بیتکوین بهتر است یا لایتکوین؟ بررسی ۷ تفاوت کلیدی
تصور کنید هانا چند ماه پیش با هیجان درباره رشد قیمت بیتکوین شنیده و حسرت میخورد که چرا زودتر در این ارز دیجیتال سرمایهگذاری نکرده است. او به دوستش سارا میگوید: «حالا که بیتکوین اینقدر گران شده، شاید بهتر باشد سراغ یک ارز ارزانتر مثل لایتکوین بروم. به نظرت لایتکوین هم میتواند مثل بیتکوین رشد کند؟ اصلاً لایتکوین و بیتکوین چه تفاوتی دارند؟»
این پرسش هانا، سؤال رایج بسیاری از تازهکارها در دنیای کریپتو است. در این مقاله قصد داریم به زبان ساده به مقایسه بیتکوین و لایتکوین بپردازیم و تفاوتهای مهم آنها را بیان کنیم تا اگر شما هم این دغدغه را دارید، پاسخ خود را بهروشنی پیدا کنید.
معرفی کوتاه بیتکوین و لایتکوین
برای درک بهتر تفاوت بیتکوین و لایتکوین، ابتدا بد نیست یک معرفی کوتاه از هر دو داشته باشیم. بیتکوین (BTC) اولین ارز دیجیتال جهان است که در سال ۲۰۰۹ توسط فرد (یا گروهی) ناشناس با نام مستعار ساتوشی ناکاموتو ایجاد شد. بیتکوین یک پول دیجیتال غیرمتمرکز است که هیچ بانک یا دولتی آن را کنترل نمیکند. هدف اولیه ایجاد بیتکوین این بود که افراد بتوانند بدون واسطه (مثل بانک) و به صورت همتابههمتا پول انتقال دهند. به دلیل محدود بودن تعداد کل بیتکوینها (فقط ۲۱ میلیون واحد) و سختی استخراجش، بسیاری آن را به “طلای دیجیتال” تشبیه میکنند که میتواند ذخیرهکننده ارزش باشد.
در مقابل، لایتکوین (LTC) در سال ۲۰۱۱ توسط برنامهنویسی به نام چارلی لی (از کارمندان سابق گوگل و صرافی Coinbase) راهاندازی شد. لایتکوین در واقع یک فورک (انشعاب) از بیتکوین است؛ یعنی با کپیبرداری و تغییراتی در کدهای بیتکوین به وجود آمد. هدف چارلی لی این بود که تراکنشهای سریعتر و ارزانتری نسبت به بیتکوین فراهم کند و یک نسخهی سبکتر از بیتکوین بسازد. به همین خاطر لایتکوین را اغلب “نقره دیجیتال” مینامند (در برابر طلای دیجیتال یعنی بیتکوین). لایتکوین با عرضهی کل ۸۴ میلیون واحدی خود (چهار برابر بیتکوین) طراحی شد تا برای پرداختهای روزمره مناسبتر باشد و کارمزدهای کمتری داشته باشد. به بیان ساده، بیتکوین بیشتر نقش پول دیجیتال گرانبها را دارد، در حالی که لایتکوین نقش پول خرد دیجیتال را ایفا میکند.
در جدول زیر، برخی از مشخصات کلیدی بیتکوین و لایتکوین را به صورت خلاصه مقایسه کردهایم تا یک نگاه سریع به تفاوتهای فنی این دو ارز دیجیتال داشته باشید:
|
ویژگی |
بیتکوین (Bitcoin) |
لایتکوین (Litecoin) |
|
سال راهاندازی |
۲۰۰۹ میلادی |
۲۰۱۱ میلادی |
|
خالق |
ساتوشی ناکاموتو (ناشناس) |
چارلی لی (کارمند سابق گوگل) |
|
حداکثر عرضه کل |
۲۱ میلیون واحد |
۸۴ میلیون واحد |
|
زمان ایجاد هر بلاک |
~۱۰ دقیقه |
~۲٫۵ دقیقه |
|
الگوریتم استخراج |
SHA-256 (اثبات کار) |
Scrypt (اثبات کار) |
همانطور که میبینید، لایتکوین از ابتدا با نگاهی به بیتکوین ساخته شد اما با تغییراتی که سرعت و حجم تراکنش را بهبود دهد. حال بیایید بهصورت جزئیتر به مهمترین تفاوتهای بیتکوین و لایتکوین بپردازیم.
تفاوت در سرعت تراکنش و کارمزد
یکی از اولین تفاوتهای محسوس بین بیتکوین و لایتکوین، سرعت انجام تراکنشها در شبکه و کارمزد مربوط به آنها است. شبکه بیتکوین بهطور متوسط هر ۱۰ دقیقه یکبار یک بلاک جدید ایجاد میکند. این بدان معناست که تأیید یک تراکنش بیتکوین (اضافه شدن به بلاکچین) حدود ۱۰ دقیقه یا بیشتر طول میکشد. از طرفی، لایتکوین با تغییراتی در ساختار بلاکچین توانسته زمان ایجاد بلاک را به حدود ۲٫۵ دقیقه کاهش دهد. بنابراین تراکنشهای لایتکوین بسیار سریعتر تأیید میشوند (تقریباً ۴ برابر سریعتر از بیتکوین). اگر برای خرید یک فنجان قهوه از لایتکوین یا بیتکوین استفاده کنید، احتمالاً پرداخت با لایتکوین در عرض چند دقیقه نهایی میشود، در حالی که تأیید نهایی پرداخت با بیتکوین ممکن است نزدیک به یک ساعت زمان ببرد (چندین تأیید ۱۰ دقیقهای برای اطمینان بیشتر).
کارمزد تراکنش نیز در این دو شبکه تفاوت دارد. بیتکوین به دلیل ترافیک بیشتر شبکه و ارزش بالاتر هر واحد، معمولاً کارمزدهای بالاتری برای انتقال میطلبد. در دورههایی که شبکه بیتکوین شلوغ است (مثلاً در زمان اوج قیمت و هجوم کاربران)، کارمزد انتقال بیتکوین میتواند به چندین دلار برای هر تراکنش برسد. اما لایتکوین به خاطر طراحی سبکتر خود و همینطور استقبال کمتر نسبت به بیتکوین، کارمزدهای بسیار پایینتری دارد. معمولاً حتی در زمانهای شلوغی هم کارمزد انتقال لایتکوین چند سنت بیشتر نیست. این موضوع لایتکوین را برای پرداختهای خرد و تراکنشهای روزمره جذاب میکند. به بیان ساده: بیتکوین شبکهای کمی کندتر اما بسیار امنتر و گرانتر برای انتقال پولهای بزرگ است، در حالی که لایتکوین شبکهای تندتر با هزینه کمتر برای پرداختهای کوچکتر محسوب میشود.
تفاوت در الگوریتم و نحوه استخراج
هر دوی بیتکوین و لایتکوین از فرآیند اثبات کار (Proof of Work) برای تأیید تراکنشها و تامین امنیت شبکه استفاده میکنند. این بدان معنی است که ماینرها (استخراجکنندگان) باید با انجام محاسبات پیچیده، بلاکهای جدید را ایجاد کنند و بابت این کار پاداش بگیرند. اما الگوریتم محاسباتی این دو با هم فرق میکند. بیتکوین از الگوریتم مشهور SHA-256 استفاده میکند که نیازمند قدرت پردازش بسیار بالا و دستگاههای تخصصی (ASIC) است. در سالهای ابتدایی، مردم با کارت گرافیک یا حتی CPU میتوانستند بیتکوین استخراج کنند، اما امروز عملاً فقط دستگاههای ASIC قدرتمند قادر به ماینینگ بیتکوین با صرفهی اقتصادی هستند. این موضوع باعث شده استخراج بیتکوین بهشدت رقابتی و پرهزینه (از نظر برق و تجهیزات) باشد.
لایتکوین برای متفاوت بودن، الگوریتم دیگری به نام Scrypt را به کار گرفت. الگوریتم اسکریپت طوری طراحی شد که محاسبات سادهتر و نیازمند حافظهی بیشتری باشد تا در سالهای اولیه حتی با کامپیوترهای معمولی و کارت گرافیک هم بشود لایتکوین استخراج کرد. هدف چارلی لی این بود که استخراج لایتکوین انحصاری نشود و افراد بیشتری بتوانند مشارکت کنند. در نتیجه در ابتدای کار، لایتکوین را “ارز دیجیتال دوستدار ماینرهای خانگی” میدانستند. البته با گذشت زمان دستگاههای ASIC مخصوص الگوریتم Scrypt هم ساخته شدند و امروز دیگر مانند گذشته استخراج به صرفه لایتکوین با کامپیوتر عادی ممکن نیست؛ اما در کل سختی شبکه و هزینه استخراج یک لایتکوین هنوز به مراتب کمتر از بیتکوین است. بنابراین اگر به استخراج ارزهای دیجیتال علاقه داشته باشید، شروع کار با لایتکوین سادهتر و ارزانتر از بیتکوین خواهد بود.
تفاوت در تعداد سکههای قابل عرضه و مکانیزم هاوینگ
تعداد کل واحدهای قابل عرضه نیز از تفاوتهای اساسی بیتکوین و لایتکوین است. همانطور که اشاره شد، بیتکوین طوری برنامهریزی شده که هرگز بیش از ۲۱,۰۰۰,۰۰۰ بیتکوین وجود نخواهد داشت. این عدد ثابت سقف عرضه، بیتکوین را کمیاب و ارزشمند کرده است؛ چرا که با افزایش تقاضا و ثابت بودن عرضه، قیمت روندی صعودی پیدا میکند (البته با نوسانات). در مقابل، لایتکوین سقف عرضهی ۴ برابر بیشتر دارد: حداکثر ۸۴,۰۰۰,۰۰۰ لایتکوین میتواند وجود داشته باشد. این به این معناست که قیمت هر واحد لایتکوین طبیعتاً باید خیلی کمتر از قیمت هر واحد بیتکوین باشد، چون تعداد واحدهایش بسیار بیشتر است. برای تصور این موضوع، فرض کنید اگر تمام ارزش بازار بیتکوین و لایتکوین یکسان بود، باز هم قیمت یک لایتکوین باید یکچهارم قیمت یک بیتکوین میبود، چون چهار برابر تعداد بیشتری از آن وجود دارد. البته ارزش بازار مساوی نیست و بیتکوین ارزش بازار (Market Cap) بسیار بزرگتری نسبت به لایتکوین دارد که در بخشهای بعد بیشتر به آن میپردازیم.
هر دوی این ارزها یک مکانیزم کنترل تورم به نام نصفشدن پاداش (Halving) دارند. هاوینگ به این معنی است که هر چند سال یکبار، پاداشی که به ماینرها برای ایجاد بلاک جدید داده میشود نصف میگردد تا نرخ تولید سکههای جدید کم شود. در بیتکوین، هر ۲۱۰,۰۰۰ بلاک یک بار هاوینگ اتفاق میافتد (حدود هر ۴ سال یکبار) و پاداش ماینرها نصف میشود. برای مثال، در ابتدا پاداش هر بلاک بیتکوین ۵۰ BTC بود، بعد ۲۵، سپس ۱۲.۵ و اکنون ۶.۲۵ BTC است و همینطور کمتر میشود. لایتکوین نیز همین روند را دارد با این تفاوت که چون بلاکهای لایتکوین سریعتر تولید میشوند، رویداد هاوینگ آن پس از هر ۸۴۰,۰۰۰ بلاک رخ میدهد (که باز تقریبا معادل هر ۴ سال یکبار است). بنابراین از نظر کنترل تورم و کاهش تدریجی عرضه جدید، بیتکوین و لایتکوین رویکردی مشابه دارند و هر دو در بلندمدت کمیابتر و سختیابتر میشوند. پس یکی از شباهتهای بیتکوین و لایتکوین همین مکانیزم هاوینگ و محدودیت عرضه است که آنها را نسبت به ارزهای سنتی که توسط دولتها بیحد و مرز چاپ میشوند، متمایز میکند.
آیا میخواهید همواره از ترفندهای کاربردی و آموزشهای جذاب در زمینههای مختلف باخبر باشید؟
پس حتما صفحه اینستاگرام حامد ثقفی را دنبال کنید. در آنجا نکات کوتاه آموزشی، معرفی دورهها و محتوای الهامبخش زیادی منتشر میکنیم که میتواند برای شما مفید باشد. با ما در اینستاگرام همراه باشید.
تفاوت در ارزش بازار و میزان مقبولیت
تا اینجا از جنبههای فنی مقایسه کردیم؛ اما از دیدگاه سرمایهگذاری و پذیرش عمومی، بیتکوین و لایتکوین در یک سطح نیستند. بیتکوین بزرگترین ارز دیجیتال دنیا است. ارزش کل بازار بیتکوین (Market Cap) به مراتب بیشتر از لایتکوین بوده و هست؛ در حال حاضر بیتکوین غالباً بین ۴۰٪ تا ۵۰٪ کل سرمایه بازار کریپتو را بهخود اختصاص میدهد و در رتبه ۱ قرار دارد. این در حالی است که لایتکوین اغلب حتی جزو ۱۰ پروژه اول هم نیست و ممکن است در رتبههای حدود ۱۵ تا ۲۰ قرار بگیرد (رتبه دقیق با گذشت زمان تغییر میکند). به بیان دیگر، بیتکوین آنقدر در بازار ارزهای دیجیتال نفوذ دارد که قیمت سایر آلتکوینها (از جمله لایتکوین) تا حد زیادی تحت تأثیر نوسانات بیتکوین است. اگر بیتکوین رشد کند، معمولاً لایتکوین هم رشد میکند و اگر بیتکوین افت شدید کند، لایتکوین هم اغلب همراهش افت میکند. بسیاری از فعالان بازار، بیتکوین را لیدر (پیشرو) و تعیینکننده مسیر برای بقیه ارزها میدانند.
از لحاظ مقبولیت و کاربرد نیز بیتکوین جلوتر از لایتکوین است. بیتکوین به عنوان مشهورترین رمزارز، توسط شرکتها و فروشگاههای بیشتری به عنوان روش پرداخت پذیرفته شده است؛ حتی در برخی کشورها (مانند السالوادور) بیتکوین را به عنوان واحد پول قانونی پذیرفتهاند. در مقابل، لایتکوین به اندازه بیتکوین فراگیر نیست، اما همچنان یکی از شناختهشدهترین آلتکوینها محسوب میشود. مثلاً برخی فروشگاههای آنلاین یا دستگاههای خودپرداز رمز ارز (ATM) از لایتکوین هم پشتیبانی میکنند، ولی تعدادشان به اندازه پذیرندگان بیتکوین نیست. به هر حال لایتکوین نسبت به بسیاری از ارزهای جدیدتر، سابقه طولانیتری دارد و اعتماد نسبی کاربران را جلب کرده است؛ اما واقعیت این است که جایگاه بیتکوین خاص و منحصربهفرد است و بعید است لایتکوین یا هر آلتکوین دیگری بتواند در نقش “اولین و مهمترین ارز دیجیتال” جایگزین بیتکوین شود.
نکته جالب دیگر در مورد لایتکوین، نقشی است که در توسعه فناوریهای جدید ایفا کرده است. جامعه کاربری کریپتو به شوخی میگوید: «هر ویژگی جدیدی که قرار باشد در بیتکوین پیادهسازی شود، ابتدا در شبکه لایتکوین امتحان میشود!» واقعیت این است که لایتکوین به نوعی شبکه آزمایشی بیتکوین بوده است. برای مثال فناوری SegWit (سگویت) که باعث افزایش ظرفیت تراکنشها در بلاکچین میشود، ابتدا در لایتکوین فعال شد و بعد بیتکوین آن را پذیرفت. یا شبکه Lightning (لایتنینگ) برای پرداختهای فوری و ارزان، روی لایتکوین نیز پیادهسازی شده است (چون لایتکوین و بیتکوین از نظر ساختار بلاکچین شباهتهای زیادی دارند). بهتازگی لایتکوین حتی قابلیتهای حفظ حریم خصوصی مثل MimbleWimble را هم اضافه کرده که آدرسها و مبالغ تراکنشها را مخفی میکند؛ ویژگیای که بیتکوین به شکل پیشفرض ندارد. تمامی این موارد نشان میدهد که توسعهدهندگان لایتکوین همواره سعی میکنند این شبکه را بهروز نگه دارند و ویژگیهای نوآورانه را آزمایش کنند. اما بیتکوین رویکرد محافظهکارانهتری دارد و تغییرات را بهکندی و با احتیاط میپذیرد تا مبادا امنیت شبکه به خطر بیفتد. از این منظر، میتوان گفت بیتکوین و لایتکوین بیشتر دو دوست مکمل هستند تا رقیب سرسخت؛ یکی (بیتکوین) ذخیرهکننده ارزش و پیشرو بازار، و دیگری (لایتکوین) آزمونگر قابلیتهای جدید و تسهیلکننده پرداختهای سریع.
بیتکوین یا لایتکوین؛ کدام برای سرمایهگذاری بهتر است؟
حال که درباره تفاوتهای فنی و جایگاه بازار این دو ارز صحبت کردیم، ممکن است این سؤال برای شما مطرح شود که برای سرمایهگذاری کدام را انتخاب کنیم: بیتکوین بهتر است یا لایتکوین؟ پاسخ قطعی به این سؤال برای همه افراد یکسان نیست و به اهداف مالی، میزان ریسکپذیری و دیدگاه زمانی شما بستگی دارد. با این حال میتوان چند نکته کلی را در نظر گرفت:
- حفظ ارزش در بلندمدت: بیتکوین طی بیش از یک دهه گذشته خود را به عنوان داراییای که پتانسیل حفظ ارزش و حتی افزایش ارزش در بلندمدت دارد اثبات کرده است. بسیاری از موسسات مالی بزرگ و سرمایهگذاران سازمانی اکنون بیتکوین را به عنوان نوعی “طلای دیجیتال” میشناسند و روی آن سرمایهگذاری میکنند. در نتیجه، بیتکوین از نظر اعتبار و اطمینان خاطر برای سرمایهگذاری بلندمدت گزینه مطمئنتری نسبت به لایتکوین به شمار میآید. لایتکوین هرچند قدیمی و معتبر است، اما هیچگاه به اندازه بیتکوین مورد توجه سرمایهگذاران بزرگ قرار نگرفته و بیشتر در حاشیه بازار حرکت کرده است. اگر به دنبال یک گزینه با ریسک کمتر و سابقهی اثباتشده هستید، بیتکوین میتواند انتخاب اول باشد.
- رشد بالقوه و سودآوری: از سوی دیگر، چون لایتکوین ارزش بازار کوچکتری دارد، اگر در آینده پروژههای جدیدی روی آن اجرا شود یا موج اقبال عمومی به سمتش بیاید، شانس رشد چند برابری قیمت آن در کوتاهمدت بیشتر از بیتکوین است. به زبان سادهتر، بیتکوین تا حد زیادی شناختهشده و قیمت آن الان در محدودهای است که شاید رشدهای انفجاری (چندین برابر شدن ناگهانی) مثل سالهای اولیه را نداشته باشد. اما لایتکوین به عنوان یک آلتکوین قدیمی، این ظرفیت را دارد که در دورههای رونق بازار (bull run) رشدهای بسیار تندی را تجربه کند. البته فراموش نکنید که همانطور که امکان جهش بیشتر دارد، ریسک سقوط و نوسان شدیدتر نیز در لایتکوین بالاتر است. معمولاً در بازارهای نزولی، قیمت آلتکوینها (از جمله لایتکوین) نسبت به بیتکوین افت شدیدتری را تجربه میکند.
- تنوعبخشی به سبد سرمایهگذاری: برای بسیاری از سرمایهگذاران هوشمند، بهترین رویکرد میتواند تنوعبخشی باشد. به جای اینکه فقط یکی را انتخاب کنید، میتوانید عمده سرمایه خود را به بیتکوین اختصاص دهید (چون رهبر بازار و مطمئنتر است) و درصد کوچکتری را هم به لایتکوین یا سایر آلتکوینهای امیدبخش اختصاص دهید. این کار باعث میشود اگر رشد سریعی در لایتکوین رخ داد، شما هم بهرهمند شوید و اگر خدای نکرده پروژه لایتکوین با مشکلی مواجه شد، بخش عمده دارایی شما که در بیتکوین است همچنان نسبتاً امن باقی بماند. مدیریت ریسک در بازار رمز ارز بسیار مهم است؛ پس هیچوقت همهی تخممرغهای خود را در یک سبد نگذارید.
- مقایسه قیمت اسمی (قیمت هر واحد): گاهی افراد تازهکار صرفاً به ارزان یا گران بودن قیمت واحد یک ارز توجه میکنند. مثلاً میبینند قیمت یک بیتکوین صدها میلیون تومان است اما یک لایتکوین چند میلیون تومان بیشتر نیست و تصور میکنند لایتکوین “ارزانتر” است و جا برای رشد دارد. توجه داشته باشید که قیمت اسمی یک واحد، معیار درستی برای ارزندگی نیست. باید به ارزش کل بازار و تعداد سکههای در گردش نگاه کنید. لایتکوین ارزانتر است چون تعداد سکههای بیشتری دارد و تقاضای کمتری نسبت به بیتکوین برایش وجود دارد. بنابراین فریب پایین بودن قیمت یک واحد لایتکوین را نخورید؛ لزوماً قرار نیست هر ارز دیجیتالی که قیمتش کمتر از بیتکوین است روزی به قیمت بیتکوین برسد! برای تحلیل سرمایهگذاری، به جای قیمت یک واحد، بنیان پروژه، کاربرد، جامعه کاربری و ارزش بازار آن را بررسی کنید.
- اهداف و کاربردهای شخصی: همچنین به هدف خود فکر کنید. اگر قصد شما از خرید ارز دیجیتال این است که آن را به عنوان دارایی پسانداز کرده و چند سال نگهداری کنید، بیتکوین گزینه مناسبی است. اما اگر میخواهید در تراکنشها از رمزارز استفاده کنید یا مبالغ کوچک را منتقل کنید، داشتن مقداری لایتکوین میتواند کاربردی باشد چون کارمزد انتقالش پایینتر است و سریعتر میتوانید جابجا کنید. برخی از افراد از هر دو به صورت مکمل استفاده میکنند: بیتکوین را نگه میدارند و خرج نمیکنند (مثل یک حساب پسانداز)، ولی لایتکوین یا ارزهای مشابه را برای مخارج یا انتقالهای کوچکتر به کار میگیرند (مثل حساب جاری).
بیتکوین و لایتکوین هر دو میتوانند در سبد یک سرمایهگذار حضور داشته باشند، اما نقش آنها متفاوت است. بیتکوین به عنوان دارایی اصلی و با ثباتتر که امتحانش را پس داده، و لایتکوین به عنوان سهم کوچکتری که چاشنی رشد بالقوه و تنوعبخشی را به سبد اضافه میکند. در نهایت تصمیم با شماست و باید قبل از سرمایهگذاری، مطالعه و تحقیق کافی انجام دهید. خوشبختانه اکنون که تفاوتهای کلیدی این دو رمزارز را یاد گرفتید، با دید بازتری میتوانید تصمیم بگیرید.
نتیجهگیری
بیتکوین و لایتکوین به عنوان دو ارز دیجیتال قدیمی و شناختهشده، شباهتهای زیادی با هم دارند اما تفاوتهای مهمی هم بین آنهاست که دانستنش برای هر فرد علاقهمند به دنیای رمز ارز ضروری است. بیتکوین پادشاه ارزهای دیجیتال است؛ ارزشمند، کمیاب و پیشتاز در پذیرش عمومی. در سوی دیگر، لایتکوین تلاش کرده نسخه سریعتر و ارزانتری از بیتکوین باشد و در بسیاری از اهدافش موفق بوده تا جایی که به عنوان “نقرهی دیجیتال” محبوبیت خاص خود را کسب کرده است. اگر بخواهیم در یک جمله تفاوت این دو را بگوییم: بیتکوین بیشتر برای ذخیره ارزش در مقیاس بزرگ و سرمایهگذاری بلندمدت مناسب است، و لایتکوین برای مبادلات روزمره و انتقال مبالغ کم با سرعت بالا و کارمزد پایین. با این حال، هر دوی این ارزها طی سالها امتحان خود را پس دادهاند و در میان هزاران ارز دیجیتال مختلف، همچنان در شمار گزینههای برتر بازار قرار دارند. امیدواریم با مطالعه این مقاله، دید روشنتری نسبت به فرقهای بیتکوین و لایتکوین پیدا کرده باشید و بتوانید در مسیر یادگیری و سرمایهگذاری خود تصمیمهای آگاهانهتری بگیرید. به یاد داشته باشید که دنیای کریپتوکارنسی همیشه در حال تغییر و پیشرفت است؛ پس یادگیری شما نباید متوقف شود!
اگر دوست دارید درباره موضوعات کاربردی اینچنینی بیشتر یاد بگیرید و مهارتهای جدید کسب کنید، حتماً به صفحه دورههای آموزشی حامد ثقفی سر بزنید. در این صفحه مجموعهای از دورههای متنوع آموزشی (از مالی و سرمایهگذاری تا مهارتهای فردی) ارائه شده که میتواند به رشد دانش شما کمک کند.