شورای عالی بورس چیست؟ اعضا، وظایف و اثر مصوبات بر بازار
فهرست مطالب۱۰ بخش
- شورای عالی بورس به زبان ساده یعنی چه؟
- اعضای شورای عالی بورس چه کسانیاند؟
- شورای عالی بورس چه وظایفی دارد؟
- فرق شورای عالی بورس با سازمان بورس چیست؟
- مصوبات شورای عالی بورس چه اثری بر بازار دارد؟
- تعطیلی یا بازگشایی بازار
- بستههای حمایتی
- تصمیم دربارهی سهام عدالت
- ابزارها و بازارهای تازه
- متن رسمی مصوبات را کجا ببینیم؟
- شورای عالی بورس و ارکان بازار سرمایه
- اشتباههای رایج دربارهی شورای عالی بورس
- سوالات متداول
- جمعبندی

هر بار که در خبرها میشنوید «بورس سه روز تعطیل شد» یا «طرح تازهای برای حمایت از بازار تصویب شد»، معمولا پای یک نهاد در میان است. شورای عالی بورس بالاترین رکن بازار سرمایهی ایران است. سیاستهای کلان بازار را تصویب میکند، به بورسها و ابزارهای تازه مجوز میدهد و هیات مدیرهی سازمان بورس را انتخاب میکند. ریاستش با وزیر امور اقتصادی و دارایی است.
بیایید با هم ببینیم این شورا از چه کسانی تشکیل شده، دقیقا چه کاری میکند، فرقش با سازمان بورس چیست و تصمیمهایش چطور به جیب من و شما میرسد.
شورای عالی بورس به زبان ساده یعنی چه؟
یک مدرسه را در نظر بگیرید. هیات امنایی دارد که قاعدههای اصلی را میگذارد: شهریه چقدر باشد، چه کلاسهایی باز شود، مدیر چه کسی باشد. مدیر و ناظم هم هر روز در مدرسهاند و همان قاعدهها را اجرا میکنند.
در بازار سرمایه، شورای عالی بورس همان هیات امناست. سازمان بورس و اوراق بهادار هم مدیر و ناظم است. شورا هر روز در بازار نیست، ولی جهت کلی را او تعیین میکند.
نام کاملش «شورای عالی بورس و اوراق بهادار» است. این شورا با قانون بازار اوراق بهادار ساخته شد. این قانون آذر ۱۳۸۴ تصویب شد و جای قانون قدیمی تاسیس بورس (۱۳۴۵) را گرفت. مادهی ۳ همین قانون میگوید شورا «بالاترین رکن بازار اوراق بهادار» است.

پس هر وقت دیدید تصمیمی کل بازار را عوض کرد، اول بپرسید: این را شورا تصویب کرده یا سازمان؟
اعضای شورای عالی بورس چه کسانیاند؟
ترکیب شورا را مادهی ۳ قانون بازار اوراق بهادار مشخص کرده است. بیشتر اعضا مقامهای دولتی و حکومتیاند و چند نفر هم از بخش خصوصی میآیند. این جدول فهرست اعضا را طبق متن قانون نشان میدهد:
| عضو | نقش در شورا | به زبان ساده |
|---|---|---|
| وزیر امور اقتصادی و دارایی | رییس شورا | صاحبخانهی بازار سرمایه در دولت |
| وزیر بازرگانی (امروز وزیر صنعت، معدن و تجارت) | عضو | صدای تولید و تجارت |
| رییس کل بانک مرکزی | عضو | پیوند بازار سرمایه با بازار پول |
| رییس اتاق بازرگانی و رییس اتاق تعاون | عضو | نمایندهی بنگاهها و تعاونیها |
| رییس سازمان بورس و اوراق بهادار | دبیر و سخنگوی شورا | کسی که تصمیمها را اعلام و اجرا میکند |
| دادستان کل کشور یا معاونش | عضو | نگاه حقوقی و حمایت از حقوق عمومی |
| یک نماینده از کانونها | عضو | صدای تشکلهای حرفهای مثل کارگزاران |
| سه خبرهی مالی از بخش خصوصی | عضو | کارشناسهای بیرون از دولت |
| یک خبره برای هر بورس کالایی | عضو، فقط در موضوع همان بورس | کارشناس کالا، به پیشنهاد وزیر مربوط |
نکتهی مهم این جدول تعادل آن است. حدود نیمی از کرسیها دست دولت است، ولی بخش خصوصی و تشکلها هم صندلی دارند. طبق قانون، دورهی عضویت خبرهها و نمایندهی کانونها پنج سال است.
یک جزییات جالب هم هست. عضوی که برای بورس کالایی آمده، فقط در تصمیمهای همان بورس رای میدهد. مثلا کارشناس محصولات کشاورزی دربارهی بورس سهام نظر نمیدهد.
نام آدمها با هر دولت و هر انتخابی عوض میشود. برای همین من اینجا نام نمینویسم؛ چیزی که ثابت است جایگاههاست. پس اگر میخواهید بدانید امروز چه کسی کجا نشسته، فقط کافی است بدانید وزیر اقتصاد و رییس کل بانک مرکزی فعلی چه کسانیاند.
شورای عالی بورس چه وظایفی دارد؟
مادهی ۴ قانون بازار اوراق بهادار وظایف شورا را بند به بند آورده است. من آنها را در پنج دستهی ساده جمع کردهام:
- سیاستگذاری بازار: تعیین خطمشی و سیاستهای کلان بازار در چارچوب قانونها، و تصمیم برای ساماندهی و توسعهی بازار.
- مجوز دادن به بازارها: صدور، تعلیق و لغو مجوز بورسها، بازارهای خارج از بورس مثل فرابورس، شرکت سپردهگذاری مرکزی و شرکتهای تامین سرمایه.
- تایید ابزارهای تازه: هر نوع ورقهی بهادار تازه، از صکوک تا گواهی سپرده و اوراق اختیار معامله، باید از شورا مجوز بگیرد.
- ادارهی سازمان بورس: انتخاب اعضای هیات مدیرهی سازمان، تصویب بودجه و صورتهای مالی آن، انتخاب حسابرس و تعیین حقوق مدیرانش.
- داوری و موضوعهای خاص: انتخاب اعضای هیات داوری که اختلافهای بازار را حل میکند، تصمیم دربارهی حضور سرمایهگذار خارجی و هر کاری که هیات وزیران به شورا بسپارد.
قانون یک قفل هم گذاشته است: مصوبههای شورا پس از تایید وزیر امور اقتصادی و دارایی لازمالاجرا میشوند. یعنی رییس شورا آخرین امضا را میزند. این قانون از ۱۳۸۴ تا امروز چند بار اصلاح شده است، از جمله در اسفند ۱۴۰۲ که بندهایی دربارهی مجوز کانونها و نهادهای مالی تغییر کرد.
برای اینکه ببینید این وظایف در عمل یعنی چه، یک مثال کافی است. فرابورس و بورس انرژی هر دو با مجوز همین شورا راه افتادند. اگر فردا بورس تازهای در کشور ساخته شود، باز هم اول باید از این شورا اجازه بگیرد.
پس شورا کار روزمره نمیکند؛ کارش گذاشتن قاعدهی بازی و انتخاب داور است.
فرق شورای عالی بورس با سازمان بورس چیست؟
این پرسشی است که خیلیها از من میپرسند، چون در خبرها این دو نام را کنار هم میشنوند. جواب کوتاه این است: شورا قاعده را میگذارد، سازمان آن را اجرا میکند و بر آن نظارت دارد.
این جدول آنها را کنار بانک مرکزی و شورای پول و اعتبار مقایسه میکند، چون ساختار بازار پول هم شبیه همین است:
| ویژگی | شورای عالی بورس | سازمان بورس و اوراق بهادار | مشابه در بازار پول |
|---|---|---|---|
| نقش اصلی | سیاستگذار | ناظر و مجری | شورای پول و اعتبار سیاستگذار، بانک مرکزی مجری |
| نوع نهاد | شورای چندنفره از مقامها و خبرهها | موسسهی عمومی غیردولتی با شخصیت حقوقی مستقل | - |
| چه کسی را انتخاب میکند؟ | هیات مدیرهی سازمان بورس را | مدیران و ناظران اجرایی را | - |
| کار روزمره | ندارد؛ جلسهای تصمیم میگیرد | دارد؛ هر روز بازار را پایش میکند | - |
| نمونهی تصمیم | مجوز یک بورس تازه یا یک ابزار مالی | تعیین دامنه نوسان، توقف نماد، پیگیری تخلف | - |
جدول نشان میدهد چرا گاهی خبرها گیجکنندهاند. مثلا عدد دامنه نوسان را معمولا هیات مدیرهی سازمان بورس تعیین میکند، نه شورا. وقتی بازار سهام اردیبهشت ۱۴۰۵ پس از توقفی طولانی بازگشایی شد، رییس سازمان بورس اعلام کرد دامنه همان ۳ درصد میماند.
پس اگر خبری دربارهی جزییات اجرایی شنیدید، بیشتر سراغ سازمان بروید؛ اگر دربارهی مسیر کلی بازار بود، سراغ شورا.
مصوبات شورای عالی بورس چه اثری بر بازار دارد؟
تصمیمهای شورا مستقیم روی سهامی که در پرتفوی دارید اثر میگذارد. گاهی به نفع بازار است، گاهی هم بازار انتظار بیشتری داشته و ناامید میشود. چند نوع مصوبهی رایج را ببینیم:
تعطیلی یا بازگشایی بازار
در شرایط اضطراری، تصمیم دربارهی بسته ماندن یا باز شدن بازار در این شورا گرفته میشود. مثلا طبق اعلام رسمی، با تصویب شورا بازار سرمایه روزهای ۱۳ تا ۱۵ تیر ۱۴۰۵ تعطیل بود. برای همین است که تعطیلیهای ناگهانی معمولا فقط یکی دو روز قبل اعلام میشوند.
بستههای حمایتی
وقتی بازار ریزش تند دارد، شورا معمولا مجموعهای از تصمیمها را با هم تصویب میکند که به آن «بستهی حمایتی» میگویند. مثلا تقویت منابع صندوق تثبیت بازار یا طرحهای تضمینی. نمونهی تازهاش طرح هموطن است که ۲۴ اردیبهشت ۱۴۰۵ در شورا تصویب شد.
تصمیم دربارهی سهام عدالت
میلیونها خانوادهی ایرانی سهام عدالت دارند. تصمیمهای کلان دربارهی معاملهی آن هم در شورا گرفته میشود. طبق گزارشهای منتشرشده، شورا در خرداد ۱۴۰۵ با ازسرگیری معاملات آن موافقت کرد، ولی آن را به شرطهایی مثل برگزاری مجمع شرکتهای استانی گره زد.
ابزارها و بازارهای تازه
هر ابزار تازه، مثل اوراق مشتقه یا گواهی سپردهی کالایی، با مجوز شورا به بازار میآید. این نوع مصوبهها سر و صدای کمتری دارند، ولی در بلندمدت بازار را بزرگتر و متنوعتر میکنند.
یک نکته را حواسمان باشد. بازار معمولا با «خبر جلسهی شورا» هیجانی میشود، پیش از اینکه مصوبهای بیرون بیاید. خیلی وقتها هم مصوبه کمتر از انتظار است و همان هیجان برعکس میشود. پس بر اساس شایعهی جلسه خرید و فروش نکنید؛ صبر کنید متن رسمی منتشر شود.
متن رسمی مصوبات را کجا ببینیم؟
مصوبههای شورا را معمولا سازمان بورس، که دبیرخانهی شورا هم هست، روی سایت رسمی خود منتشر میکند. رسانههای رسمی بازار هم آنها را بازنشر میکنند. اگر مصوبه به یک شرکت خاص ربط داشته باشد، اطلاعیهاش را در سامانهی کدال هم میبینید.
این چکلیست ساده را پیش از واکنش به هر خبر شورا مرور کنید:
- آیا خبر از منبع رسمی است یا فقط «شنیدهها»؟
- مصوبه تصویب نهایی شده یا فقط در جلسه «بررسی» شده است؟
- تاریخ اجرایش کی است؟ خیلی از مصوبهها از روز بعد اجرا نمیشوند.
- به کدام بازار مربوط است؟ بورس، فرابورس، کالا یا انرژی؟
- آیا جزییات اجراییاش را سازمان بورس هنوز اعلام نکرده است؟
پس اگر به این پنج پرسش جواب دادید، تازه وقت تصمیم گرفتن است.
شورای عالی بورس و ارکان بازار سرمایه
شورا اولین حلقه از یک زنجیره است. زیر نظر آن سازمان بورس کار میکند. زیر نظر سازمان هم چهار بورس اصلی، یعنی بورس تهران، فرابورس، بورس کالا و بورس انرژی، و شرکت سپردهگذاری مرکزی که مالکیت سهام را ثبت میکند. بعد کارگزاریها، صندوقها، شرکتهای تامین سرمایه و کانونها میآیند.
اگر میخواهید کل این زنجیره را یک جا ببینید، مقالهی ارکان بازار سرمایه و راهنمای بازار سرمایه و بازارهای فعال در ایران را بخوانید.
شناختن این زنجیره یک فایدهی عملی دارد. وقتی مشکلی با کارگزاری دارید، میدانید شکایت را اول کجا ببرید. وقتی خبری از «تصمیم بالادستی» میشنوید، میدانید چه کسی آن را گرفته است.
اشتباههای رایج دربارهی شورای عالی بورس
- «شورا قیمت سهمها را تعیین میکند.» نه. قیمت را عرضه و تقاضا میسازد. شورا فقط قاعدهی بازی را میگذارد.
- «هر تصمیم بازار کار شوراست.» نه. بیشتر تصمیمهای روزمره، مثل توقف یک نماد یا تغییر حجم مبنا، کار سازمان بورس یا خود بورسهاست.
- «مصوبهی حمایتی یعنی بازار حتما بالا میرود.» نه. حمایت میتواند سرعت ریزش را کم کند، ولی جهت بازار را عاملهای بزرگتری مثل تورم، نرخ بهره و دلار میسازند.
- «شورا مستقل از دولت است.» نه کاملا. رییسش وزیر اقتصاد است و چند عضوش مقام دولتیاند. برای همین سیاستهای دولت روی تصمیمهایش اثر میگذارد.
سوالات متداول
شورای عالی بورس چیست؟
شورای عالی بورس و اوراق بهادار بالاترین رکن بازار سرمایهی ایران است که با قانون بازار اوراق بهادار مصوب ۱۳۸۴ ساخته شد. سیاستهای کلان بازار را تصویب میکند، به بورسها و ابزارهای مالی مجوز میدهد و هیات مدیرهی سازمان بورس را انتخاب میکند.
رییس شورای عالی بورس کیست؟
طبق قانون، ریاست شورای عالی بورس با وزیر امور اقتصادی و دارایی است. رییس سازمان بورس و اوراق بهادار هم دبیر و سخنگوی شوراست و مصوبهها را اعلام میکند. نام افراد با هر دولت عوض میشود، ولی این دو جایگاه ثابتاند.
اعضای شورای عالی بورس چه کسانیاند؟
وزیر اقتصاد، وزیر صنعت، معدن و تجارت، رییس کل بانک مرکزی، روسای اتاق بازرگانی و اتاق تعاون، رییس سازمان بورس، دادستان کل یا معاونش، یک نمایندهی کانونها، سه خبرهی مالی بخش خصوصی و یک خبره برای هر بورس کالایی.
شورای عالی بورس چه وظایفی دارد؟
تعیین سیاستهای کلان بازار، صدور و لغو مجوز بورسها و بازارهای خارج از بورس، تایید ابزارهای مالی تازه، انتخاب هیات مدیرهی سازمان بورس، تصویب بودجهی آن و انتخاب هیات داوری. این وظایف در مادهی ۴ قانون بازار اوراق بهادار آمده است.
فرق شورای عالی بورس با سازمان بورس چیست؟
شورا سیاستگذار است و قاعدههای کلان را تصویب میکند. سازمان بورس ناظر و مجری است و هر روز بازار را پایش میکند، تخلفها را پیگیری میکند و جزییاتی مثل دامنه نوسان را تعیین میکند. هیات مدیرهی سازمان را هم شورا انتخاب میکند.
مصوبات شورای عالی بورس چه زمانی اجرا میشود؟
طبق قانون، مصوبههای شورا پس از تایید وزیر امور اقتصادی و دارایی لازمالاجرا میشوند. زمان دقیق اجرا در خود مصوبه یا اطلاعیهی سازمان بورس میآید و خیلی وقتها جزییات اجرایی را سازمان بعدا اعلام میکند.
آیا شورای عالی بورس میتواند بازار را تعطیل کند؟
بله. در شرایط اضطراری تصمیم تعطیلی یا بازگشایی بازار در این شورا گرفته میشود. مثلا با تصویب شورا، بازار سرمایه روزهای ۱۳ تا ۱۵ تیر ۱۴۰۵ تعطیل بود. این تصمیمها معمولا یکی دو روز پیشتر اعلام میشوند.
مصوبات شورای عالی بورس را از کجا ببینیم؟
مصوبهها را سازمان بورس، که دبیرخانهی شوراست، روی سایت رسمی خود منتشر میکند و رسانههای رسمی بازار بازنشر میدهند. اگر مصوبه به شرکت خاصی ربط داشته باشد، اطلاعیهاش در کدال هم میآید. به شایعهی جلسهها اعتماد نکنید.
جمعبندی
شورای عالی بورس مثل هیات امنای بازار سرمایه است. قاعدههای کلان را میگذارد، به بورسها و ابزارهای تازه مجوز میدهد و مدیران سازمان بورس را انتخاب میکند. ریاستش با وزیر اقتصاد است و تصمیمهایش، از تعطیلی بازار تا بستههای حمایتی، مستقیم به پرتفوی ما میرسد.
پس دفعهی بعد که خبر «جلسهی شورای عالی بورس» را شنیدید، عجله نکنید. صبر کنید متن رسمی بیاید، ببینید دقیقا چه تصویب شده و به کدام بازار مربوط است. بعد با آرامش تصمیم بگیرید؛ تصمیم نهایی با خودتان است.
