سهام ممتاز و سهام عادی چیست؟ تفاوت‌ها، حقوق سهامدار و وضعیت در بورس ایران
فهرست مطالب۱۲ بخش
- سهام چیست و چرا دو نوع دارد؟
- سهام عادی چیست و دارنده‌اش چه حقوقی دارد؟
- سهام ممتاز چیست؟
- انواع سهام ممتاز
- تفاوت سهام عادی و ممتاز در یک جدول
- با یک مثالِ عددی ببینیم سود چطور تقسیم میشود
- در انحلال، اول پولِ چه کسی پرداخت میشود؟
- سهام ممتاز در ایران: قانون چه می‌گوید و چرا در بورس نمی‌بینیم؟
- قانون تجارت
- سهام بانام و سهام بینام
- تصمیمِ سازمان بورس در ۱۳۹۸
- چرا در تابلوی بورس سهام ممتاز نیست؟
- اشتباهِ رایج: واحدِ ممتازِ صندوق اهرمی، سهام ممتاز نیست
- کدام بهتر است: سهام عادی یا ممتاز؟
- چک‌لیست: پیش از خریدِ هر سهمی که اسمش «ممتاز» است
- سوالات متداول
- جمع‌بندی
خیلی‌ها می‌پرسند: «سهمی که من از کارگزاری خریده‌ام، سهام عادی است یا سهام ممتاز؟ اصلاً فرقی می‌کند؟»
سهام ممتاز سهمی است که شرکت برایش امتیازی بیشتر از سهمِ معمولی گذاشته؛ مثلاً سودش زودتر یا بیشتر پرداخت میشود، یا هنگامِ تعطیلیِ شرکت زودتر پولش را می‌گیرد. سهام عادی همان سهمِ معمولی است: حق رأی دارد، ولی سودش تضمینی نیست. در بورس ایران هر سهمی که می‌خرید، سهام عادی است.
در ادامه ساده و قدم‌به‌قدم می‌بینیم هر کدام چه حقی به شما می‌دهد، قانونِ ایران چه می‌گوید، چرا در تابلوی بورسِ ما نمادِ سهام ممتاز نمی‌بینید و یک اشتباهِ رایج دربارهٔ «واحدِ ممتازِ» صندوق‌های اهرمی را هم باز می‌کنیم.
سهام چیست و چرا دو نوع دارد؟
فرض کنید چند نفر با هم یک نانوایی راه می‌اندازند. سرمایه را به قسمت‌های مساوی تقسیم می‌کنند و هر کس چند قسمت برمی‌دارد. به هر قسمت یک «سهم» می‌گویند. صاحبِ سهم شریکِ نانوایی است؛ در سودش شریک است و در تصمیم‌ها هم حرف می‌زند. اگر این مفهوم برایتان تازه است، اول سهم چیست و چه انواعی دارد را بخوانید.
حالا فرض کنید نانوایی برای خریدِ تنورِ تازه پول لازم دارد. یک نفر می‌گوید: «پول را می‌دهم، ولی دخالتی در کارِ نانوایی نمی‌خواهم. فقط می‌خواهم هر سال سودِ مشخصی بگیرم، آن هم پیش از بقیه.» شرکا قبول می‌کنند و برای سهمِ او شرطِ ویژه می‌گذارند. این همان سهام ممتاز است.
پس دو نوع سهم از دو نیازِ متفاوت آمده‌اند. یکی میخواهد شریکِ کامل باشد، با همهٔ سود و زیانش. دیگری آرامش و اولویت میخواهد و در عوض از بخشی از اختیار می‌گذرد.
سهام عادی چیست و دارنده‌اش چه حقوقی دارد؟
سهام عادی سهمی است که هیچ امتیازِ ویژه‌ای ندارد و همهٔ صاحبانش حقِ برابر دارند. هر سهم یک رأی. سودش هم ثابت نیست؛ اگر شرکت خوب کار کند و مجمع تصمیم بگیرد، سود می‌گیرید. اگر نه، نمی‌گیرید.
دارندهٔ سهام عادی، حتی با یک سهم، این حقوق را دارد:
- حق رأی در مجمع عمومی: در انتخابِ هیئت‌مدیره و تصویبِ صورت‌های مالی رأی می‌دهد. دربارهٔ انواعِ مجمع، مجمع عمومی چیست را ببینید.
- سهم از سود تقسیمی: وقتی مجمع سود را تقسیم می‌کند، به اندازهٔ سهمش سود نقدی می‌گیرد. طبقِ قانون تجارت، تقسیمِ دست‌کم ده درصدِ سودِ خالصِ سال میانِ سهامداران الزامی است. جزئیاتِ واریز در سود سهام (DPS) چیست آمده است.
- حق تقدم در افزایش سرمایه: اگر شرکت سهمِ تازه منتشر کند، اول به سهامدارانِ فعلی پیشنهاد می‌دهد. توضیحِ کاملش در حق تقدم خرید سهام چیست است.
- حق اطلاع: می‌تواند صورت‌های مالی و گزارشِ هیئت‌مدیره را ببیند.
- سهم از دارایی در انحلال: اگر شرکت تعطیل شود، بعد از همه، باقی‌مانده به او می‌رسد.
- مسئولیتِ محدود: بیشترین ضررش همان پولی است که برای سهم داده؛ طلبکارانِ شرکت سراغِ خانه و حسابِ شخصی‌اش نمی‌آیند.
همهٔ این حقوق را با جزئیات و مثال در سهامدار کیست و چه حقوقی دارد نوشته‌ام. پس سهامدارِ عادی شریکِ کاملِ شرکت است: ریسک بیشتر، اختیار بیشتر و سهمِ نامحدود از رشد.
سهام ممتاز چیست؟
سهام ممتاز سهمی است که در اساسنامهٔ شرکت امتیازی بیشتر از سهام عادی برایش نوشته شده. این امتیاز می‌تواند مالی باشد، مثلِ سودِ ثابت یا اولویت در گرفتنِ سود. می‌تواند هم غیرمالی باشد، مثلِ حق رأیِ بیشتر.
یک تشبیهِ ساده: در صفِ نانوایی، سهامدارِ ممتاز کسی است که نوبتش جلوتر است. نانِ بیشتری به او نمی‌دهند، ولی مطمئن‌تر است که نانِ امروزش را می‌گیرد. در عوض، معمولاً در جلسهٔ شرکا حرفی نمی‌زند.
انواع سهام ممتاز
در بازارهای جهانی، سهام ممتاز چند شکلِ رایج دارد. نام‌ها شاید غریب باشند، ولی منطقشان ساده است:
- جمع‌شونده (Cumulative): اگر شرکت یک سال سودِ ممتاز را نپردازد، بدهکار می‌ماند. سالِ بعد اول باید سودهای عقب‌افتاده را بدهد، بعد به سهام عادی سود بدهد.
- غیرجمع‌شونده: سودِ سالی که پرداخت نشد، می‌سوزد و جبران نمی‌شود.
- قابل‌تبدیل (Convertible): دارنده می‌تواند در شرایطِ مشخص، سهمش را به تعدادی سهام عادی تبدیل کند.
- قابل‌بازخرید (Callable): شرکت حق دارد بعد از مدتی سهم را با قیمتِ ازپیش‌تعیین‌شده پس بخرد.
- مشارکتی: علاوه بر سودِ ثابت، اگر سودِ شرکت از حدی بیشتر شد، در سودِ اضافه هم شریک میشود.
- با حق رأیِ بیشتر: هر سهمِ آن چند رأی دارد. این نوع بیشتر برای نگه داشتنِ کنترلِ شرکت در دستِ مؤسسان است.
پس «ممتاز» یک برچسبِ کلی است. تا اساسنامه را نخوانید، نمی‌دانید امتیازِ آن سهم دقیقاً چیست.
تفاوت سهام عادی و ممتاز در یک جدول
این جدول حالتِ رایج را نشان می‌دهد. یادتان باشد که در سهام ممتاز، اساسنامه حرفِ آخر را می‌زند.
| ویژگی | سهام عادی | سهام ممتاز |
|---|---|---|
| حق رأی | دارد؛ هر سهم یک رأی | طبقِ اساسنامه؛ در دنیا اغلب ندارد |
| سود | متغیر؛ به سودِ شرکت و رأیِ مجمع بستگی دارد | معمولاً ثابت و ازپیش‌تعیین‌شده |
| نوبتِ گرفتنِ سود | بعد از سهام ممتاز | پیش از سهام عادی |
| نوبت در انحلال | آخر از همه | بعد از طلبکاران، پیش از سهام عادی |
| سود از رشدِ شرکت | نامحدود | محدود به سودِ ثابت (جز نوعِ مشارکتی و قابل‌تبدیل) |
| نوسانِ قیمت | زیاد | کمتر؛ بیشتر شبیهِ اوراق |
| حساسیت به نرخِ بهره | غیرمستقیم | زیاد؛ با بالا رفتنِ سودِ بانکی معمولاً ارزان‌تر میشود |
| معامله در بورس ایران | بله؛ همهٔ نمادهای سهام | تا مهر ۱۴۰۵ عملاً نمادی ندارد |
اگر بخواهیم یک جمله بگوییم: سهام عادی مالکیت است و سهام ممتاز چیزی میانِ مالکیت و طلب. پس هر کدام برای آدمِ خودش ساخته شده، نه اینکه یکی همیشه بهتر باشد.
با یک مثالِ عددی ببینیم سود چطور تقسیم میشود
حرف تا اینجا کلی بود. با عدد خیلی روشن‌تر میشود. این مثال فرضی است و هیچ شرکتِ واقعی پشتش نیست.
شرکتِ فرضیِ «نانِ سحر» یک میلیون سهام عادی و صد هزار سهام ممتاز دارد. اساسنامه می‌گوید هر سهمِ ممتاز سالی ۲۰ تومان سودِ ثابت می‌گیرد و جمع‌شونده است. یعنی سودِ ممتازِ کلِ سال ۲ میلیون تومان است (۱۰۰٬۰۰۰ × ۲۰).
- سالِ خوب: شرکت ۱۲ میلیون تومان سودِ قابلِ تقسیم دارد. اول ۲ میلیون به ممتازها می‌رسد. ۱۰ میلیونِ باقی میانِ یک میلیون سهمِ عادی تقسیم میشود؛ یعنی هر سهمِ عادی ۱۰ تومان. اینجا ممتاز بیشتر گرفته است.
- سالِ بد: سودِ قابلِ تقسیم فقط ۱ میلیون تومان است. همه‌اش به ممتازها می‌رسد و هنوز ۱ میلیون هم بدهکار می‌ماند. سهامدارِ عادی هیچ نمی‌گیرد.
- سالِ عالی: سودِ قابلِ تقسیم ۴۳ میلیون تومان است. اول ۲ میلیونِ امسال و ۱ میلیونِ عقب‌افتادهٔ سالِ قبل به ممتازها می‌رسد. ۴۰ میلیونِ باقی میانِ سهامدارانِ عادی تقسیم میشود؛ یعنی هر سهم ۴۰ تومان. ممتاز باز همان ۲۰ تومان را گرفته است.
این سه سال را کنارِ هم بگذارید. سهامدارِ ممتاز هر سال کم‌وبیش همان ۲۰ تومان را گرفت؛ آرام و قابلِ پیش‌بینی. سهامدارِ عادی یک سال هیچ نگرفت، ولی در سالِ عالی دو برابرِ ممتاز سود برد. پس ممتاز آرامش می‌خرد و عادی شانسِ رشد.
در انحلال، اول پولِ چه کسی پرداخت میشود؟
وقتی شرکتی تعطیل میشود، دارایی‌هایش فروخته میشود و پولش به ترتیبِ مشخصی پخش میشود. مثلِ صفِ نانوایی است: هر کس جلوتر است، احتمالِ اینکه سهمی ببرد بیشتر است.
اول طلبکاران، یعنی بانک‌ها، کارکنان و دارندگانِ اوراقِ بدهی. بعد سهامدارانِ ممتاز. آخر از همه سهامدارانِ عادی، که هر چه باقی ماند میانِ خودشان تقسیم می‌کنند. برای همین است که ارزش دفتری هر سهم را با تقسیمِ حقوقِ صاحبانِ سهام بر تعدادِ سهام عادی حساب می‌کنند. پس سهامدارِ عادی در روزِ بد، آخرِ صف است.
سهام ممتاز در ایران: قانون چه می‌گوید و چرا در بورس نمی‌بینیم؟
قانون تجارت
در قانونِ ما، اجازهٔ سهام ممتاز در تبصرهٔ ۲ مادهٔ ۲۴ لایحهٔ اصلاحیِ قانون تجارت (مصوبِ ۱۳۴۷) آمده است. خلاصه‌اش این است: شرکت سهامی می‌تواند به موجبِ اساسنامه یا با تصمیمِ مجمع عمومی فوق‌العاده، برای بعضی از سهام‌هایش امتیاز بگذارد. به این سهم‌ها سهام ممتاز می‌گویند.
نکتهٔ مهم این است که قانون نگفته امتیاز چه باشد. نه سقفی گذاشته، نه نوعی را مشخص کرده. همه چیز به اساسنامه و تصمیمِ مجمع سپرده شده است. دربارهٔ انواعِ شرکت سهامی، شرکت‌های تجاری و انواع آن را ببینید.
سهام بانام و سهام بینام
همان مادهٔ ۲۴ تقسیمِ دیگری هم دارد: سهم می‌تواند «بانام» یا «بینام» باشد. سهمِ بانام به نامِ صاحبش ثبت میشود و انتقالش باید در دفترِ شرکت ثبت شود. سهمِ بینام مثلِ اسکناس است؛ هر کس در دست داشته باشد، صاحبش است. ورقهٔ سهمِ بینام فقط وقتی صادر میشود که کلِ مبلغِ اسمیِ آن پرداخت شده باشد.
این تقسیم با عادی و ممتاز فرق دارد. عادی و ممتاز دربارهٔ «حقوق» است؛ بانام و بینام دربارهٔ «شیوهٔ انتقال». در بورس ایران همهٔ سهم‌ها باناماند، چون هر خرید و فروش با کدِ بورسی و نامِ شما در سپرده‌گذاری مرکزی ثبت میشود. برای همین هم پیش از هر خرید باید در سامانهٔ سجام احرازِ هویت شده باشید.
تصمیمِ سازمان بورس در ۱۳۹۸
طبقِ خبرهای منتشرشده در مهر ۱۳۹۸، هیئت‌مدیرهٔ سازمان بورس و اوراق بهادار امکانِ تعریفِ سهام ممتاز را به اساسنامهٔ نمونهٔ شرکت‌ها اضافه کرد. محورِ آن بیشتر حق رأیِ بیشتر برای سهامدارانِ مشخص در انتخابِ هیئت‌مدیره بود، و اگر آن سهامداران سهم را بفروشند، امتیاز از بین می‌رود.
یعنی این امتیاز به شخص گره خورده، نه به خودِ سهم. چنین سهمی را نمی‌شود مثلِ یک کالای جدا روی تابلو خرید و فروش کرد.
چرا در تابلوی بورس سهام ممتاز نیست؟
تا مهر ۱۴۰۵ در بورس و فرابورس نمادی با عنوانِ سهام ممتاز معامله نمی‌شود. هر سهمی که از سامانهٔ کارگزاری می‌خرید، سهام عادیِ بانام با ارزشِ اسمیِ ۱۰۰ تومان (۱٬۰۰۰ ریال) است. چند دلیل دارد:
- شرکت‌های ایرانی برای پول گرفتن راه‌های آشناتری دارند: افزایش سرمایه، وامِ بانکی و انتشارِ اوراق.
- سودِ ثابتِ ممتاز در اقتصادی با تورمِ بالا جذابیتِ کمی دارد، چون ارزشش سال‌به‌سال آب می‌رود.
- قانون جزئیات را نگفته و رویهٔ روشنی برای معامله و قیمت‌گذاریِ آن جا نیفتاده است.
پس اگر کسی گفت «سهمِ ممتازِ فلان شرکت را برایت می‌خرم»، تعجب کنید و بپرسید دقیقاً منظورش چیست.
اشتباهِ رایج: واحدِ ممتازِ صندوق اهرمی، سهام ممتاز نیست
در بازارِ ما واژهٔ «ممتاز» بیشتر در صندوق‌های اهرمی شنیده میشود. این صندوق‌ها دو نوع واحد دارند: عادی و ممتاز. واحدهای ممتاز در بورس معامله میشوند.
ولی منطقش تقریباً برعکسِ سهام ممتازِ کلاسیک است. در صندوقِ اهرمی، دارندهٔ واحدِ عادی کف و سقفِ بازدهیِ مشخصی دارد و دارندهٔ واحدِ ممتاز ریسکِ بیشتر را می‌پذیرد. سودِ اضافه و زیانِ اضافه هر دو به ممتازها می‌رسد. یعنی ممتازِ صندوقِ اهرمی پرنوسان‌تر است، نه آرام‌تر.
پس این دو را با هم یکی نگیرید. «ممتاز» در صندوقِ اهرمی یعنی «اهرم‌دار»، نه «اولویت‌دار».
کدام بهتر است: سهام عادی یا ممتاز؟
جوابِ صادقانه این است: بستگی دارد شما کدام آدمید. این دو را مثلِ دو شغل در نظر بگیرید. یکی حقوقِ ثابت دارد و دیگری درصدی از فروش.
- سهام ممتاز به کارِ کسی می‌آید که درآمدِ منظم و نوسانِ کم میخواهد و به رشدِ بزرگ امید ندارد؛ مثلاً کسی که از سودِ سهم خرجِ ماهانه درمی‌آورد.
- سهام عادی به کارِ کسی می‌آید که افقِ بلندمدت دارد، نوسان را تحمل می‌کند و میخواهد در رشدِ شرکت شریک باشد.
در ایران این انتخاب عملاً پیشِ روی شما نیست، چون سهام ممتاز روی تابلو نیست. اگر دنبالِ درآمدِ ثابت و کم‌نوسان هستید، معادلِ نزدیک‌ترش اوراق با درآمد ثابت و صندوق‌های درآمد ثابت است. تصمیمِ نهایی با خودتان است؛ فقط بدانید هر آرامشی بهایی دارد.
چک‌لیست: پیش از خریدِ هر سهمی که اسمش «ممتاز» است
اگر روزی سهمی با برچسبِ ممتاز به شما پیشنهاد شد، این پرسش‌ها را بپرسید:
- امتیاز دقیقاً چیست؟ در کدام بندِ اساسنامه آمده است؟
- سودِ ثابت چقدر است و با تورم و سودِ بانکیِ امروز می‌ارزد؟
- جمع‌شونده است یا سودِ سالِ نپرداخته می‌سوزد؟
- حق رأی دارد یا نه؟
- شرکت حقِ بازخریدش را دارد؟ با چه قیمتی؟
- آیا امتیاز با فروشِ سهم از بین می‌رود؟
- کجا و چطور میشود آن را فروخت؟ خریدار پیدا میشود؟
اگر جوابِ روشنی برای این‌ها نگرفتید، دست نگه دارید. پس قبل از امضا، اساسنامه را ببینید، نه تبلیغ را.
سوالات متداول
سهام ممتاز چیست؟
سهام ممتاز سهمی است که در اساسنامهٔ شرکت امتیازی بیشتر از سهام عادی برایش تعیین شده؛ مثلاً سودِ ثابت، اولویت در گرفتنِ سود یا اولویت هنگامِ انحلال. در عوض معمولاً حق رأی ندارد یا حق رأیش محدود است.
در بورس ایران سهام ممتاز داریم؟
قانون تجارت اجازهٔ انتشارِ سهام ممتاز را داده، اما تا مهر ۱۴۰۵ در بورس و فرابورس نمادِ سهام ممتاز معامله نمی‌شود. هر سهمی که از کارگزاری می‌خرید، سهام عادیِ بانام است.
دارندهٔ سهام عادی چه حقوقی دارد؟
حق رأی در مجمع، سهم از سودِ تقسیمی، حق تقدم در افزایش سرمایه، حقِ دیدنِ صورت‌های مالی و سهم از باقی‌ماندهٔ دارایی هنگامِ انحلال. مسئولیتش هم به مبلغِ سهامش محدود است.
تفاوت سهام عادی و ممتاز چیست؟
سهام عادی حق رأی و سهمِ نامحدود از رشد دارد ولی سودش تضمینی نیست. سهام ممتاز معمولاً سودِ ثابت و اولویت در سود و انحلال دارد، ولی حق رأیش کم است و از رشدِ بزرگِ شرکت سهمِ کمتری می‌برد.
سهام ممتاز بهتر است یا سهام عادی؟
هیچکدام همیشه بهتر نیست. سهام ممتاز برای کسی است که درآمدِ منظم و نوسانِ کم میخواهد. سهام عادی برای کسی است که افقِ بلندمدت دارد و میخواهد در رشدِ شرکت شریک باشد.
آیا سهام ممتاز حق رأی دارد؟
به اساسنامه بستگی دارد. در بیشترِ بازارهای جهان سهام ممتاز حق رأی ندارد. ولی نوعی از آن هم هست که برعکس، حق رأیِ بیشتری دارد تا کنترلِ شرکت در دستِ مؤسسان بماند.
سهام ممتاز جمع‌شونده یعنی چه؟
یعنی اگر شرکت یک سال سودِ ممتاز را نپردازد، این سود بدهیِ شرکت می‌ماند. سالِ بعد اول باید سودهای عقب‌افتادهٔ ممتازها پرداخت شود و بعد نوبت به سود سهامدارانِ عادی می‌رسد.
واحد ممتاز صندوق اهرمی همان سهام ممتاز است؟
نه. واحدِ ممتازِ صندوقِ اهرمی ریسکِ بیشتری دارد و سود و زیانِ اضافه به آن می‌رسد. سهام ممتازِ کلاسیک برعکس، کم‌نوسان‌تر است و اولویت در سود دارد. فقط نامشان شبیه است.
فرق سهام بانام و بینام چیست؟
سهمِ بانام به نامِ صاحبش ثبت میشود و انتقالش باید ثبت شود. سهمِ بینام مالِ هر کسی است که آن را در دست دارد. همهٔ سهمهای بورس ایران باناماند و با کدِ بورسی ثبت میشوند.
جمع‌بندی
سهام عادی یعنی شراکتِ کامل: حق رأی، سودِ متغیر، سهمِ نامحدود از رشد و جایی در آخرِ صفِ انحلال. سهام ممتاز یعنی اولویت و آرامش: سودِ معمولاً ثابت و نوبتِ جلوتر، در عوض اختیار و رشدِ کمتر. قانونِ ایران اجازه‌اش را داده، ولی در تابلوی بورسِ ما هنوز نمادی ندارد.
پس دفعهٔ بعد که سهمی خریدید، بدانید شریکِ کاملِ آن شرکت شده‌اید. حقوقتان را بشناسید، به مجمع سر بزنید و اگر جایی واژهٔ «ممتاز» شنیدید، اول بپرسید امتیازش دقیقاً چیست.