است. رئیس کلِ بانک مرکزی، وزیرِ مرتبط با بازرگانی، رؤسای اتاق‌های بازرگانی و تعاون، دادستانِ کل یا معاونش و چند کارشناسِ بخشِ خصوصی هم عضوِ آن‌اند. رئیسِ سازمان بورس دبیرِ شوراست. اجازهٔ ساختنِ بورسِ تازه یا راه‌انداختنِ ابزارِ تازه از اینجا صادر می‌شود.

۲. سازمان بورس و اوراق بهادار: بازرسِ بازار

مقررات می‌نویسد، به کارگزاری‌ها و صندوق‌ها مجوز می‌دهد، انتشارِ اوراق را تأیید می‌کند و با متخلف برخورد می‌کند. تخلف مثلاً یعنی دست‌کاریِ قیمت، یا معامله با خبری که فقط خودیِ شرکت می‌داند. سامانهٔ کدال، که شرکت‌ها گزارش‌ها و صورت‌های مالی‌شان را در آن می‌گذارند، هم زیرِ نظرِ همین سازمان است. دربارهٔ وظیفه‌هایش در مطلبِ سازمان بورس و اوراق بهادار بیشتر بخوانید.

۳. بورس‌ها: راسته‌های بازار

چهار شرکتِ بورسی جای معامله را فراهم می‌کنند: بورس تهران، فرابورس، بورس کالا و بورس انرژی. هر کدام شرکت‌ها یا کالاها را می‌پذیرد، نمادها را می‌گرداند و معامله‌های هر روز را لحظه‌به‌لحظه زیرِ نظر دارد. کمی پایین‌تر یکی‌یکی سراغشان می‌رویم.

۴. سپرده‌گذاری مرکزی: دفترخانهٔ بازار

اگر بورس جای معامله است، سپرده‌گذاری مرکزی دفترِ ثبتِ سند است. ثبت می‌کند هر سهم یا ورقه مالِ چه کسی است و پول و سهم را بینِ خریدار و فروشنده جابه‌جا می‌کند. سامانهٔ سجام هم مالِ اوست. سجام را شناسنامهٔ بورسیِ خودتان بدانید: اطلاعاتِ هویتی و بانکی‌تان یک بار آنجا ثبت می‌شود. سامانهٔ دارا هم مالِ همین شرکت است و با آن می‌توانید با کد ملی ببینید چه سهمی دارید.

۵. نهادهای مالی: کاسب‌های مجازِ بازار

همهٔ شرکت‌هایی که با مجوزِ سازمان بورس به مردم و شرکت‌ها خدمت می‌دهند:

• کارگزاری‌ها: مثلِ بنگاهِ املاکِ مجاز. بی کارگزار نمی‌شود در بورس خرید و فروش کرد. برای شناختنشان مقالهٔ کارگزاری بورس چیست را بخوانید.
• شرکت‌های تأمین سرمایه: برای شرکت‌ها عرضهٔ اولیه و انتشارِ اوراق را طراحی می‌کنند.
• سبدگردان‌ها و مشاوران سرمایه‌گذاری: با مجوز، پولِ مردم را مدیریت می‌کنند یا مشاوره می‌دهند.
• صندوق‌های سرمایه‌گذاری: از صندوقِ درآمد ثابت تا سهامی، طلا و مختلط. راهی ساده برای ورود، با مدیریتِ آدم‌های حرفه‌ای. مقالهٔ صندوق سرمایه‌گذاری چیست انواعشان را مقایسه کرده است.
• بازارگردان‌ها، مؤسسه‌های رتبه‌بندیِ اعتباری و شرکت‌های اطلاع‌رسانیِ مالی.

۶. کانون‌ها، ناشران و سرمایه‌گذاران

کارگزارها و دیگر نهادهای هم‌صنف در کانون‌هایی مثلِ کانون کارگزاران جمع شده‌اند. کانون یعنی صنفی که خودش هم مراقبِ اعضایش است. در دو سرِ این زنجیره هم ناشران هستند، یعنی شرکت‌ها و دولت که سهم یا اوراق منتشر می‌کنند، و سرمایه‌گذاران، یعنی من و شما و شرکت‌ها. پس همهٔ این ساختار برای یک کار است: اینکه این دو گروه بتوانند با اعتماد با هم معامله کنند.

ارکان در عمل: یک سفارشِ خرید از کجا رد می‌شود؟

برای اینکه این اسم‌ها خشک و انتزاعی نمانند، ببینیم وقتی یک سهم می‌خرید چه می‌شود:

1. سفارش را در سامانهٔ معاملاتیِ کارگزاری ثبت می‌کنید.
2. سفارش به سامانهٔ بورس یا فرابورس می‌رود و با سفارشِ یک فروشنده جفت می‌شود.
3. سهم در حسابتان می‌نشیند. سپرده‌گذاری مرکزی مالکیت را ثبت و پول را تسویه می‌کند. تسویهٔ سهام تا زمانِ نوشتنِ این مطلب دو روزِ کاری بعد از معامله است (T+2). یعنی اگر شنبه سهمی بفروشید، پولش معمولاً دوشنبه آزاد می‌شود.
4. همهٔ این مراحل طبقِ مقرراتِ سازمان بورس است. اگر کسی قیمت را دست‌کاری کند، همین سازمان پیگیری می‌کند.
5. چند روز بعد همین سهم را در سامانهٔ دارا هم می‌بینید.

بازارهای فعال در بازار سرمایه ایران

برگردیم به مثالِ بازارِ تهران. بازار سرمایهٔ ایران چهار راستهٔ اصلی دارد و هر راسته جنس و قاعدهٔ خودش را. جدولِ زیر نقشهٔ کلی است؛ بعد از آن هر کدام را جدا توضیح می‌دهم.

چهار بورسِ فعال در بازار سرمایهٔ ایران

بورس	آغازِ کار	چه چیزی خرید و فروش می‌شود	مهم‌ترین بخش‌ها
بورس اوراق بهادار تهران	بهمن ۱۳۴۶	سهامِ شرکت‌های بزرگ، حق تقدم، صندوق‌ها، اوراق بدهی	بازار اول (تابلوی اصلی و فرعی)، بازار دوم، بازار ابزارهای مالی
فرابورس ایران	تأسیس آبان ۱۳۸۷، معامله از مهر ۱۳۸۸	سهام، اوراقِ بدهیِ دولتی و شرکتی، صندوق‌ها، تسهیلاتِ مسکن	بازار اول، دوم و سوم، بازار پایه، بازار نوآفرین، بازار ابزارهای نوین مالی
بورس کالای ایران	مهر ۱۳۸۶	فلزات، پتروشیمی، کشاورزی؛ گواهی سپرده و صندوق‌های کالایی مثل صندوق طلا	بازار فیزیکی، فرعی، مشتقه و مالی
بورس انرژی ایران	تأسیس تیر ۱۳۹۱، معامله از اسفند ۱۳۹۱	برق، فرآورده‌های نفتی و گازی، اوراقِ مربوط به انرژی	بازار فیزیکی، مشتقه و بین‌الملل

اگر از این جدول فقط یک چیز یادتان بماند، این باشد: سهام بیشتر در بورس تهران و فرابورس است، و طلا و کالا در بورس کالا.

بورس اوراق بهادار تهران

قدیمی‌ترین بازارِ کشور است. بر پایهٔ قانونِ ۱۳۴۵ ساخته شد و از بهمن ۱۳۴۶ کارش را شروع کرد. ورود به آن از همه سخت‌تر است: شرکت باید سرمایهٔ کافی، سابقهٔ سودآوری، تعدادِ کافیِ سهام‌دار و درصدِ مشخصی سهامِ در دستِ مردم داشته باشد. برای همین بیشترِ شرکت‌های بزرگِ پتروشیمی، فلزی، بانکی و خودرویی اینجا هستند.

بورس تهران دو بازارِ سهام دارد. بازار اول خودش دو تابلو دارد: تابلوی اصلی برای بزرگ‌ترین و شفاف‌ترین شرکت‌ها، و تابلوی فرعی برای شرکت‌هایی که کمی عقب‌ترند. بازار دوم برای شرکت‌هایی است که شرط‌های بازار اول را ندارند. شرکتی که شرط‌ها را از دست بدهد، ممکن است به بازارِ پایین‌تر برود یا کلاً از فهرست بیرون بیفتد.

«شاخص کل» که هر شب در اخبار می‌شنوید، از قیمتِ همین سهم‌ها ساخته می‌شود. شاخص را دماسنجِ حالِ بازار بدانید: بالا برود یعنی بیشترِ سهم‌ها گران شده‌اند. روندِ زنده‌اش را در صفحهٔ شاخص کل بورس امروز ببینید.

فرابورس ایران

فرابورس برای شرکت‌هایی ساخته شد که هنوز شرط‌های سختِ بورس تهران را ندارند، ولی می‌خواهند از بازار سرمایه پول جمع کنند. امروز یکی از متنوع‌ترین بازارهای کشور است. تقریباً همهٔ اوراقِ بدهیِ دولتی، مثل اخزا، و بخشِ بزرگی از صندوق‌ها اینجا خرید و فروش می‌شوند. فرابورس ناظرِ سکوهای تأمین مالیِ جمعی (کرادفاندینگ) هم هست؛ یعنی سایت‌هایی که مردم با پولِ کم در یک طرحِ مشخص شریک می‌شوند.

یک نمونهٔ آشنا: کسی که از بانک مسکن وام می‌گیرد، گاهی باید «حقِ تقدمِ تسهیلاتِ مسکن» را از همین فرابورس بخرد. یعنی آدم‌هایی که شاید هیچ‌وقت سهم نخریده‌اند، بی‌آنکه بدانند از بستری که فرابورس ساخته استفاده کرده‌اند.

• بازار اول و دوم: برای شرکت‌های سهامیِ عامی که شرط‌های فرابورس را دارند. فرقشان را در تفاوت بازار اول و دوم فرابورس توضیح داده‌ایم.
• بازار سوم یا بازار عرضه: برای فروشِ سهامِ شرکت‌های پذیرفته‌نشده و دارایی‌هایی مثل ملک، معمولاً به‌صورتِ یک‌جا و بلوکی.
• بازار پایه: جای سهمِ شرکت‌هایی که از بازارهای دیگر کنار گذاشته شده‌اند یا شفافیتِ کافی ندارند. سه تابلو دارد: زرد، نارنجی و قرمز. هرچه رنگ تندتر، ریسک بیشتر.
• بازار نوآفرین (SME): از ۱۴۰۲ برای شرکت‌های کوچک، متوسط و دانش‌بنیان راه افتاده است.
• بازار ابزارهای نوین مالی: اوراقِ بدهی مثل صکوکِ اجاره، مرابحه و اخزا، و همان تسهیلاتِ مسکن. برای آشنایی با این اوراق مقالهٔ انواع اوراق با درآمد ثابت را ببینید.

برای من و شما، فرقِ بورس و فرابورس بیشتر در جنسِ شرکت‌ها و شرط‌های ورود است، نه در روشِ خرید. با یک کدِ بورسی در هر دو معامله می‌کنید. مقایسهٔ کامل را در فرق بورس و فرابورس چیست بخوانید.

بورس کالای ایران: جایی که طلا هم هست

بورس کالا مهر ۱۳۸۶ از یکی‌شدنِ بورسِ فلزاتِ تهران و بورسِ کالای کشاورزی ساخته شد. اینجا به‌جای سهمِ شرکت، خودِ کالا خرید و فروش می‌شود: فولاد، مس، آلومینیوم، محصولاتِ پتروشیمی، قیر و محصولاتِ کشاورزی. هدف این است که قیمت جلوی چشمِ همه پیدا شود، نه پشتِ درهای بسته.

• بازار فیزیکی: کالا عرضه می‌شود و خریدارها مثلِ حراج رقابت می‌کنند. قرارداد می‌تواند نقد، نسیه، سلف (پیش‌خرید) یا با روشِ کشفِ پریمیوم باشد. خریدارها بیشتر کارخانه‌ها و واحدهای تولیدی‌اند.
• بازار فرعی: برای کالاهایی که شرط‌های بازار فیزیکی را ندارند. ورود به آن آسان‌تر است.
• بازار مشتقه: قراردادهای آتی و اختیار معامله، مثلاً روی گواهیِ سکه و شمش. یعنی امروز توافق می‌کنید و تسویه در آینده انجام می‌شود. این بازار مالِ حرفه‌ای‌هاست.
• بازار مالی: گواهیِ سپردهٔ کالایی (سکه، شمش طلا، نقره، زعفران و…)، صندوق‌های کالایی مثل صندوق‌های طلا، و اوراقِ سلفِ موازیِ استاندارد. برای آدم‌های معمولی، این بخش از همه کاربردی‌تر است.

بیایید روی طلا کمی بیشتر بمانیم، چون خیلی از خواننده‌های من اولین بار برای طلا پایشان به بورس باز می‌شود. در بورس کالا دو راهِ اصلی برای طلا هست:

• گواهی سپردهٔ سکه: هر واحدش یعنی یک سکهٔ واقعی که در انبارِ یک بانکِ مورد تأیید نگه‌داری می‌شود. مثلِ این است که سکه‌تان را به صندوقِ امانات سپرده باشید، با این فرق که با یک دکمه می‌فروشیدش. اگر بخواهید، طبقِ قاعدهٔ انبار می‌توانید سکه را تحویل بگیرید، یا سکه‌های خانه را تحویل بدهید تا در حسابِ بورسی‌تان بنشیند. فقط کم‌کم باید یک سکهٔ کامل بخرید یا بفروشید. راهنمای کاملش در گواهی سپرده سکه طلا است.
• صندوق طلا: یک شرکتِ سرمایه‌گذاری با پولِ هزاران نفر سکه، شمش و گواهی می‌خرد و شما تکهٔ کوچکی از این سبد را می‌خرید. با پولِ کم هم می‌شود. صندوق تحویلِ فیزیکی ندارد. مقایسه‌شان را در بهترین صندوق طلا نوشته‌ام.

یک نکتهٔ کوچک ولی مهم: به آنچه از صندوق یا گواهی می‌خرید «سهام» نگویید. «واحد» است. سهام یعنی شریکِ یک شرکت؛ واحدِ صندوق یعنی صاحبِ تکه‌ای از یک سبدِ طلا. برای همین این نمادها مجمع ندارند و برای مجمع یا افزایشِ سرمایه بسته نمی‌شوند. کارمزدشان هم معمولاً خیلی کمتر از خرید و فروشِ سهام است.

جذابیتِ اصلی‌شان برای کسی که در بورس است این است: سهمش را می‌فروشد و همان روز، بی‌آنکه پولش به حسابِ بانکی برود و برگردد، صندوق طلا می‌خرد. لازم نیست به بازار برود، از چند مغازه قیمت بگیرد، نگرانِ سکهٔ تقلبی یا جای امن باشد. حواستان باشد که قیمتِ این ابزارها همیشه با ارزشِ طلای پشتشان یکی نیست و گاهی «حباب» دارند. من در دورهٔ صفر تا صد سرمایه‌گذاری در طلا حسابِ همین حباب را برای گواهی و صندوق، قدم‌به‌قدم با مثال‌های واقعی نشان داده‌ام. قیمتِ روزِ سکه و حبابش را هم در قیمت سکه امروز ببینید.

برای معامله در بورس کالا، علاوه بر کدِ بورسیِ معمولی، کدِ معاملاتیِ بورس کالا هم لازم است که از کارگزاری می‌گیرید. معرفیِ کامل‌تر را در مقالهٔ بورس کالا چیست ببینید.

بورس انرژی ایران

بورس انرژی تیر ۱۳۹۱ با مجوزِ شورای عالی بورس، به‌عنوانِ چهارمین بورسِ رسمیِ کشور، تأسیس شد. اولین معامله‌هایش اسفندِ همان سال بود. کالایش انرژی است: برق، فرآورده‌های نفتی و گازی، زغال‌سنگ و محصولاتِ پالایشگاهی. هدف این بود که قیمتِ انرژی هم مثلِ کالاهای دیگر با رقابت پیدا شود، نه با انحصار.

در بازار فیزیکیِ بورس انرژی، خریدارها بیشتر شرکت‌ها و مصرف‌کننده‌های صنعتی‌اند و ورود شرط‌های خاصی دارد. آدمِ معمولی بیشتر از راهِ اوراقِ سلفِ موازیِ استاندارد یا صندوق‌های مرتبط با این بورس سروکار پیدا می‌کند. جزئیات در مطلبِ بورس انرژی چیست آمده است.

قاعده‌های معامله: دامنهٔ نوسان و ساعتِ بازار

هر بازار قاعده‌های خودش را دارد. مهم‌ترینش برای شما دامنهٔ نوسان است. یعنی قیمتِ یک سهم در یک روز حداکثر چند درصد می‌تواند بالا یا پایین برود. مثلِ این است که به مغازه‌دار بگویند حق ندارد قیمتِ جنسش را در یک روز بیش از این مقدار عوض کند.

یک مثالِ ساده: سهمی دیروز با قیمتِ ۱٬۰۰۰ تومان بسته شده و دامنه‌اش ۳٪ است. امروز گران‌ترین قیمتش ۱٬۰۳۰ تومان و ارزان‌ترینش ۹۷۰ تومان است. پایین‌تر یا بالاتر از این، معامله‌ای انجام نمی‌شود. سازمان بورس این عددها را بارها عوض کرده است؛ جدولِ زیر وضعِ معمول تا مهر ۱۴۰۵ است.

دامنهٔ نوسانِ معمولِ سهام در بورس و فرابورس (تا مهر ۱۴۰۵)

بازار	دامنهٔ نوسانِ روزانه	نکته
بورس تهران (بازار اول و دوم)	مثبت و منفی ۳٪	در شرایطِ خاص یا روزِ بازگشاییِ نماد ممکن است فرق کند
فرابورس (بازار اول، دوم و نوآفرین)	مثبت و منفی ۳٪	مثلِ بورس تهران
بازار پایه، تابلوی زرد	مثبت و منفی ۳٪	شفاف‌ترین تابلوی بازار پایه
بازار پایه، تابلوی نارنجی	مثبت و منفی ۲٪	ریسکِ بیشتر
بازار پایه، تابلوی قرمز	مثبت و منفی ۱٪	کمترین شفافیت؛ برای تازه‌کار مناسب نیست

دامنهٔ کم شاید امن به نظر برسد، ولی یک روی دیگر هم دارد. وقتی خبرِ بدی می‌آید و همه می‌خواهند بفروشند، قیمت فقط تا سقفِ دامنه پایین می‌آید و بقیه در «صفِ فروش» می‌مانند. پس دامنهٔ کم یعنی گاهی نمی‌توانید هر وقت خواستید بفروشید. پیش از هر معامله، قیمتِ مجازِ همان روز را در سامانهٔ کارگزاری ببینید و برای سازوکارش مقالهٔ قیمت مجاز سهم و دامنه نوسان را بخوانید.

ساعتِ معاملاتِ سهام، تا زمانِ نوشتنِ این مطلب، شنبه تا چهارشنبه از ۹ صبح تا ۱۲:۳۰ است. ساعتِ بورس کالا جداست؛ مثلاً معاملهٔ صندوق‌های طلا و گواهی سکه حدودِ ساعتِ ۱۱:۳۰ با پیش‌گشایش شروع می‌شود و تا بعدازظهر ادامه دارد. این ساعت‌ها گاهی با اطلاعیه عوض می‌شوند. پس ساعتِ دقیقِ همان هفته را از سایتِ بورسِ مربوط یا کارگزاری‌تان بپرسید.

در بازار سرمایه ایران چه چیزی می‌توان خرید؟

خیلی‌ها فکر می‌کنند بازار سرمایه یعنی فقط سهام. در واقع از کم‌خطرترین تا پرخطرترین ابزار در آن هست:

• سهام و حق تقدم: مالکیتِ تکه‌ای از یک شرکت. بیشترین امیدِ سود و بیشترین بالا و پایین.
• صندوق‌های سرمایه‌گذاری: درآمد ثابت، سهامی، مختلط، طلا، نقره و بخشی. مناسبِ کسی که وقتِ بررسیِ تک‌تکِ سهم‌ها را ندارد.
• اوراق بدهی: اخزا، صکوکِ اجاره، مرابحه و مشارکت. سودِ تقریباً معلوم و ریسکِ کمتر.
• گواهی سپردهٔ کالایی: سکه، شمش طلا و نقره به شکلِ ورقه‌ای که در بورس کالا خرید و فروش می‌شود.
• ابزارهای مشتقه: قراردادهای آتی و اختیار معامله. ابزارِ حرفه‌ای‌ها برای پوششِ ریسک یا معامله با اهرم، یعنی با پولی بیشتر از پولِ خودشان. نقطهٔ شروعِ تازه‌کار نیست.
• اوراق سلف موازی استاندارد: پیش‌خریدِ کالا یا انرژی با سودی که از پیش تخمین زده می‌شود.

پس پیش از اینکه بپرسید «چه بخرم؟»، بپرسید «پولم را برای چه و تا کی می‌خواهم؟». جوابِ این پرسش، بخشِ مناسبِ بازار را نشانتان می‌دهد.

کدام بخشِ بازار سرمایه به کارِ شما می‌آید؟

این جدول پیشنهادِ خرید یا فروش نیست. فقط کمک می‌کند ببینید هر بخشِ بازار با چه هدف و روحیه‌ای جور است.

تناسبِ بخش‌های بازار سرمایه با هدفِ سرمایه‌گذار

هدف یا روحیهٔ شما	بخشِ مناسب‌تر	چرا
خطرگریز، دنبالِ جایگزینِ سپردهٔ بانکی	صندوقِ درآمد ثابت، اخزا و صکوک در فرابورس	سودِ نسبتاً پایدار و نقد شدنِ خوب
حفظِ ارزشِ پول در برابرِ تورم و دلار	صندوق‌های طلا و گواهی سپرده در بورس کالا	بی‌دردسرِ نگه‌داری و نگرانیِ تقلبیِ طلای فیزیکی
رشدِ بلندمدتِ پول، با تحملِ بالا و پایین	سهامِ بازار اولِ بورس و فرابورس، یا صندوقِ سهامی	شریک‌شدن در سودِ شرکت‌های بزرگ
معامله‌گرِ باتجربه، دنبالِ پوششِ ریسک یا اهرم	بازار مشتقه (آتی و اختیار معامله)	ابزارِ تخصصی با ریسکِ بالا
تازه‌کار با اطلاعاتِ کم	دوری از بازار پایه، به‌خصوص تابلوی قرمز	شفافیتِ کم و خطرِ گیرکردن در صف

بسیاری از آدم‌ها ترکیبی از چند ردیف را انتخاب می‌کنند. مثلاً بخشی در صندوقِ درآمد ثابت برای آرامش، و بخشی در طلا یا سهام برای رشد. تصمیمِ نهایی با خودتان است.

چطور وارد بازار سرمایه شویم؟ پنج قدم

ورود به بازار سرمایه امروز کاملاً اینترنتی است و لازم نیست جایی بروید:

1. ثبت‌نام در سجام: اطلاعاتِ هویتی و بانکی‌تان را در سامانهٔ سجام ثبت و احرازِ هویت کنید. راهنمای قدم‌به‌قدمش در سجام چیست آمده است.
2. انتخابِ کارگزاری: کارمزد، راحتیِ سامانه و پشتیبانی را مقایسه کنید و در سایتِ کارگزار ثبت‌نام کنید.
3. گرفتنِ کدِ بورسی: کارگزار برایتان کدی می‌گیرد که در بورس و فرابورس کار می‌کند. برای بورس کالا و بورس انرژی کدِ جدا لازم است؛ همان موقع بخواهید.
4. واریز و انتخابِ ابزار: حسابِ کارگزاری را شارژ کنید. توصیهٔ من برای ماه‌های اول این است که با صندوق‌ها شروع کنید و با مبلغی که اگر بخشی از آن کم شود، زندگی‌تان به هم نریزد.
5. یاد گرفتن پیش از خرید: با تابلوی معاملات، صورت‌های مالی و اطلاعیه‌های کدال آشنا شوید. هر سهمی که می‌خرید، باید بدانید چرا خریده‌اید. «فلانی گفت» دلیل نیست.

اشتباه‌های رایج دربارهٔ بازار سرمایه

• «بورس یعنی بازار سرمایه»: بورس تهران فقط یکی از چهار بورس است. فرابورس، بورس کالا و بورس انرژی هم بخشی از بازار سرمایه‌اند.
• «بازار سرمایه یعنی فقط سهام»: بخشِ بزرگی از پولِ این بازار در صندوق‌های درآمد ثابت و اوراق بدهی است.
• «نظارتِ سازمان بورس یعنی سودِ تضمینی»: نظارت جلوی تقلب را می‌گیرد، نه جلوی زیان را. قیمتِ سهم بالا و پایین می‌رود.
• «بازار پایه همان فرابورس است»: بازار پایه فقط تکه‌ای از فرابورس است، و پرخطرترین تکه‌اش.
• «با یک کد همه‌جا می‌شود معامله کرد»: برای بورس کالا و بورس انرژی کدِ معاملاتیِ جدا لازم است.
• «واحدِ صندوق طلا سهام است»: نه؛ واحدِ صندوق است. مجمع ندارد و صاحبِ شرکتِ صندوق نمی‌شوید.
• «بورس تورم را مهار می‌کند»: بازار سرمایه پول را به سمتِ تولید می‌برد، ولی مهارِ تورم کارِ بانک مرکزی و سیاستِ پولی است. در دوره‌های تورمی معمولاً قیمتِ سهام هم بالا می‌رود.

نقش بازار سرمایه در اقتصاد

بازار سرمایهٔ سالم چند کارِ مهم می‌کند. اول، پس‌اندازهای کوچکِ مردم را جمع می‌کند و به طرح‌های بزرگ می‌رساند؛ مثلِ قطره‌هایی که دریا می‌شوند. دوم، شرکت‌ها را از وابستگیِ کامل به وامِ بانکی نجات می‌دهد. در اقتصادِ ایران که بیشترِ پول از راهِ بانک‌ها می‌گذرد، این کم چیزی نیست. سوم، قیمتِ دارایی‌ها را جلوی چشمِ همه پیدا می‌کند.

چهارم، شرکت‌های بورسی را مجبور می‌کند شفاف باشند و صورت‌های مالیِ حسابرسی‌شده منتشر کنند. پنجم، دولت می‌تواند با فروشِ اوراق کسریِ خودش را جبران کند، به‌جای قرض‌گرفتن از بانک مرکزی که به چاپِ پول و تورم می‌رسد. البته همهٔ این‌ها وقتی خوب کار می‌کند که قانون ثابت بماند و کسی با دستور، قیمت‌ها را بالا و پایین نکند.

سوالات متداول

جمع‌بندی

بازار سرمایه پلی است بینِ پس‌اندازِ مردم و نیازِ شرکت‌ها به پولِ بلندمدت. در ایران یک قانون‌گذار دارد (شورای عالی بورس)، یک بازرس (سازمان بورس)، یک دفترخانه (سپرده‌گذاری مرکزی)، چهار راستهٔ فعال و ده‌ها نهادِ مالی. بورس تهران و فرابورس جای سهام و اوراق‌اند؛ بورس کالا و بورس انرژی جای کالا، طلا، انرژی و ابزارهای مرتبط با آن‌ها.

پس اگر تازه‌کارید، پیش از هر خریدی بدانید پولتان را در کدام راستهٔ این بازار می‌گذارید، برای چه، و تا کی. همین یک پرسش شما را از بیشترِ اشتباه‌های رایج دور نگه می‌دارد. قدمِ بعدیِ عملی هم ساده است: ثبت‌نام در سجام، و شروع با مبلغی کوچک در ابزاری که کاملاً می‌شناسید.