الگوی فنجان و دسته: تشخیص، نقطهٔ ورود و هدف قیمتی

روی نمودارِ یک سهم، قیمت گاهی شکلِ یک فنجانِ چای به خودش می‌گیرد: اول پایین می‌آید، آرام کف می‌سازد و دوباره تا لبهٔ قبلی بالا می‌رود. بعد کمی استراحت می‌کند و یک «دستهٔ» کوچک می‌سازد. الگوی فنجان و دسته یک الگوی صعودی و ادامه‌دهنده است. معمولاً وقتی قیمت سقفِ دسته را با حجمِ بالا بشکند، احتمالِ ادامهٔ رشد بیشتر می‌شود. هدفِ قیمتی را هم با عمقِ فنجان حساب می‌کنند.

در این نوشته با هم یاد می‌گیریم این الگو را چطور درست تشخیص بدهیم، کجا وارد شویم، حدِ ضرر را کجا بگذاریم و هدف را چطور خودمان حساب کنیم. آخرش هم سراغِ گیرهای بازارِ بورسِ ایران می‌رویم؛ چیزهایی که در کتاب‌های خارجی نیست و پولِ خیلی‌ها را برده است.

الگوی فنجان و دسته چیست؟

این الگو را ویلیام اونیل (William O'Neil)، معامله‌گر و بنیان‌گذارِ روزنامهٔ Investor's Business Daily، معروف کرد. او در کتابِ مشهورش دربارهٔ پول درآوردن از سهام نشان داد که بسیاری از سهم‌های پررشد، پیش از جهشِ بزرگ، چنین شکلی ساخته بودند. به انگلیسی به آن Cup and Handle می‌گویند.

الگو دو بخش دارد:

• فنجان: یک افتِ قیمت به شکلِ حرفِ U، نه V. قیمت از یک سقف پایین می‌آید، مدتی در کف آرام می‌گیرد و دوباره به همان سقف برمی‌گردد. به این دو سقفِ دو طرف «لبهٔ فنجان» می‌گویند.
• دسته: یک افتِ کوچک و کوتاه بعد از رسیدن به لبهٔ راست. قیمت کمی عقب می‌نشیند، معمولاً با حجمِ کم، و بعد دوباره به سمتِ لبه برمی‌گردد.

چرا این شکل معنا دارد؟ تصور کنید سهمی از ۱٬۰۰۰ تومان به ۷۵۰ تومان افت کرده است. کسانی که بالای ۹۵۰ تومان خریده‌اند، ماه‌ها در ضرر بوده‌اند. وقتی قیمت دوباره به نزدیکِ ۱٬۰۰۰ برمی‌گردد، خیلی از آن‌ها می‌گویند «فقط سربه‌سر شوم، می‌فروشم». همین فروش‌ها دسته را می‌سازد. وقتی این فروشنده‌ها تمام شوند و خریدار هنوز باشد، راهِ قیمت باز می‌شود. پس دسته در واقع آخرین تکانِ فروشنده‌های خسته است.

الگوی فنجان و دسته صعودی است یا نزولی؟

شکلِ کلاسیکِ آن صعودی است و جزوِ «الگوهای ادامه‌دهنده» حساب می‌شود. الگوی ادامه‌دهنده یعنی الگویی که وسطِ یک روند پیدا می‌شود و می‌گوید روندِ قبلی احتمالاً ادامه پیدا می‌کند؛ مثلِ الگوی مثلث یا الگوی پرچم. برای همین، فنجانِ معتبر باید بعد از یک روندِ صعودیِ قبلی ساخته شود، نه وسطِ یک سقوطِ طولانی.

اگر سهمی ماه‌ها در حالِ ریزش بوده و حالا شکلی شبیهِ فنجان ساخته، بیشتر با یک کفِ احتمالی سروکار داریم تا ادامهٔ روند. آنجا باید سراغِ الگوهای بازگشتی مثلِ کف دوقلو رفت و با احتیاطِ بیشتری قضاوت کرد. نسخهٔ وارونهٔ این الگو هم هست که نزولی است و پایین‌تر درباره‌اش حرف می‌زنیم.

چطور یک فنجانِ درست را تشخیص بدهیم؟

هر افت و برگشتی فنجان نیست. اگر با هر شکلِ گردی ذوق کنیم، زیاد ضرر می‌دهیم. این شش نشانه را با هم مرور کنیم.

۱. روندِ صعودیِ قبلی

پیش از فنجان، سهم باید رشدِ قابل‌توجهی کرده باشد. اونیل دنبالِ سهم‌هایی بود که قبل از فنجان دست‌کم حدودِ ۳۰٪ بالا رفته بودند. منطقش ساده است: الگوی ادامه‌دهنده باید چیزی برای ادامه دادن داشته باشد.

۲. کفِ گرد، نه تیز

کفِ فنجان باید گرد و آرام باشد، مثلِ تهِ کاسه. کفِ تیز به شکلِ V یعنی قیمت با هیجان پایین رفته و با هیجان برگشته است. این نشان نمی‌دهد که فروشنده‌ها واقعاً خسته شده‌اند. کفِ گرد یعنی سهم وقت گذاشته و دست‌به‌دست شده است.

۳. عمقِ معقول

عمقِ فنجان یعنی فاصلهٔ لبه تا کف، به درصد. در بیشترِ منبع‌ها عمقِ حدودِ ۱۲ تا ۳۳ درصد را ایده‌آل می‌دانند. در بازارِ پرنوسان کمی بیشتر هم قابل‌قبول است. ولی فنجانی که نصفِ ارزشِ سهم را از بین برده، دیگر فنجان نیست؛ یک سقوط است که دارد جبران می‌شود.

۴. زمانِ کافی

فنجان عجله ندارد. در نمودارِ روزانه معمولاً چند هفته تا چند ماه طول می‌کشد؛ اونیل از حدودِ ۷ هفته تا بیش از یک سال حرف می‌زد. فنجانی که در چهار پنج روز ساخته شده، بیشتر یک نوسانِ کوتاه است.

۵. دستهٔ کوچک در نیمهٔ بالایی

دسته باید کوتاه و کم‌عمق باشد. معمولاً بین یک تا چهار هفته طول می‌کشد و حدودِ ۱۰ تا ۱۵ درصد از سقف پایین می‌آید. مهم‌ترین قاعده این است که دسته در نیمهٔ بالاییِ فنجان بماند. یعنی بیشتر از نصفِ رشدِ فنجان را پس ندهد. اگر دسته تا نزدیکِ کفِ فنجان پایین برود، الگو خراب شده است.

۶. حجمِ معاملات

حجم یعنی تعدادِ سهمی که در روز دست‌به‌دست می‌شود. در الگوی سالم، حجم موقعِ ساختنِ کفِ فنجان و دسته کم می‌شود و موقعِ شکستِ سقفِ دسته ناگهان بالا می‌رود. دربارهٔ حجم پایین‌تر مفصل‌تر حرف می‌زنیم، چون مهم‌ترین تأییدِ این الگوست.

پس فنجانِ درست یعنی روندِ قبلی، کفِ گرد، عمقِ معقول، زمانِ کافی، دستهٔ کوچک در نیمهٔ بالا و حجمی که اول کم و بعد زیاد می‌شود. هر کدام نباشد، اعتمادِ ما به الگو کمتر می‌شود.

نقطهٔ ورود در الگوی فنجان و دسته کجاست؟

جوابِ کوتاه: کمی بالاتر از سقفِ دسته، وقتی قیمت آن را با حجمِ خوب شکست. سقفِ دسته همان مقاومتی است که فروشنده‌های خسته پشتش ایستاده بودند. مقاومت یعنی سطحی که قیمت چند بار به آن رسیده و برگشته است؛ در مقالهٔ نواحیِ حمایتی و مقاومتی مفصل توضیحش داده‌ایم.

معامله‌گرها معمولاً یکی از این سه راه را انتخاب می‌کنند:

1. ورود در لحظهٔ شکست: همین که قیمت سقفِ دسته را رد کرد و حجم بالا بود، وارد می‌شوند. سریع است ولی خطرِ شکستِ جعلی بیشتر است.
2. ورود بعد از تثبیت: صبر می‌کنند یک یا دو روز قیمت بالای سقفِ دسته بسته شود. کمی دیرتر و گران‌تر می‌خرند، ولی اطمینانِ بیشتری دارند.
3. ورود در پولبک: پولبک یعنی قیمت بعد از شکست، برگردد و سطحِ شکسته‌شده را یک بار دیگر لمس کند. حالا آن مقاومت باید نقشِ حمایت را بازی کند. این روش ریسکِ کمتری دارد، ولی همیشه پولبک پیش نمی‌آید و ممکن است قطار را از دست بدهید.

به نظرِ من برای تازه‌کار، روشِ دوم و سوم منطقی‌تر است. دیر رسیدن بهتر از اشتباه رسیدن است. تصمیمِ نهایی البته با خودتان و سبکِ معاملهٔ خودتان است.

حدِ ضرر را کجا بگذاریم؟

حدِ ضرر یعنی قیمتی که اگر سهم به آن رسید، بی‌معطلی می‌فروشید چون فهمیده‌اید اشتباه کرده‌اید. دو جای رایج برایش هست:

• زیرِ کفِ دسته: رایج‌ترین انتخاب. اگر قیمت زیرِ کفِ دسته برود، یعنی فروشنده‌ها هنوز تمام نشده‌اند و الگو اعتبارش را از دست داده است.
• کمی زیرِ سطحِ شکست: برای کسی که می‌خواهد ضررِ احتمالی کوچک‌تر باشد. حدِ ضرر نزدیک‌تر است، ولی با یک نوسانِ معمولی هم ممکن است فعال شود.

حدِ ضرر را قبل از خرید بنویسید، نه بعد از آن. وقتی پولِ آدم در ضرر است، ذهن هزار بهانه برای نگه داشتن می‌سازد. برای جزئیات، مقالهٔ استراتژیِ حدِ ضرر را ببینید.

هدف قیمتی الگوی فنجان چطور محاسبه می‌شود؟

روشِ اصلی ساده است: عمقِ فنجان را اندازه بگیرید و به قیمتِ شکست اضافه کنید. عمقِ فنجان یعنی فاصلهٔ لبهٔ راستِ فنجان تا پایین‌ترین نقطهٔ کف.

بیایید با یک مثالِ فرضی قدم‌به‌قدم حساب کنیم. عددها مثال‌اند و به هیچ سهمِ واقعی ربطی ندارند.

1. لبهٔ فنجان (سقفِ قبلی) روی ۱٬۰۰۰ تومان است.
2. کفِ فنجان روی ۷۵۰ تومان است. پس عمقِ فنجان ۲۵۰ تومان است؛ یعنی ۲۵٪ از لبه. این عمقِ معقولی است.
3. دسته از ۱٬۰۰۰ تا ۹۲۰ تومان پایین آمده؛ یعنی ۸٪ افت. دسته در نیمهٔ بالای فنجان مانده، چون نیمهٔ فنجان روی ۸۷۵ تومان است.
4. قیمت سقفِ دسته را در ۱٬۰۰۰ تومان می‌شکند. هدفِ قیمتی می‌شود ۱٬۰۰۰ + ۲۵۰ = ۱٬۲۵۰ تومان.
5. حدِ ضرر را کمی زیرِ کفِ دسته، روی ۹۰۰ تومان، می‌گذاریم. پس ریسکِ ما ۱۰۰ تومان است و سودِ احتمالی تا هدف ۲۵۰ تومان.

یعنی در برابرِ هر ۱ تومانی که ممکن است از دست بدهیم، امیدِ ۲٫۵ تومان سود داریم. این همان چیزی است که به آن نسبتِ ریسک به ریوارد می‌گویند و ۲٫۵ نسبتِ خوبی است. اگر این نسبت زیرِ ۲ بود، من ترجیح می‌دهم از آن معامله بگذرم، حتی اگر الگو قشنگ باشد.

روشِ محافظه‌کارانه: هدف با ارتفاعِ دسته

بعضی معامله‌گرها هدفِ نزدیک‌تری هم تعیین می‌کنند: ارتفاعِ دسته را دو برابر می‌کنند و به قیمتِ شکست اضافه می‌کنند. در مثالِ ما ارتفاعِ دسته ۸۰ تومان است. پس هدفِ اول ۱٬۰۰۰ + ۱۶۰ = ۱٬۱۶۰ تومان می‌شود. خیلی‌ها نیمی از سهم را در هدفِ نزدیک می‌فروشند و بقیه را برای هدفِ اصلی نگه می‌دارند.

یک نکتهٔ صادقانه: هدفِ قیمتی قول نیست، تخمین است. توماس بولکوفسکی که هزاران الگو را در بازارِ آمریکا شمرده، نشان داده که کمی بیشتر از نیمی از فنجان‌ها به هدفِ کاملِ خود رسیده‌اند. پس هدف را مثلِ مقصدِ احتمالی ببینید، نه مقصدِ قطعی.

حجم در شکست دسته چه نقشی دارد؟

حجم، مثلِ صدای پای خریدارهاست. قیمت ممکن است با چند معاملهٔ کوچک هم بالا برود، ولی شکستِ واقعی را جمعیتِ خریدار می‌سازد. برای همین:

• در کفِ فنجان: حجم کم می‌شود. یعنی فروشنده‌های ترسیده رفته‌اند و کسی با عجله نمی‌فروشد.
• در دسته: حجم باز هم کم است. اگر دسته با حجمِ سنگین پایین بیاید، یعنی فروشِ جدی در کار است و باید نگران شد.
• در شکستِ سقفِ دسته: حجم باید آشکارا بالاتر از معمول باشد. خیلی‌ها دنبالِ دست‌کم ۴۰ تا ۵۰ درصد بیشتر از میانگینِ روزهای اخیرند.

«معمول» را چطور بفهمیم؟ در بورسِ ایران، میانگینِ حجمِ ماه معیارِ خوبی است. اگر روزِ شکست حجم دو برابرِ میانگینِ ماه باشد، شکست جدی‌تر است. اگر حجم کمتر از میانگین باشد، به آن شکست زیاد اعتماد نکنید. پس بدونِ حجم، شکست مثلِ عروسیِ بی‌مهمان است: اسمش هست، رونقش نیست.

الگوی فنجان معکوس چیست؟

فنجانِ معکوس همان الگوست، ولی وارونه. قیمت بالا می‌رود، یک سقفِ گرد مثلِ گنبد می‌سازد، پایین می‌آید و بعد یک دستهٔ کوچکِ رو به بالا می‌سازد. وقتی قیمت کفِ دسته را به پایین بشکند، احتمالِ ادامهٔ ریزش بیشتر می‌شود.

محاسبه هم وارونه است: ارتفاعِ گنبد را از قیمتِ شکست کم می‌کنند. در بورسِ ایران که بیشترِ مردم فقط می‌توانند بخرند و بفروشند، کاربردِ اصلیِ فنجانِ معکوس هشدار است. اگر سهمی دارید و چنین شکلی روی نمودارش دیدید، وقتِ خوبی است که دوباره حساب‌هایتان را بکنید.

فنجان و دسته در کنارِ الگوهای مشابه

چند الگوی دیگر شبیهِ فنجان و دسته‌اند و قاطی کردنشان رایج است. این جدول تفاوت‌ها را کنارِ هم می‌گذارد.

مقایسهٔ الگوی فنجان و دسته با الگوهای شبیه به آن

الگو	نوع	شکلِ کف یا بدنه	نقطهٔ ورود	هدفِ قیمتی
فنجان و دسته	ادامه‌دهنده، صعودی	کفِ گردِ U و دستهٔ کوچک	شکستِ سقفِ دسته	عمقِ فنجان از نقطهٔ شکست
کفِ گرد (فنجانِ بی‌دسته)	بیشتر بازگشتی	کفِ گرد و طولانی، بی دسته	شکستِ لبه	عمقِ کف از نقطهٔ شکست
کفِ دوقلو	بازگشتی	دو کفِ تیز در یک سطح	شکستِ سقفِ میانی	فاصلهٔ کف تا سقفِ میانی
سر و شانهٔ کف	بازگشتی	سه کف، کفِ وسط عمیق‌تر	شکستِ خطِ گردن	فاصلهٔ سر تا خطِ گردن
پرچم	ادامه‌دهنده	رشدِ تند و استراحتِ کوتاهِ مایل	شکستِ سقفِ پرچم	طولِ میلهٔ پرچم
فنجانِ معکوس	نزولی	سقفِ گنبدی و دستهٔ رو به بالا	شکستِ کفِ دسته (برای فروش)	ارتفاعِ گنبد رو به پایین

شباهتِ همهٔ این‌ها در یک چیز است: منطقِ «شکست و اندازه‌گیری». تفاوتشان در جایی است که ساخته می‌شوند. فنجان و دسته و پرچم وسطِ روندِ صعودی می‌آیند؛ کفِ دوقلو و سر و شانهٔ کف در انتهای ریزش. برای شناختِ بقیه، مقالهٔ الگوهای قیمتی (بخش چهارم) را ببینید.

فنجان و دسته در بورسِ ایران: چهار گیری که کتاب‌ها نمی‌گویند

بیشترِ آموزش‌های این الگو از بازارِ آمریکا آمده است. بورسِ ایران قاعده‌های خودش را دارد و این قاعده‌ها روی رفتارِ الگو اثر می‌گذارند.

۱. فنجانِ ساختگی از افزایشِ سرمایه

وقتی شرکتی افزایشِ سرمایه می‌دهد یا سود تقسیم می‌کند، قیمتِ سهم یک‌باره پایین می‌آید. روی نمودارِ تعدیل‌نشده، این افت ممکن است شبیهِ لبهٔ چپِ یک فنجان دیده شود، در حالی که هیچ فروشی در کار نبوده است. پیش از هر تحلیلی، نمودارِ تعدیل‌شده را ببینید. تفاوتِ این دو را در مقالهٔ نمودارِ تعدیل‌شده و تعدیل‌نشده توضیح داده‌ایم.

۲. دامنهٔ نوسان و صف

در بورسِ ایران قیمتِ هر سهم در یک روز فقط تا سقف و کفِ مشخصی می‌تواند تغییر کند. به این بازه دامنهٔ نوسان می‌گویند. برای همین، شکستِ یک الگوی خوب گاهی با صفِ خرید همراه است و عملاً نمی‌شود در نقطهٔ شکست خرید. اگر چند روز بعد از صف وارد شوید، قیمتِ خریدِ شما خیلی بالاتر رفته و نسبتِ ریسک به ریوارد بدتر شده است. پیش از ورود، این حساب را دوباره بکنید.

۳. سهمِ کم‌حجم و حجمِ مشکوک

در سهم‌های کوچک و کم‌معامله، چند خریدِ هماهنگ می‌تواند شکلِ قشنگی روی نمودار بسازد. این شکل از دلِ بازار نیامده، ساخته شده است. اگر حجمِ روزِ شکست ناگهان چند برابر شد و خبری هم در کار نبود، به آن شکست شک کنید.

۴. فضای کلِ بازار

اونیل همیشه می‌گفت سه‌چهارمِ سهم‌ها همراهِ کلِ بازار حرکت می‌کنند. در ایران هم اثرِ خبرهای کلان و جهتِ شاخص زیاد است. فنجانِ یک سهم وقتی بازارِ کل در ریزش است، احتمالِ شکستِ کمتری دارد. پیش از تصمیم، نگاهی به نمودارِ شاخص کل بورس بیندازید.

پس الگو را در ایران با سه عینکِ اضافه ببینید: نمودارِ تعدیل‌شده، دامنهٔ نوسان و صف، و حالِ کلِ بازار.

پنج اشتباهِ رایج در معامله با الگوی فنجان و دسته

1. خرید پیش از شکست. خیلی‌ها وقتی دسته هنوز تمام نشده، از ترسِ جاماندن می‌خرند. اگر شکست نیاید، دسته می‌تواند عمیق‌تر شود و الگو خراب شود.
2. نادیده گرفتنِ حجم. شکستِ بی‌حجم، بیشترِ وقت‌ها شکستِ جعلی است. به این دام «تلهٔ گاوی» می‌گویند.
3. دیدنِ فنجان در هر نمودار. وقتی الگویی را یاد می‌گیریم، همه‌جا می‌بینیمش. الگو را بعد از کامل شدن تشخیص بدهید، نه با خیال‌پردازی.
4. دستهٔ بیش از حد عمیق. دسته‌ای که بیشتر از نصفِ فنجان را پس داده، دیگر دسته نیست.
5. نداشتنِ حدِ ضرر. هیچ الگویی صددرصد نیست. کسی که حدِ ضرر ندارد، با یک الگوی شکست‌خورده می‌تواند سودِ ده معاملهٔ خوب را از دست بدهد.

چک‌لیستِ پیش از معامله

پیش از اینکه بر اساسِ الگوی فنجان و دسته تصمیم بگیرید، این فهرست را یکی‌یکی تیک بزنید:

• قبل از فنجان، روندِ صعودیِ روشنی بوده است.
• کفِ فنجان گرد است، نه تیز.
• عمقِ فنجان حدودِ ۱۲ تا ۳۳ درصد است.
• فنجان دست‌کم چند هفته طول کشیده است.
• دسته کوتاه است و در نیمهٔ بالاییِ فنجان مانده است.
• حجم در دسته کم شده و در روزِ شکست آشکارا بالا رفته است.
• نمودار تعدیل‌شده است و افتِ لبهٔ چپ از افزایشِ سرمایه یا سود نیست.
• حدِ ضرر و هدف را نوشته‌ام و نسبتِ ریسک به ریوارد دست‌کم ۲ است.
• حالِ کلِ بازار مخالفِ معامله نیست.

اگر بیشترِ این‌ها تیک خورد، الگو ارزشِ بررسیِ جدی دارد. اگر نه، بگذارید برود. بازار هر روز فرصتِ تازه می‌سازد. این الگو را روی نمودارِ هر بازه‌ای می‌شود دید، ولی در تایم‌فریمِ روزانه و هفتگی معتبرتر است. اگر می‌خواهید الگوها را کنارِ اندیکاتورها و مدیریتِ سرمایه یک‌جا و منظم یاد بگیرید، دورهٔ آموزشیِ تحلیل تکنیکال برای همین ساخته شده است.

سوالات متداول