آپشن چیست؟ اختیار معامله، اختیار خرید و فروش به زبان ساده

آپشن یا اختیار معامله (که خیلی‌ها «اپشن» یا «ابشن» هم می‌نویسند) یک قرارداد است. این قرارداد به خریدارش حق می‌دهد، نه اجبار، که یک دارایی مثلِ سهم را تا تاریخی معین با قیمتی که از امروز معلوم است بخرد یا بفروشد. خریدار برای این حق پولی می‌پردازد و فروشنده در برابرش متعهد می‌شود.

آپشن دو نوع اصلی دارد: اختیار خرید (Call) برای وقتی که فکر می‌کنید قیمت بالا می‌رود، و اختیار فروش (Put) برای وقتی که از افتِ قیمت می‌ترسید. در بورس ایران نمادِ اختیار خرید با «ض» و نمادِ اختیار فروش با «ط» شروع می‌شود. بیایید قدم‌به‌قدم، با مثال‌های ساده و حسابِ جلوی چشم، ببینیم این بازار چطور کار می‌کند و کجاهایش پول آدم را می‌برد.

آپشن چیست؟ اختیار معامله را با یک آپارتمان بفهمیم

فرض کنید آپارتمانی را پسندیده‌اید، ولی هنوز دلتان قرص نیست. به صاحب‌خانه می‌گویید: «این ۱۰ میلیون تومان را بگیرید و سه ماه خانه را با قیمتِ امروز برای من نگه دارید.» این ۱۰ میلیون پس داده نمی‌شود؛ پولِ همین «نگه‌داشتن» است.

سه ماه بعد دو حالت پیش می‌آید. اگر قیمتِ خانه‌ها بالا رفته باشد، خانه را با همان قیمتِ قدیم می‌خرید و سود کرده‌اید. اگر قیمت پایین آمده باشد یا پشیمان شده باشید، نمی‌خرید و فقط همان ۱۰ میلیون را از دست داده‌اید. صاحب‌خانه اما حقِ انتخاب ندارد؛ اگر شما بخواهید، باید بفروشد.

آپشن دقیقاً همین است، فقط در بورس و به شکلِ یک قراردادِ استاندارد که می‌شود آن را خرید و فروخت. آن ۱۰ میلیون همان چیزی است که در بازار به آن پریمیوم (یا پرمیوم) می‌گویند؛ یعنی قیمتِ خودِ حق.

آپشن جزوِ ابزارهای «مشتقه» است. مشتقه یعنی ارزشش از چیزِ دیگری می‌آید، همان‌طور که ارزشِ آن قرارداد از قیمتِ خانه می‌آمد. به آن چیز دارایی پایه می‌گویند: سهم، واحدِ صندوق، سکه یا گواهی سپردهٔ کالایی. برای آشنایی با کلِ این خانواده، مقالهٔ بازار مشتقه و نحوهٔ دریافت کد معاملاتی را ببینید.

پس یک جمله را به خاطر بسپارید: خریدارِ آپشن حق دارد، فروشندهٔ آپشن تعهد دارد. بقیهٔ این مقاله، شرحِ همین یک جمله است.

اجزای یک قرارداد اختیار معامله

هر قراردادِ آپشن چند مشخصهٔ ثابت دارد. پیش از هر معامله، این‌ها را در مشخصاتِ نماد ببینید. در جدولِ زیر هر کدام را به زبانِ همان مثالِ آپارتمان هم نوشته‌ام:

اجزای اصلی قرارداد آپشن، معنای ساده و نکتهٔ بورس ایران

جزء	به زبان ساده	در مثالِ آپارتمان	نکته در بورس ایران
دارایی پایه	چیزی که قرارداد روی آن بسته شده	خودِ آپارتمان	چند سهمِ بزرگ، صندوق‌های اهرمی، و در بورس کالا صندوقِ طلا و گواهی سپرده
قیمت اعمال (Strike)	قیمتی که حق دارید با آن بخرید یا بفروشید	قیمتِ امروزِ خانه که قفل شد	برای هر سررسید چند قیمتِ اعمالِ مختلف عرضه می‌شود
سررسید	روزی که اعتبارِ قرارداد تمام می‌شود	پایانِ همان سه ماه	معمولاً چند سررسیدِ هم‌زمان، از یکی دو ماه تا حدودِ یک سال
پریمیوم	قیمتِ خودِ آپشن	آن ۱۰ میلیونِ برنگشتنی	همان قیمتی که روی تابلوی نمادِ «ض» یا «ط» می‌بینید
اندازهٔ قرارداد	هر قرارداد چند سهم را پوشش می‌دهد	یک واحدِ آپارتمان	در بیشترِ اختیارهای سهامی ۱٬۰۰۰ سهم؛ همیشه در مشخصاتِ نماد چک کنید
سبکِ اعمال	کِی می‌شود از حق استفاده کرد	فقط روزِ آخرِ سه ماه	اختیارهای بورس ایران اروپایی‌اند و فقط در سررسید اعمال می‌شوند

«اعمال» یعنی به‌کار گرفتنِ حق؛ یعنی واقعاً بخرید یا بفروشید. در سبکِ آمریکایی هر روز تا سررسید می‌شود حق را اعمال کرد، ولی در ایران سبکِ اروپایی رایج است. البته این به آن معنا نیست که تا روزِ آخر گیر افتاده‌اید. هر روز می‌توانید خودِ قرارداد را در بازار بفروشید و بیرون بیایید، همان‌طور که سهم را می‌فروشید.

اختیار خرید (Call) چیست؟

اختیار خرید به شما حق می‌دهد که مقدارِ مشخصی از یک سهم را در سررسید با قیمتِ اعمال بخرید. کسی اختیار خرید می‌خرد که فکر می‌کند قیمت بالا می‌رود. آن طرفِ معامله، فروشندهٔ اختیار خرید، پریمیوم را می‌گیرد و قول می‌دهد اگر شما خواستید، سهم را با همان قیمت به شما بفروشد.

بیایید با هم حساب کنیم. عددها فرضی‌اند و کارمزد را کنار گذاشته‌ام.

مثال: سهمی امروز ۱٬۰۰۰ تومان است. یک اختیار خرید با قیمتِ اعمالِ ۱٬۱۰۰ تومان و سررسیدِ دو ماه بعد، ۶۰ تومان قیمت دارد. هر قرارداد ۱٬۰۰۰ سهم است. پس برای یک قرارداد ۶۰ × ۱٬۰۰۰ = ۶۰٬۰۰۰ تومان می‌پردازید.

• سهم به ۱٬۳۰۰ تومان می‌رسد. شما حق دارید آن را ۱٬۱۰۰ تومان بخرید. روی هر سهم ۲۰۰ تومان جلو هستید. ۶۰ تومانِ پریمیوم را که کم کنید، ۱۴۰ تومان می‌ماند؛ یعنی ۱۴۰٬۰۰۰ تومان سودِ خالص برای یک قرارداد.
• سهم در ۱٬۰۵۰ تومان می‌ماند. چرا باید چیزی را که در بازار ۱٬۰۵۰ است، ۱٬۱۰۰ بخرید؟ اعمال نمی‌کنید و همان ۶۰٬۰۰۰ تومان از دست رفته است.
• نقطهٔ سربه‌سر کجاست؟ قیمتِ اعمال به‌علاوهٔ پریمیوم: ۱٬۱۰۰ + ۶۰ = ۱٬۱۶۰ تومان. یعنی سهم باید از ۱٬۱۶۰ بالاتر برود تا شما سود کنید، نه فقط از ۱٬۱۰۰.

در این نمودار خطِ سیاه مالِ خریدار است. تا قیمتِ اعمال، زیانش ثابت است و برابرِ همان پریمیوم. از قیمتِ اعمال به بعد زیانش کم می‌شود، در نقطهٔ سربه‌سر به صفر می‌رسد و بعد با هر تومان رشدِ سهم، سودش بیشتر می‌شود.

خطِ زرد، فروشنده، درست برعکس است. بیشترین سودش همان پریمیوم است. ولی اگر سهم خیلی بالا برود، زیانش در تئوری سقف ندارد. پس فروشندهٔ اختیار خرید، پولِ کمِ مطمئن را در برابرِ ریسکِ بزرگِ نامطمئن گرفته است.

اختیار فروش (Put) چیست؟

اختیار فروش به شما حق می‌دهد که مقدارِ مشخصی از یک سهم را در سررسید با قیمتِ اعمال بفروشید. بهترین تشبیهش بیمهٔ بدنهٔ ماشین است. پولِ بیمه را می‌دهید و امیدوارید هیچ‌وقت لازمش نشود. ولی اگر تصادف شد، یعنی اگر قیمتِ سهم ریخت، بیمه جبران می‌کند.

دو گروه اختیار فروش می‌خرند: کسی که فکر می‌کند قیمت پایین می‌آید، و کسی که سهم را دارد و می‌خواهد آن را بیمه کند. فروشندهٔ اختیار فروش هم مثلِ شرکتِ بیمه است: حق‌بیمه را می‌گیرد و قول می‌دهد اگر شما خواستید، سهم را با قیمتِ اعمال از شما بخرد.

مثال: همان سهمِ ۱٬۰۰۰ تومانی را در نظر بگیرید. یک اختیار فروش با قیمتِ اعمالِ ۹۵۰ تومان، ۳۰ تومان قیمت دارد.

• سهم به ۷۰۰ تومان می‌ریزد. شما حق دارید آن را ۹۵۰ تومان بفروشید. روی هر سهم ۲۵۰ تومان جلو هستید و پس از کمِ‌کردنِ ۳۰ تومان پریمیوم، ۲۲۰ تومان سودِ خالص می‌ماند.
• سهم بالای ۹۵۰ تومان می‌ماند. اعمال نمی‌کنید و فقط ۳۰ تومان پریمیوم داده‌اید؛ مثلِ سالی که تصادف نکرده‌اید و پولِ بیمه رفته است.
• نقطهٔ سربه‌سر: قیمتِ اعمال منهای پریمیوم: ۹۵۰ − ۳۰ = ۹۲۰ تومان.

اینجا هم خطِ سیاه مالِ خریدار است. هرچه سهم پایین‌تر برود، سودش بیشتر می‌شود و بیشترینش وقتی است که قیمت به صفر برسد. فروشندهٔ اختیار فروش هم حداکثر پریمیوم را می‌برد.

یک فرقِ مهم با اختیار خرید هست. زیانِ فروشندهٔ اختیار فروش سقف دارد: قیمتِ اعمال منهای پریمیوم. دلیلش ساده است؛ قیمتِ سهم از صفر پایین‌تر نمی‌رود. ولی حواسمان باشد که «سقف دارد» یعنی «کوچک است» نیست. در مثالِ ما این سقف ۹۲۰ تومان روی هر سهم است؛ یعنی تقریباً کلِ قیمتِ سهم.

فرق اختیار خرید و اختیار فروش؛ چهار موقعیت پایه آپشن

هر کدام از این دو نوع، یک خریدار دارد و یک فروشنده. پس روی هم چهار جایگاه داریم. استراتژی‌های پیچیده‌تر هم چیزی جز ترکیبِ همین چهار تا نیستند. اگر این بخش را خوب بفهمید، نیمی از راه را رفته‌اید.

جدولِ زیر همین چهار جایگاه را کنار هم می‌گذارد:

مقایسهٔ چهار موقعیت پایه در معامله آپشن

موقعیت	انتظار از بازار	پریمیوم	حداکثر سود	حداکثر زیان	وجه تضمین
خرید اختیار خرید	بالا رفتن	می‌پردازد	در تئوری نامحدود	پریمیوم	ندارد
فروش اختیار خرید	درجا زدن یا پایین آمدن	می‌گیرد	پریمیوم	در تئوری نامحدود	دارد (یا بلوکه شدنِ خودِ سهم)
خرید اختیار فروش	پایین آمدن یا بیمهٔ سهم	می‌پردازد	قیمت اعمال منهای پریمیوم	پریمیوم	ندارد
فروش اختیار فروش	درجا زدن یا بالا رفتن	می‌گیرد	پریمیوم	قیمت اعمال منهای پریمیوم	دارد

اگر جدول را یک‌جا خلاصه کنیم: خریدار، چه اختیار خرید و چه اختیار فروش، حق می‌خرد و بیشترین ضررش همان پریمیوم است. فروشنده قول می‌فروشد؛ درآمدش محدود است و ریسکش بزرگ. برای همین بورس از او پولی به‌عنوانِ ضمانت می‌گیرد که به آن «وجه تضمین» می‌گویند و جلوتر توضیحش می‌دهم.

قیمت آپشن از چه ساخته می‌شود؟ در سود، بی‌تفاوت، در زیان

چرا یک اختیار ۶۰ تومان است و یکی دیگر ۵ تومان؟ چون پریمیوم از دو تکه ساخته می‌شود:

• ارزش ذاتی: سودی که اگر همین امروز روزِ سررسید بود، قرارداد داشت. در اختیار خرید یعنی قیمتِ سهم منهای قیمتِ اعمال؛ در اختیار فروش برعکس. اگر این عدد منفی شود، ارزشِ ذاتی صفر حساب می‌شود.
• ارزش زمانی: بقیهٔ پریمیوم؛ پولی که بابتِ «شاید» می‌دهید، یعنی شانسِ اینکه تا سررسید اوضاع به نفعتان عوض شود.

ارزشِ زمانی را مثلِ یک بستنی در تابستان تصور کنید. هر روز کمی آب می‌شود و نزدیکِ سررسید تندتر آب می‌شود. روزِ سررسید چیزی از آن نمی‌ماند. برای همین گفته‌اند صبر برای خریدارِ آپشن هزینه دارد.

مثال: سهم ۱٬۲۰۰ تومان است و اختیار خریدی با قیمتِ اعمالِ ۱٬۱۰۰ تومان، ۱۵۰ تومان معامله می‌شود. ارزشِ ذاتی‌اش ۱٬۲۰۰ منهای ۱٬۱۰۰ یعنی ۱۰۰ تومان است. ۵۰ تومانِ باقی‌مانده ارزشِ زمانی است که تا سررسید ذره‌ذره آب می‌شود.

بر همین اساس سه اسم می‌شنوید:

• در سود (ITM): قرارداد ارزشِ ذاتی دارد؛ مثلِ همین اختیار خرید ۱٬۱۰۰ وقتی سهم ۱٬۲۰۰ است.
• بی‌تفاوت (ATM): قیمتِ اعمال نزدیکِ قیمتِ روزِ سهم است.
• در زیان (OTM): قرارداد فقط ارزشِ زمانی دارد؛ مثلاً اختیار خریدِ ۱٬۴۰۰ وقتی سهم ۱٬۲۰۰ است.

اختیارهای در زیان ارزان‌اند و برای همین تازه‌کارها را وسوسه می‌کنند: «با ۵ تومان می‌شود کلی قرارداد خرید!» ولی بیشترشان بی‌ارزش تمام می‌شوند. ارزان بودن اینجا معمولاً یعنی احتمالِ کم.

روی هم پنج عامل قیمتِ آپشن را تعیین می‌کنند: قیمتِ دارایی پایه، قیمتِ اعمال، زمانِ مانده تا سررسید، نوسانی که بازار انتظار دارد (به آن نوسانِ ضمنی می‌گویند) و نرخِ بهره. مدلِ معروفِ بلک–شولز همین پنج ورودی را می‌گیرد. اینکه پریمیوم با تغییرِ هر عامل چقدر جابه‌جا می‌شود را با ضریب‌هایی به اسمِ «یونانی‌ها» می‌سنجند؛ در مقالهٔ دلتا، گاما، تتا، وگا و رو؛ یونانی‌های اختیار معامله آن‌ها را با مثالِ عددی توضیح داده‌ام.

مثال عددی: خرید آپشن در برابر خرید سهم

آپشن «اهرم» دارد. اهرم یعنی با پولِ کم، روی حرکتِ یک دارایی بزرگ‌تر معامله کنید. اهرم مثلِ ذره‌بین است: سود را بزرگ نشان می‌دهد، ضرر را هم. برای اینکه این را با چشم ببینیم، دو نفر را با پولِ برابر کنار هم بگذاریم.

هر دو ۶۰٬۰۰۰ تومان دارند. اولی ۶۰ سهم از همان سهمِ ۱٬۰۰۰ تومانی می‌خرد. دومی یک قراردادِ اختیار خرید با قیمتِ اعمالِ ۱٬۱۰۰ و پریمیومِ ۶۰ تومان می‌خرد. ببینیم در سررسید چه می‌شود:

مثال: سود و زیان در سررسید با ۶۰٬۰۰۰ تومان سرمایه (عددها فرضی، بدون کارمزد)

قیمت سهم در سررسید (تومان)	خریدار سهم	بازده سهم	خریدار اختیار خرید	بازده آپشن
۹۰۰	زیان ۶٬۰۰۰ تومان	۱۰٪ زیان	زیان ۶۰٬۰۰۰ تومان	۱۰۰٪ زیان
۱٬۱۰۰	سود ۶٬۰۰۰ تومان	۱۰٪ سود	زیان ۶۰٬۰۰۰ تومان	۱۰۰٪ زیان
۱٬۱۶۰	سود ۹٬۶۰۰ تومان	۱۶٪ سود	صفر	صفر
۱٬۳۰۰	سود ۱۸٬۰۰۰ تومان	۳۰٪ سود	سود ۱۴۰٬۰۰۰ تومان	۲۳۳٪ سود
۱٬۴۰۰	سود ۲۴٬۰۰۰ تومان	۴۰٪ سود	سود ۲۴۰٬۰۰۰ تومان	۴۰۰٪ سود

به ردیفِ دوم دقت کنید. سهم ۱۰٪ بالا رفته است. سهام‌دار راضی است، ولی خریدارِ آپشن کلِ پولش را از دست داده است. یعنی پیش‌بینی‌اش درست بود، سهم واقعاً بالا رفت، و باز هم همه‌چیز را باخت.

از آن طرف، در ردیفِ آخر، سهام‌دار ۴۰٪ سود کرده و خریدارِ آپشن ۴۰۰٪. پس در آپشن درست بودنِ جهت کافی نیست. اندازهٔ حرکت و زمانِ حرکت هم باید درست باشد. این همان دو لبهٔ اهرم است: سودِ خیلی زیاد و ضررِ خیلی زیاد. هر دو را با هم ببینید.

بازار آپشن در بورس ایران چطور کار می‌کند؟

معاملاتِ آپشن در ایران از سالِ ۱۳۹۵ شروع شد؛ هم در بورس کالا روی سکهٔ طلا و هم در بورس تهران روی چند سهمِ بزرگ. امروز اختیارهای سهامیِ بورس و فرابورس در بازارِ مشتقهٔ بورس تهران معامله می‌شوند. در بورس کالا هم آپشن روی دارایی‌هایی مثلِ صندوق‌های طلا و گواهی سپرده هست؛ مثلاً مشخصاتِ اختیار معامله روی گواهی سپردهٔ نقره در آذر ۱۴۰۳ منتشر شد.

نمادهای ض و ط و ه را چطور بخوانیم؟

نمادِ آپشن‌ها در بورس ایران یک قاعدهٔ ساده دارد. حرفِ اول را که ببینید، نوعِ قرارداد را می‌فهمید:

• ض: اختیار خرید؛ مثلِ «ضهرم» که اختیار خرید روی صندوقِ اهرمیِ «اهرم» است.
• ط: اختیار فروش؛ مثلِ «طهرم» روی همان صندوق.
• ه: اختیار فروشِ تبعی، که ناشر یا سهام‌دارِ عمده برای حمایت از سهام‌داران منتشر می‌کند.
• ظ: اختیار خریدِ تبعی، که در بازارِ ایران کم پیش می‌آید.

زیرِ هر نماد چند قرارداد با قیمت‌های اعمال و سررسیدهای مختلف هست. نامِ کاملِ هر قرارداد معمولاً دارایی پایه، قیمتِ اعمال و تاریخِ سررسید را نشان می‌دهد. برای قاعدهٔ کلیِ نام‌گذاری، مقالهٔ نماد بورسی چیست را ببینید.

اختیارهای صندوق‌های اهرمی و چند سهمِ بزرگ معمولاً پرمعامله‌ترین‌اند. در قراردادهای کم‌معامله، فاصلهٔ بهترین قیمتِ خرید و فروش گاهی آن‌قدر زیاد است که بیرون آمدن سخت می‌شود. مثلِ مغازه‌ای که جنس را راحت می‌فروشد ولی موقعِ پس گرفتن، خیلی ارزان‌تر حساب می‌کند.

سررسید و تسویه: فیزیکی یا نقدی

اختیارهای بورس ایران فقط در سررسید اعمال می‌شوند. نکته‌ای که خیلی‌ها نمی‌دانند این است: اعمال خودکار نیست. باید در مهلتی که سامانهٔ کارگزاری اعلام می‌کند، خودتان درخواستِ اعمال ثبت کنید. اگر نکنید، حتی قراردادِ در سود هم ممکن است بی‌نتیجه بماند.

«تسویه» یعنی پایانِ کار و جابه‌جاییِ پول یا سهم. دو شکل دارد:

• تسویهٔ فیزیکی: سهم واقعاً دست‌به‌دست می‌شود. دارندهٔ اختیار خرید باید کلِ پولِ سهم‌ها را به قیمتِ اعمال نقد داشته باشد و فروشنده باید سهم را تحویل بدهد. در اختیار فروش، دارنده باید خودِ سهم را داشته باشد.
• تسویهٔ نقدی: سهم جابه‌جا نمی‌شود و فقط تفاوتِ قیمتِ اعمال و قیمتِ پایانیِ سهم پرداخت می‌شود. طبقِ دستورالعمل این روش فقط برای قراردادهای در سود و با شرایطِ اعلام‌شده ممکن است. گاهی هم بورس خودش تسویهٔ نقدی را اعلام می‌کند؛ مثلاً در اردیبهشت ۱۴۰۵ قراردادهای نمادهای اصلی که در دورهٔ تعطیلیِ حدوداً سه‌ماههٔ بازار سررسید شده بودند، نقدی تسویه شدند.

یک حسابِ کوچک تا جدی بودنِ تسویهٔ فیزیکی روشن شود. یک قراردادِ اختیار خرید با قیمتِ اعمالِ ۱٬۱۰۰ تومان را شاید ۶۰٬۰۰۰ تومان خریده باشید. ولی برای اعمالِ فیزیکی‌اش باید ۱٬۱۰۰ × ۱٬۰۰۰ یعنی ۱٬۱۰۰٬۰۰۰ تومان نقد در حساب داشته باشید. پس پیش از هر سررسید، اطلاعیهٔ بورس دربارهٔ همان نماد و مهلت‌ها را بخوانید؛ این قاعده‌ها گاهی اصلاح می‌شوند.

وجه تضمین فروشنده

خریدارِ آپشن وجه تضمین نمی‌گذارد؛ فقط باید پریمیوم و کارمزد را در حساب داشته باشد. فروشنده اما قول داده است، و بورس می‌خواهد مطمئن شود سرِ قولش می‌ماند. مثلِ صاحب‌خانه‌ای که از مستأجر ودیعه می‌گیرد.

وقتی سفارشِ فروشِ آپشن ثبت می‌کنید، وجه تضمینِ اولیه در حسابتان بلوکه می‌شود. بعد هر روز، پس از بسته شدنِ بازار، «وجه تضمینِ لازم» از نو حساب می‌شود. این عدد به قیمتِ پایانیِ سهم بستگی دارد؛ هرچه قرارداد بیشتر به ضررِ فروشنده برود، تضمینِ بیشتری لازم است.

اگر موجودیِ حساب از حداقلِ تعیین‌شده پایین‌تر برود (طبقِ قواعدِ اعلام‌شدهٔ کارگزاری‌ها، ۷۰٪ وجه تضمینِ لازم)، اخطار می‌گیرید که پول اضافه کنید. اگر در مهلت این کار را نکنید، موقعیتتان را می‌بندند. فروشنده‌ای که خودِ سهم را دارد می‌تواند به‌جای پولِ نقد، سهمش را بلوکه کند؛ به این حالت «اختیار خریدِ پوشش‌دار» می‌گویند.

ساعت معاملات و کارمزد

از ۱۶ خرداد ۱۴۰۵ ساعتِ پایانِ معاملاتِ سهام، صندوق‌های سهامی و مشتقاتِ آن‌ها دوباره ۱۲:۳۰ شده است و آپشن‌های سهامی هم در همین بازهٔ صبح معامله می‌شوند. هر معامله کارمزد دارد و اعمالِ فیزیکی هم هزینه‌هایی شبیهِ خرید و فروشِ سهم دارد. نرخ‌ها با مصوبه‌های سازمان بورس عوض می‌شوند؛ عددِ دقیق را از جدولِ کارگزاری‌تان بگیرید و برای مفهومِ کلی، مقالهٔ کارمزد معاملات بورس را بخوانید.

آپشن را در بورس ایران از کجا معامله کنیم؟

جوابِ کوتاه: از همان سامانهٔ معاملاتِ آنلاینِ کارگزاری‌تان و با همان کدِ بورسی. لازم نیست جایی بیرون از بازارِ رسمی بروید. قدم‌ها این‌هاست:

1. کد بورسی و دسترسیِ آنلاین: اگر هنوز کدِ بورسی ندارید، اول آن را بگیرید. روشِ خریدِ آنلاین را در مقالهٔ معاملات آنلاین چیست توضیح داده‌ام.
2. فعال کردنِ قراردادِ اختیار معامله: در بیشترِ سامانه‌ها باید از بخشِ «توافق‌نامه‌ها و قراردادها»، قراردادِ اختیار معامله را بخوانید و تأیید کنید. بعضی کارگزاری‌ها شرط‌های بیشتری هم دارند، مثلِ گذراندنِ یک دورهٔ آشنایی.
3. پیدا کردنِ قرارداد: در بخشِ «زنجیرهٔ اختیار» یا با جست‌وجوی نمادِ «ض» یا «ط» دارایی پایه، قراردادها را بر اساسِ سررسید و قیمتِ اعمال ببینید. حجمِ معاملات و فاصلهٔ قیمتِ خرید و فروش را چک کنید.
4. ثبت سفارش: مثلِ خریدِ سهم، قیمت و تعدادِ قرارداد را وارد کنید. یادتان باشد هر قرارداد معمولاً ۱٬۰۰۰ سهم است و قیمتِ روی تابلو به ریال است. اگر روی تابلو ۶۰۰ ریال دیدید، یعنی ۶۰ تومان برای هر سهم و ۶۰٬۰۰۰ تومان برای یک قرارداد.
5. برنامه تا سررسید: یا پیش از سررسید قرارداد را در بازار بفروشید و بیرون بیایید، یا در مهلتِ تعیین‌شده درخواستِ اعمال بدهید و پول یا سهمِ لازم را آماده کنید.

برای آپشن‌های بورس کالا، مثلِ اختیار معامله روی صندوقِ طلا یا گواهی سپرده، کدِ معاملاتی و روندِ جداگانه‌ای لازم است که در مقالهٔ بازار مشتقه آمده است.

اختیار فروش تبعی؛ بیمه‌نامه‌ای که خودِ شرکت می‌دهد

اختیار فروش تبعی نوعِ خاصی از اختیار فروش است. ناشر، سهام‌دارِ عمده یا صندوق‌های حمایتی منتشرش می‌کنند تا سهام‌دارانِ خُرد خیالشان از افتِ قیمت راحت باشد. دستورالعملِ عرضهٔ این اوراق در مرداد ۱۳۹۱ ابلاغ شد و نمادشان با «ه» شروع می‌شود. مثلاً در سالِ ۱۳۹۹ نمادِ «هصادر۹۱۲» اختیار فروشِ تبعیِ سهمِ بانک صادرات با سررسیدِ اسفند ۱۳۹۹ بود.

چند فرق آن را از آپشن‌های عادی جدا می‌کند:

• فقط کسی می‌تواند آن را بخرد که سهمِ پایه را دارد، آن هم حداکثر به تعدادِ سهم‌هایش.
• در بازار خرید و فروش نمی‌شود و باید تا سررسید نگهش دارید.
• فقط در سررسید اعمال می‌شود.
• اگر قیمتِ پایانیِ سهم در سررسید زیرِ قیمتِ اعمال باشد، می‌توانید سهمتان را با قیمتِ اعمال به ناشر بفروشید. اگر ناشر به تعهدش عمل نکند، طبقِ اطلاعیهٔ عرضه خسارت می‌دهد.

شاید بپرسید چرا یک شرکت حاضر می‌شود سهمِ خودش را گران‌تر از بازار بخرد؟ چون این اوراق اعتمادِ سهام‌داران را بالا می‌برد و جلوی فروشِ هیجانی را می‌گیرد. وقتی خریدار بداند قیمت کفی دارد، کمتر می‌ترسد و کمتر می‌فروشد. در نتیجه خیلی وقت‌ها کار اصلاً به اعمال نمی‌رسد.

آپشن به چه دردی می‌خورد؟ از بیمهٔ سهم تا درآمد

آپشن فقط ابزارِ بازی با قیمت نیست. چهار کاربردِ اصلی دارد:

• بیمهٔ سهم (پوشش ریسک): سهام‌داری که نگرانِ ریزش است، اختیار فروش می‌خرد تا ضررش سقف داشته باشد. این ایده را در مقالهٔ پوشش ریسک یا هج چیست بیشتر باز کرده‌ام.
• درآمدِ اضافه: کسی که سهم را دارد و انتظارِ رشدِ تند ندارد، اختیار خرید می‌فروشد و پریمیوم می‌گیرد؛ کمی شبیهِ اجاره دادنِ سهم.
• اهرم: با پولِ کم روی حرکتِ یک دارایی بزرگ‌تر معامله می‌کنید، همان چیزی که در مثالِ عددی دیدیم. صندوق‌های اهرمی راهِ دیگری برای اهرم‌اند که در مقالهٔ صندوق اهرمی چیست آمده است.
• سود در بازارِ نزولی: در بازاری که فروشِ استقراضی عملاً محدود است، خریدِ اختیار فروش از معدود راه‌های سود بردن از افتِ قیمت است.

سه استراتژی ساده برای شروع

اگر بخواهید از همین چهار موقعیت چیزِ کاربردی بسازید، این سه ترکیب ساده‌ترین‌اند:

سه استراتژی پایه آپشن و کاربرد هر کدام

استراتژی	ساختار	مناسب برای	ریسک اصلی
اختیار خرید پوشش‌دار (Covered Call)	داشتنِ سهم + فروشِ اختیار خرید	درآمدِ اضافه روی سهمی که انتظارِ رشدِ تندش را ندارید	اگر سهم خیلی بالا برود، سودتان در قیمتِ اعمال سقف می‌خورد
اختیار فروش حمایتی (Married Put)	داشتنِ سهم + خریدِ اختیار فروش	بیمهٔ سهم پیش از یک رویدادِ پرریسک	اگر ریزشی نیاید، پولِ پریمیوم رفته است
اسپرد صعودی (Bull Call Spread)	خریدِ اختیار خرید + فروشِ اختیار خرید با قیمتِ اعمالِ بالاتر	انتظارِ رشدِ متوسط با هزینهٔ کمتر	سودِ محدود و نیاز به تضمین برای بخشِ فروش

بیایید دومی را، که به کارِ بیشترِ سهام‌داران می‌آید، با عدد ببینیم.

مثال اختیار فروش حمایتی: ۱٬۰۰۰ سهمِ ۱٬۰۰۰ تومانی دارید؛ یعنی یک میلیون تومان. یک قراردادِ اختیار فروش با قیمتِ اعمالِ ۹۵۰ تومان را ۳۰ تومان می‌خرید و ۳۰٬۰۰۰ تومان می‌پردازید؛ این حق‌بیمهٔ شماست.

• اگر سهم به ۷۰۰ تومان بریزد، خودِ سهم ۳۰۰٬۰۰۰ تومان ضرر می‌دهد. ولی اختیار فروش ۲۲۰٬۰۰۰ تومان سودِ خالص دارد. ضررِ کل ۸۰٬۰۰۰ تومان می‌شود؛ یعنی ۸٪ به‌جای ۳۰٪.
• اگر سهم به ۱٬۲۰۰ تومان برسد، ۲۰۰٬۰۰۰ تومان سودِ سهم منهای ۳۰٬۰۰۰ تومان پریمیوم، ۱۷۰٬۰۰۰ تومان سود برایتان می‌ماند.

پس بیمه کمی از سودِ روزهای خوب را می‌گیرد، تا روزهای بد آن‌قدرها بد نباشند.

ریسک آپشن چیست؟

آپشن ابزارِ حرفه‌ای است و ریسک‌هایش با سهم فرق دارد. سهم اگر بریزد، می‌شود صبر کرد؛ آپشن تاریخِ انقضا دارد. پیش از ورود، این‌ها را بشناسید:

• صفر شدنِ کلِ پولِ خریدار: اگر قرارداد در زیان تمام شود، کلِ پریمیوم از دست می‌رود؛ حتی اگر سهم کمی هم در جهتِ درست رفته باشد.
• آب شدنِ ارزشِ زمانی: همان بستنیِ تابستان. هر روز که می‌گذرد، قرارداد کمی ارزان‌تر می‌شود و نزدیکِ سررسید تندتر.
• ریسکِ بزرگِ فروشنده: فروشندهٔ اختیار خریدِ بی‌پوشش در تئوری زیانِ نامحدود دارد و با هر رشدِ سهم، تضمینِ بیشتری هم باید بگذارد.
• نقدشوندگیِ کم: در قراردادهای کم‌معامله ممکن است نتوانید با قیمتِ منصفانه بیرون بیایید.
• جا ماندن از مهلت: فراموش کردنِ درخواستِ اعمال، یا نداشتنِ پولِ کافی برای تسویهٔ فیزیکی، سودِ روی کاغذ را از بین می‌برد.
• توقفِ نماد و تعطیلیِ بازار: اگر دارایی پایه متوقف شود یا بازار تعطیل شود، برنامه‌تان به‌هم می‌ریزد. تعطیلیِ حدوداً سه‌ماههٔ بازار تا اردیبهشت ۱۴۰۵ این را نشان داد. در اصلاحیهٔ مرداد ۱۴۰۴ هم امکانِ بازگشاییِ آپشن‌ها با وجودِ توقفِ دارایی پایه پیش‌بینی شد.

قاعدهٔ من ساده است: پولی که برای خریدِ آپشن می‌گذارید، باید پولی باشد که اگر همه‌اش برود، زندگی‌تان تکان نخورد. نه پولِ اجاره، نه پولِ قسط، نه پسِ‌اندازِ جهیزیه. سهمِ کوچکی از سبد کافی است.

اشتباه‌های رایج تازه‌کارها در بازار آپشن

بیشترِ ضررها در آپشن از تحلیلِ بدِ سهم نیست؛ از همین چند اشتباهِ تکراری است:

• خریدِ اختیارِ ارزان و دور از قیمت در هفتهٔ آخر. به امیدِ یک جهش. سهم بالا می‌رود، ولی نه آن‌قدر و نه به‌موقع، و قرارداد بی‌ارزش تمام می‌شود.
• گذاشتنِ همهٔ پول روی یک قرارداد. با این خیال که «ضررِ خریدار محدود است». محدود است، ولی می‌تواند صد در صدِ همان پول باشد.
• فروشِ اختیار بدونِ حسابِ وجه تضمین. چند روزِ مثبتِ پشتِ سرِ هم کافی است تا اخطارِ تضمین بیاید و پولِ آماده نداشته باشید.
• خرید درست پیش از مجمع یا خبرِ مهم. در این روزها همه انتظارِ نوسان دارند و پریمیوم گران است؛ حتی اگر خبر خوب باشد، ممکن است ضرر کنید.
• ندیدنِ روندِ کلِ بازار. بیشترِ آپشن‌ها روی سهم‌های بزرگ و شاخص‌سازند. پیش از هر معامله نمودارِ شاخص کل بورس امروز را هم کنارِ نمودارِ سهم ببینید.
• بی‌خبری از مهلت‌ها. ندانستنِ تاریخِ سررسید و نوعِ تسویهٔ همان نماد.

چک‌لیست پیش از اولین معامله آپشن

پیش از اولین سفارش، این شش جمله را بخوانید. اگر هر کدام برایتان درست نیست، فعلاً دست نگه دارید:

1. اندازهٔ قرارداد، قیمتِ اعمال و تاریخِ سررسید را در مشخصاتِ نماد دیده‌ام.
2. نقطهٔ سربه‌سر را حساب کرده‌ام و می‌دانم سهم تا کجا و تا کِی باید برود.
3. حجمِ معاملات و فاصلهٔ قیمتِ خرید و فروشِ قرارداد قابلِ قبول است.
4. بیشترین ضررم را می‌دانم و حاضرم آن را از دست بدهم.
5. اگر فروشنده‌ام، برای افزایشِ وجه تضمین پول کنار گذاشته‌ام.
6. برنامهٔ خروجم روشن است: فروش پیش از سررسید یا اعمال، و پول یا سهمِ لازم برای هر کدام.

تفاوت آپشن با معاملات آتی

آپشن و آتی هر دو مشتقه و هر دو اهرمی‌اند. هر دو هم «دوطرفه»اند؛ یعنی هم از بالا رفتنِ قیمت می‌شود سود کرد و هم از پایین آمدنش، و البته در هر دو جهت می‌شود ضرر هم کرد. ولی یک فرقِ اساسی دارند: در قراردادِ آتی هر دو طرف متعهدند، حتی اگر به ضررشان باشد. جدولِ زیر فرق‌ها را کنار هم می‌گذارد:

مقایسهٔ قرارداد اختیار معامله و قرارداد آتی

ویژگی	اختیار معامله (آپشن)	قرارداد آتی
تعهدِ خریدار	حق دارد، تعهد ندارد	متعهد است
پرداختِ اولیهٔ خریدار	پریمیوم، که برنمی‌گردد	وجه تضمین، که برمی‌گردد
بیشترین ضررِ خریدار	پریمیوم	می‌تواند از وجه تضمین بیشتر شود
حسابِ روزانهٔ سود و زیان	ندارد	دارد
کاربردِ رایج	بیمه، درآمد، اهرم با ضررِ محدود	پوشش ریسک و اهرمِ دوطرفه

پس اگر بخواهیم با همان مثالِ خانه بگوییم: آپشن یعنی پولِ نگه‌داشتنِ خانه را دادن؛ آتی یعنی قول‌نامه را امضا کردن. برای آشنایی با طرفِ دیگرِ بازارِ مشتقه، مقالهٔ معاملات آتی چیست را بخوانید.

آموزش اختیار معامله؛ از کجا شروع کنیم؟

آتی و آپشن بازارهای پیچیده و حرفه‌ای‌اند. سودشان می‌تواند خیلی زیاد باشد و ضررشان هم. پیشنهادِ من این است که عجله نکنید.

1. اول همین چهار موقعیتِ پایه و حسابِ نقطهٔ سربه‌سر را با مثال‌های کاغذی تمرین کنید.
2. بعد سراغِ یونانی‌ها و نوسانِ ضمنی بروید.
3. وقتی با زنجیرهٔ اختیار راحت شدید، با مبلغِ کم وارد شوید.

اگر مفاهیمِ پایه را با تصویر راحت‌تر یاد می‌گیرید، ویدیوی بازار آپشن چیست را ببینید. برای یادگیریِ مرتبِ استراتژی‌ها، مدیریتِ وجه تضمین و تسویه هم دورهٔ آموزشی بازار آتی و آپشن را طراحی کرده‌ام.

سوالات متداول

جمع‌بندی

آپشن یعنی خریدنِ یک حق با پولی محدود؛ مثلِ پولی که می‌دهید تا خانه‌ای را چند ماه با قیمتِ امروز برایتان نگه دارند. اختیار خرید برای وقتی است که انتظارِ بالا رفتن دارید و اختیار فروش برای افتِ قیمت یا بیمهٔ سهم. خریدار حداکثر پریمیومش را از دست می‌دهد؛ فروشنده درآمدِ کم و ریسکِ بزرگ دارد و باید وجه تضمین بگذارد.

در بورس ایران، نمادهای «ض» و «ط» را می‌شناسید، می‌دانید اعمال فقط در سررسید است و خودکار نیست، و پیش از هر سررسید اطلاعیهٔ تسویه را می‌خوانید. پس اگر خواستید شروع کنید، اول روی کاغذ تمرین کنید، بعد با سهمِ کوچکی از پولتان وارد شوید و مهلت‌ها را جدی بگیرید. تصمیمِ نهایی با خودتان است.