بریکس چیست؟ اعضا، ارز بریکس و اثر آن بر دلار و اقتصاد ایران
فهرست مطالب۱۴ بخش
- بریکس چیست؟ به زبانِ ساده
- بریکس چطور به وجود آمد؟
- اعضای بریکس در سال ۱۴۰۵: چه کشورهایی عضوند؟
- بریکس دنبالِ چیست؟
- بانک توسعهٔ جدید و نهادهای مالیِ بریکس
- ارز بریکس واقعیت دارد؟
- آیا بریکس جای دلار را می‌گیرد؟ اثر بریکس بر دلار
- عضویت ایران در بریکس چه اثری داشته است؟
- فرقِ بریکس با گروه هفت و سازمان همکاری شانگهای
- شش اشتباهِ رایج دربارهٔ بریکس
- چک‌لیست: پیش از خریدِ دلار یا طلا با خبرِ بریکس
- آیندهٔ بریکس: چه انتظاری واقع‌بینانه است؟
- سوالات متداول
- جمع‌بندی
بریکس (BRICS) گروهی از کشورهای بزرگ و پرجمعیت است که با برزیل، روسیه، هند، چین و آفریقای جنوبی شروع شد. امروز ۱۰ یا ۱۱ عضوِ کامل دارد که ایران هم یکی از آن‌هاست، به‌علاوهٔ ۱۰ کشورِ شریک. بریکس نه پیمانِ نظامی است و نه پولِ مشترک دارد؛ جایی است برای همکاریِ اقتصادی و کم‌کردنِ وابستگی به دلار.
شاید در این مدت تیترهایی مثلِ «ارز بریکس می‌آید» یا «پایانِ دلار نزدیک است» به گوشتان خورده باشد. خیلی‌ها هم از من می‌پرسند: «حالا که ایران عضوِ بریکس شده، دلار ارزان میشود؟ طلا بخریم یا نخریم؟» بیایید با هم، قدم‌به‌قدم و با زبانِ ساده، ببینیم بریکس واقعاً چیست، چه کرده و چه نکرده، و خبرهایش چه ربطی به جیبِ ما دارد.
بریکس چیست؟ به زبانِ ساده
نامِ بریکس از حرفِ اولِ نامِ انگلیسیِ پنج کشورِ اول ساخته شده است: B برزیل، R روسیه، I هند، C چین و S آفریقای جنوبی. پس اگر کسی پرسید «Brics چیست»، جوابِ کوتاه این است: گروهی از کشورهای در حالِ رشد که سالی یک بار سرانشان دور هم جمع می‌شوند و دربارهٔ تجارت، پول، انرژی و قاعده‌های اقتصادِ جهان حرف می‌زنند.
بریکس را مثلِ جلسهٔ ساکنانِ یک ساختمان تصور کنید. مدیرِ ساختمان هر سال عوض میشود. قانونِ نوشته‌شدهٔ سفت‌وسختی هم ندارد. هر تصمیمی باید با موافقتِ همه گرفته شود؛ یعنی کافی است یک نفر مخالف باشد تا کار پیش نرود.
این شیوه دو رو دارد. خوبی‌اش این است که کشورهایی خیلی متفاوت می‌توانند کنارِ هم بنشینند. بدی‌اش این است که تصمیم‌های بزرگ دیر گرفته می‌شوند و معمولاً با جمله‌هایی کلی. پس هر وقت خبری از بریکس شنیدید، اول بپرسید: «همه موافق‌اند یا فقط یکی دو نفر این را گفته‌اند؟»
بریکس چطور به وجود آمد؟
ماجرا از یک گزارشِ بانکی شروع شد. سالِ ۲۰۰۱ جیم اونیل، اقتصاددانِ بانکِ گلدمن ساکس، واژهٔ «بریک» (BRIC) را ساخت. حرفش این بود که برزیل، روسیه، هند و چین در دهه‌های بعد وزنِ بزرگی در اقتصادِ جهان پیدا می‌کنند. آن روز این واژه فقط برچسبی برای سرمایه‌گذاران بود، نه یک سازمان.
بعد خودِ این کشورها برچسب را جدی گرفتند. وزیرانِ خارجه‌شان در ۲۰۰۶ دیدار کردند و نخستین نشستِ سران در ژوئنِ ۲۰۰۹ در روسیه برگزار شد. زمانش هم معنادار بود: بحرانِ مالیِ ۲۰۰۸ تازه اعتماد به بانکهای غربی را لرزانده بود. آفریقای جنوبی در پایانِ ۲۰۱۰ دعوت شد و از ۲۰۱۱ «بریک» شد «بریکس».
از آن به بعد، این‌ها مهم‌ترین قدم‌ها بودند:
- ۲۰۱۴، برزیل: توافق برای ساختنِ بانک توسعهٔ جدید و یک صندوقِ ذخیره برای روزِ مبادا.
- ۲۰۲۳، ژوهانسبورگ: دعوت از شش کشور: آرژانتین، مصر، اتیوپی، ایران، عربستان سعودی و امارات.
- ۱۱ دی ۱۴۰۲ (یکم ژانویهٔ ۲۰۲۴): مصر، اتیوپی، ایران و امارات عضوِ کامل شدند. آرژانتین با عوض‌شدنِ دولتش دعوت را رد کرد. عربستان هم هنوز عضویتِ کامل را رسماً اعلام نکرده است.
- ۲۰۲۴، کازان (روسیه): ردهٔ تازه‌ای به نامِ «کشورِ شریک» ساخته شد، برای کشورهایی که می‌خواهند نزدیک شوند ولی هنوز عضوِ کامل نیستند.
- ژانویهٔ ۲۰۲۵: اندونزی عضوِ کامل شد و نخستین کشورهای شریک کارشان را شروع کردند.
- ژوئیهٔ ۲۰۲۵ در ریودوژانیرو و شهریورِ ۱۴۰۵ در دهلی نو: نشست‌های هفدهم و هجدهم، بی عضوِ کاملِ تازه. ریاستِ سالِ ۲۰۲۷ با چین است.
پس بریکس از یک برچسبِ بانکی شروع شد و آرام‌آرام بزرگ شد؛ ولی هنوز هم بیشتر یک «جلسهٔ هماهنگی» است تا یک سازمانِ محکم.
اعضای بریکس در سال ۱۴۰۵: چه کشورهایی عضوند؟
بریکس دو حلقه دارد. اعضای کامل در همهٔ تصمیم‌ها رأی دارند. کشورهای شریک در جلسه‌ها و برنامه‌ها هستند، ولی رأی ندارند؛ مثلِ مهمانی که سرِ سفره نشسته ولی در تصمیمِ خانه شریک نیست. جدولِ زیر اعضای کامل را تا مهر ۱۴۰۵ نشان می‌دهد.
| کشور | سالِ پیوستن | چرا مهم است؟ |
|---|---|---|
| برزیل | ۲۰۰۹ (بنیان‌گذار) | صادرکنندهٔ بزرگِ محصولاتِ کشاورزی و سنگ‌آهن |
| روسیه | ۲۰۰۹ (بنیان‌گذار) | صادرکنندهٔ بزرگِ نفت و گاز؛ زیرِ تحریم‌های غرب و طرفدارِ تجارت با پولِ ملی |
| هند | ۲۰۰۹ (بنیان‌گذار) | رئیسِ دورهٔ ۲۰۲۶؛ موافقِ تجارت با پولِ ملی ولی مخالفِ کنارگذاشتنِ دلار |
| چین | ۲۰۰۹ (بنیان‌گذار) | بزرگ‌ترین اقتصادِ گروه با فاصلهٔ زیاد؛ شریکِ تجاریِ اولِ بیشترِ اعضا |
| آفریقای جنوبی | ۲۰۱۱ | دروازهٔ آفریقا؛ صاحبِ معدن‌های بزرگِ طلا و پلاتین |
| مصر | ۲۰۲۴ | کانالِ سوئز؛ عضوِ بانک توسعهٔ جدید از ۲۰۲۳ |
| اتیوپی | ۲۰۲۴ | پرجمعیت‌ترین کشورِ شرقِ آفریقا |
| ایران | ۲۰۲۴ | ذخیره‌های بزرگِ نفت و گاز؛ زیرِ تحریم‌های آمریکا |
| امارات | ۲۰۲۴ | مرکزِ مالی و تجاریِ منطقه؛ عضوِ بانک توسعهٔ جدید از ۲۰۲۱ |
| اندونزی | ۲۰۲۵ | بزرگ‌ترین اقتصادِ جنوب‌شرقِ آسیا |
| عربستان سعودی | دعوت‌شده در ۲۰۲۳ | در نشستها هست ولی عضویتِ کامل را رسماً اعلام نکرده |
ردیفِ آخر دلیلِ یک سردرگمیِ رایج است. بعضی منابع عربستان را میشمارند و می‌گویند ۱۱ عضو؛ بعضی نمی‌شمارند و می‌گویند ۱۰ عضو. هر دو عدد را دیدید، تعجب نکنید.
کشورهای شریکِ بریکس ده تا هستند: بلاروس، بولیوی، قزاقستان، کوبا، مالزی، تایلند، اوگاندا و ازبکستان از ژانویهٔ ۲۰۲۵، نیجریه چند روز بعد و ویتنام از ژوئنِ ۲۰۲۵. کشورهایی مثلِ ترکیه و پاکستان هم علاقه نشان داده‌اند، ولی نشستِ دهلی نو عضوِ تازه‌ای نپذیرفت. به کلِ این جمعِ بزرگ‌شده گاهی «بریکس پلاس» هم می‌گویند.
بریکس چقدر بزرگ است؟
جواب بستگی دارد با چه خط‌کشی اندازه بگیریم. بر پایهٔ داده‌های صندوق بین‌المللی پول، اعضای بریکس در ۲۰۲۴ حدودِ ۴۰٪ تولیدِ جهان را داشتند، به شرطی که با «برابریِ قدرتِ خرید» (PPP) حساب کنیم. نزدیکِ نیمی از مردمِ جهان هم در همین کشورها زندگی می‌کنند.
برابریِ قدرتِ خرید یعنی چه؟ یعنی می‌پرسیم با پولِ هر کشور، در خودِ آن کشور، چقدر جنس میشود خرید. یک بشقاب غذا در هند خیلی ارزان‌تر از آمریکاست؛ پس با این خط‌کش، اقتصادِ هند بزرگ‌تر دیده میشود.
ولی اگر همه‌چیز را با نرخِ روزِ دلار حساب کنیم، سهمِ بریکس به حدودِ یک‌چهارم تا ۳۰٪ می‌رسد. بازارهای مالیِ جهان هم با همین نرخِ روز کار می‌کنند. پس بیشترِ حرف‌های اغراق‌آمیز دربارهٔ «قدرتِ بریکس» از قاطی‌کردنِ همین دو عدد می‌آید.
بریکس دنبالِ چیست؟
در بیانیه‌های نشستها چند خواستهٔ ثابت هر سال تکرار میشود:
- سهمِ بیشتر در تصمیم‌های جهانی: سهمِ رأیِ این کشورها در صندوق بین‌المللی پول و بانک جهانی کمتر از وزنِ اقتصادی‌شان است و می‌خواهند این عوض شود.
- تجارت با پولِ خودشان: یعنی روسیه و هند با روبل و روپیه حساب‌وکتاب کنند، نه اینکه هر معامله اول از دلار رد شود.
- وام بی شرطِ سیاسی: ساختنِ بانک‌هایی مثلِ بانک توسعهٔ جدید که به شرط‌های نهادهای غربی وابسته نباشند.
- جهانِ چندقطبی: یعنی جهانی که یک کشور به‌تنهایی در آن حرفِ آخر را نزند.
- همکاری در کارهای روزمره: انرژی، کشاورزی و غذا، فناوری، سلامت و آموزش.
یک نکتهٔ ظریف این‌جاست. «دلارزدایی»، یعنی کم‌کردنِ نقشِ دلار، در بیانیه‌های رسمی با زبانی خیلی نرم آمده است. هند و برزیل بارها گفته‌اند نمی‌خواهند دلار را کنار بگذارند؛ فقط می‌خواهند هزینه و خطرِ وابستگی به آن کمتر شود. روسیه و ایران که زیرِ تحریم‌اند، طبیعی است تندتر حرف بزنند.
پس وقتی خبری دربارهٔ «پایانِ دلار» می‌خوانید، ببینید گوینده کیست. حرفِ هند یا برزیل در بریکس وزنِ بیشتری دارد، چون بدونِ موافقتِ آن‌ها هیچ تصمیمی گرفته نمی‌شود.
بانک توسعهٔ جدید و نهادهای مالیِ بریکس
بانک توسعهٔ جدید (NDB) چه میکند؟
بانک توسعهٔ جدید در ۲۰۱۴ ساخته شد و از ۲۰۱۵ در شانگهایِ چین کار میکند. سرمایهٔ مصوبش ۱۰۰ میلیارد دلار است. پنج بنیان‌گذار سرمایهٔ اول را به یک اندازه گذاشتند؛ یعنی هیچ‌کدام بر بقیه برتری یا حقِ وتو ندارد. رئیسِ فعلی‌اش دیلما روسف، رئیس‌جمهورِ پیشینِ برزیل است. فهرستِ پروژه‌هایش روی سایتِ رسمیِ بانک توسعهٔ جدید هست.
کارش وام‌دادن برای ساختنِ جاده، سد، نیروگاهِ پاک و حمل‌ونقل است. سعی میکند بخشی از وام‌ها را هم با پولِ خودِ کشورها بدهد، نه با دلار.
یادتان باشد عضویت در این بانک با عضویت در بریکس یکی نیست. بنگلادش و الجزایر و ازبکستان عضوِ بانک‌اند ولی عضوِ کاملِ بریکس نیستند. برعکس، ایران عضوِ بریکس است ولی تا مهر ۱۴۰۵ هنوز عضوِ رسمیِ بانک نشده است.
یک واقعیتِ جالب که کمتر گفته میشود: این بانک بخشِ بزرگی از پولش را با فروشِ اوراقِ قرضه در بازارهای جهانی جمع میکند. برای همین از ۲۰۲۲ پروژهٔ تازه‌ای در روسیه شروع نکرد تا راهش به این بازارها بسته نشود. یعنی حتی «بانکِ بریکس» هم هنوز به نظامِ مالیِ دلاری وابسته است. این بهترین نشانه از سرعتِ واقعیِ دلارزدایی است: آهسته.
صندوقِ ذخیرهٔ اضطراری (CRA)
بازوی دومِ مالیِ بریکس، قراری ۱۰۰ میلیارد دلاری برای روزهای بحرانِ ارزی است. سهمِ چین ۴۱ میلیارد، برزیل و هند و روسیه هر کدام ۱۸ میلیارد و آفریقای جنوبی ۵ میلیارد دلار است.
ولی این پول در هیچ صندوقی جمع نشده است. بیشتر شبیهِ قولِ چند فامیل است که می‌گویند: «اگر روزی گیر افتادی، به تو قرض می‌دهیم.» به زبانِ فنی به این قرض‌دادنِ ارز بین دو بانک مرکزی پیمان پولی دوجانبه یا سوآپِ ارزی می‌گویند. تا امروز گزارشی از استفادهٔ واقعی از این قول منتشر نشده است.
بریکس پی چیست؟
«بریکس پی» (BRICS Pay) نامِ طرحی برای وصل‌کردنِ سامانه‌های پرداختِ کشورهای عضو به هم است. کیف پول یا پولِ تازه نیست. در بیانیهٔ دهلی نو (شهریور ۱۴۰۵) هم فقط از گروهِ کاریِ پرداخت خواسته شد روی این اتصال کار کند؛ بی تاریخ و بی هدفِ الزام‌آور. نمونهٔ کوچکِ عملیِ همین ایده، وصل‌شدنِ کارت‌های «میر» روسیه به شبکهٔ «شتاب» ایران است.
ارز بریکس واقعیت دارد؟
جوابِ کوتاه: خیر. تا مهر ۱۴۰۵ هیچ پولِ مشترکی به نامِ بریکس منتشر نشده است. تصمیمی هم برای ساختنش گرفته نشده و در بیانیهٔ دهلی نو هم نامی از آن نیامده. مقام‌های هند و آفریقای جنوبی بارها صریح گفته‌اند چنین طرحی در دستورِ کار نیست.
پس این همه خبرِ «ارز بریکس» از کجا می‌آید؟ سه سرچشمه دارد:
- طرح‌های پژوهشی: مثلاً واحدی پیشنهادی به نامِ «یونیت» (Unit) که یک مؤسسهٔ پژوهشیِ روسی مطرح کرده است. طبقِ طرحِ منتشرشده، ۴۰٪ پشتوانه‌اش طلاست و ۶۰٪ سبدی از پولِ اعضا. این یک ایده است، نه تصمیمِ بریکس.
- یادگاری‌ها: در حاشیهٔ نشستِ کازان در ۲۰۲۴ یک اسکناسِ نمادین با پرچمِ اعضا نشان داده شد. عکسش هنوز با عنوانِ «پولِ بریکس» دست‌به‌دست میشود، ولی فقط یک یادگاری بود.
- حرف‌های سیاسی: بعضی مقام‌ها از «پولِ مشترکِ آینده» گفته‌اند، ولی این حرف هیچ‌وقت به سندِ رسمی تبدیل نشد.
چرا ساختنِ پولِ مشترک برای بریکس این‌قدر سخت است؟
یورو را به یاد بیاورید. اروپا دهه‌ها کار کرد تا یورو ساخته شود. یک بانک مرکزیِ مشترک ساخت، برای تورم و کسریِ بودجه سقف گذاشت و کشورها بخشی از اختیارِ پولِ خودشان را کنار گذاشتند. بریکس هیچ‌کدام از این‌ها را ندارد:
- تورم‌های خیلی متفاوت: تورمِ چین نزدیکِ صفر است و تورم در ایران یا اتیوپی ده‌ها درصد. پولِ مشترک یعنی یک نرخِ سودِ بانکی برای همه. تصور کنید یک نسخهٔ دارو را هم برای بچهٔ تب‌دار بپیچند هم برای پیرمردِ فشارخونی!
- رقابتِ چین و هند: پولِ مشترک بدونِ نقشِ پررنگِ یوانِ چین ممکن نیست و هند حاضر نیست پولش زیرِ سایهٔ یوان برود.
- یوان آزاد نیست: پولِ چین هنوز آزادانه خرید و فروش و جابه‌جا نمی‌شود؛ ولی پولی که کشورها ذخیره می‌کنند باید آزادانه جابه‌جا شود.
- اعتماد: کشورها دلار را فقط از روی عادت نگه نمی‌دارند. بازارِ بزرگِ اوراقِ آمریکا و دادگاه‌هایی که رأی‌شان قابلِ پیش‌بینی است هم دلیلِ این اعتمادند.
پس «ارز بریکس» دست‌کم در چند سالِ آینده فقط یک تیتر است، نه پولی که بشود در جیب گذاشت.
تجارت با پولِ ملی چیست و چه گیری دارد؟
چیزی که واقعاً دارد اتفاق می‌افتد، تجارتِ دوجانبه با پولِ خودِ کشورهاست. بیایید با یک مثالِ فرضی ببینیم. فرض کنیم یک صادرکنندهٔ ایرانی، جنسی به ارزشِ یک میلیون دلار به روسیه می‌فروشد. فرضِ دیگرمان این است که هر بار تبدیلِ پول ۱٪ هزینه دارد.
| مرحله | از راهِ دلار | با پولِ ملی |
|---|---|---|
| تبدیلِ پول | روبل به دلار، بعد دلار به ریال (دو بار) | روبل مستقیم به ریال، یا نگه‌داشتنِ روبل (یک بار یا هیچ) |
| هزینهٔ تبدیل (با فرضِ ۱٪ هر بار) | حدودِ ۲۰ هزار دلار | حدودِ ۱۰ هزار دلار یا کمتر |
| خطرِ تحریم | زیاد؛ پول باید از بانکی بگذرد که به نظامِ دلاری وصل است | کمتر؛ دو بانکِ داخلی مستقیم با هم کار می‌کنند |
| گیرِ اصلی | دسترسی به دلار | روبلِ دریافتی را باید جایی خرج کرد |
تا اینجا راهِ پولِ ملی ارزان‌تر به نظر می‌رسد: نصفِ هزینهٔ تبدیل، یعنی ۱۰ هزار دلار صرفه‌جویی در هر یک میلیون دلار. ولی ردیفِ آخرِ جدول همان چیزی است که در تبلیغات نمی‌گویند.
روبل مثلِ کارتِ هدیهٔ یک فروشگاه است. تا وقتی از همان فروشگاه خرید دارید، عالی است. ولی اگر چیزی که لازم دارید آنجا نباشد، کارت در کیف‌تان می‌ماند. روسیه در ۲۰۲۳ دقیقاً به همین گیر خورد و مقدارِ زیادی روپیهٔ هند در بانک‌هایش جمع شد که نمی‌دانست با آن چه بخرد.
پس تجارت با پولِ ملی کنارِ دلار می‌نشیند، نه جای آن.
آیا بریکس جای دلار را می‌گیرد؟ اثر بریکس بر دلار
جایگاهِ امروزِ دلار ریشه در توافقِ برتون وودز و کنارگذاشتنِ پشتوانهٔ طلا در ۱۹۷۱ دارد؛ این ماجرا را در مقالهٔ پشتوانه پول چیست گفته‌ام. برای اینکه بفهمیم بریکس چقدر این جایگاه را تهدید میکند، باید به عدد نگاه کنیم، نه به تیتر. دو عددِ اصلی داریم: سهمِ هر پول از ذخیره‌های بانکهای مرکزی، و سهمش از خرید و فروش‌های روزانهٔ بازارِ ارزِ جهان.
| عدد | دلار | یورو | یوان |
|---|---|---|---|
| سهم از ذخیره‌های ارزیِ بانکهای مرکزی (IMF، فصلِ دومِ ۲۰۲۶) | ۵۶٫۷٪ | ۲۰٫۶٪ | ۲٫۱٪ |
| سهم از معامله‌های روزانهٔ بازارِ ارز (BIS، آوریلِ ۲۰۲۵؛ جمعِ کل ۲۰۰٪ چون هر معامله دو طرف دارد) | حدودِ ۸۹٪ | حدودِ ۲۹٪ | حدودِ ۸٫۵٪ |
این جدول را این‌طور بخوانید: از هر ۱۰۰ دلاری که بانکهای مرکزیِ جهان پس‌انداز کرده‌اند، حدودِ ۵۷ تا هنوز دلار است و فقط ۲ تا یوان. در بازارِ ارز هم از هر ۱۰ معامله، حدودِ ۹ تا یک طرفش دلار است.
سهمِ دلار از ذخیره‌های جهان از حدودِ ۷۰٪ در آغازِ دههٔ ۲۰۰۰ به کمتر از ۵۷٪ رسیده است. پس کاهش واقعی است، ولی آرام؛ مثلِ آب‌شدنِ یخ، نه شکستنِ شیشه. جالب‌تر اینکه بیشترِ این سهم به پول‌های کوچک‌تری مثلِ دلارِ استرالیا و کانادا رسیده و یوان فقط تکهٔ کوچکی از آن را برده است.
پس حرفِ «سقوطِ دلار به‌خاطرِ بریکس»، دست‌کم در چند سالِ آینده، پشتوانهٔ عددی ندارد.
جایی که اثرِ بریکس واقعاً دیده میشود: طلا
اگر دنبالِ اثرِ ملموسِ این فضا هستید، باید سراغِ طلا بروید. طبقِ آمارِ شورای جهانیِ طلا، بانکهای مرکزی در سال‌های ۲۰۲۲ تا ۲۰۲۴ هر سال بیش از هزار تن طلا خریدند. بانکهای مرکزیِ چین و هند هم از خریدارانِ پررنگ بودند.
چرا؟ در ۲۰۲۲ بخشی از ذخیره‌های ارزیِ روسیه در بانکهای غربی مسدود شد. خیلی از کشورها این را دیدند و به یک نتیجهٔ ساده رسیدند: پولی که در حسابِ بانکِ دیگران است، ممکن است یک‌شبه قفل شود؛ ولی طلایی که در خزانهٔ خودت است، نه. مثلِ کسی که دیده حسابِ همسایه‌اش بسته شده و تصمیم گرفته بخشی از پس‌اندازش را سکه کند و در خانه نگه دارد.
من در آموزش‌هایم همیشه گفته‌ام وقتی بانکهای مرکزی بیشتر طلا می‌خرند، تقاضا بالا می‌رود و قیمتِ دلاریِ طلا هم معمولاً بالا می‌رود. تنش‌های سیاسی و نظامی هم همین اثر را دارند، چون مردم و دولت‌ها به طلا به چشمِ پناهگاهِ امن نگاه می‌کنند. این‌ها از مهم‌ترین عوامل مؤثر بر قیمت طلا در سال‌های اخیر بوده‌اند و روی انس جهانی طلا اثر گذاشته‌اند.
خبرِ بریکس به قیمتِ طلا در ایران چطور می‌رسد؟
قیمتِ طلا در ایران از سه تکه ساخته میشود: انس جهانی، یعنی قیمتِ هر حدودِ ۳۱ گرم طلای خالص به دلار؛ دلارِ بازارِ آزاد؛ و حباب، یعنی آن مقداری که مردم از روی هیجان یا انتظار، بالاتر از ارزشِ واقعی می‌پردازند. خبرِ بریکس می‌تواند به هر سه تکه دست بزند، ولی به یک اندازه نه.
- انس جهانی: اگر بانکهای مرکزی بیشتر طلا بخرند، این تکه آرام و در بلندمدت بالا می‌رود.
- دلارِ آزاد: خبرِ بریکس معمولاً فقط چند روز روی انتظاراتِ مردم اثر می‌گذارد. اثرِ ماندگار ندارد، مگر اینکه درآمدِ ارزیِ کشور واقعاً عوض شود.
- حباب: بیشترین اثرِ تیترها همین‌جاست. وقتی همه هیجان‌زده می‌شوند، حباب باد میکند؛ وقتی هیجان می‌خوابد، حباب خالی میشود و خریدارِ دیررسیده ضرر میکند.
بیایید با یک مثالِ ساده حسابش کنیم. ارزشِ واقعیِ هر گرم طلای ۱۸ عیار بی‌حباب این‌طور به دست می‌آید: انس × دلارِ آزاد ÷ ۴۱٫۴۷. فرض کنیم انس ۴٬۰۰۰ دلار باشد و دلار ۱۰۰ هزار تومان (این‌ها فقط مثال‌اند؛ قیمتِ امروز را از صفحهٔ قیمت طلا امروز ببینید).
- ۴٬۰۰۰ × ۱۰۰٬۰۰۰ = ۴۰۰ میلیون
- ۴۰۰ میلیون ÷ ۴۱٫۴۷ = حدودِ ۹ میلیون و ۶۵۰ هزار تومان؛ این ارزشِ واقعیِ یک گرم است.
- اگر طلافروشی بعد از یک تیترِ داغ، هر گرم را ۱۰ میلیون و ۵۰۰ هزار تومان بدهد، حدودِ ۸۵۰ هزار تومان حباب داده‌اید؛ یعنی نزدیکِ ۹٪.
۹٪ حباب کم نیست. یعنی اگر فردا هیجان بخوابد و انس و دلار هم تکان نخورند، فقط از خالی‌شدنِ حباب، نزدیکِ ۹٪ از پول‌تان کم میشود. پس بعد از هر خبرِ داغ، پیش از خرید یک بار این حساب را بکنید. من در دورهٔ صفر تا صد سرمایه‌گذاری در طلا همین محاسبه را برای سکه، شمش و طلای آب‌شده قدم‌به‌قدم با مثال نشان داده‌ام؛ معنای حباب را هم در مقالهٔ حباب قیمت چیست باز کرده‌ام.
واکنشِ آمریکا
دونالد ترامپ پس از انتخاباتِ ۲۰۲۴ تهدید کرد اگر بریکس برای کنارزدنِ دلار پول بسازد، بر کالاهای این کشورها تعرفهٔ ۱۰۰ درصدی، یعنی عوارضِ گمرکیِ صد درصدی، می‌گذارد. در ژوئیهٔ ۲۰۲۵، هم‌زمان با نشستِ ریو، از ۱۰٪ تعرفهٔ اضافه برای کشورهایی گفت که با «سیاست‌های ضدآمریکاییِ بریکس» همراه شوند. همین تهدیدها یکی از دلیل‌هایی است که هند و برزیل محتاط‌تر از دلار حرف می‌زنند و بیانیهٔ دهلی نو هم هیچ هدفِ الزام‌آوری نگذاشت.
عضویت ایران در بریکس چه اثری داشته است؟
ایران در شهریورِ ۱۴۰۲ در نشستِ ژوهانسبورگ دعوت شد و از ۱۱ دی ۱۴۰۲ عضوِ کاملِ بریکس است. چند ماه پیش از آن، در تیرِ ۱۴۰۲، عضوِ کاملِ سازمان همکاری شانگهای هم شده بود. برای داوریِ منصفانه، بیایید آنچه اتفاق افتاده را از آنچه اتفاق نیفتاده جدا کنیم.
آنچه تا امروز اتفاق افتاده
- تجارت: طبقِ اعلامِ سازمان توسعهٔ تجارت، تجارتِ ایران با اعضای بریکس در سالِ گذشته حدودِ ۶۰ میلیارد دلار بوده؛ حدودِ ۲۳ میلیارد صادرات و ۳۷ میلیارد واردات. بیشترِ این عدد مالِ چین، امارات، هند و روسیه است که پیش از عضویت هم شریکانِ اصلیِ ایران بودند.
- پرداخت: اتصالِ کارت‌های میر و شتاب مرحله‌به‌مرحله جلو رفته است. مقام‌های ایرانی می‌گویند بیش از ۶۰٪ تجارتِ ایران و روسیه با ریال و روبل تسویه میشود. این عدد ادعای طرفِ ایرانی است و منبعِ مستقلی آن را تأیید نکرده.
- بانک توسعهٔ جدید: مقام‌های ایرانی در تابستانِ ۱۴۰۵ گفتند عضویت در این بانک نزدیک است و در نشستِ دهلی نو هم از رایزنی برای رفعِ مانع‌ها خبر دادند. ولی تا مهر ۱۴۰۵ عضویتِ رسمی اعلام نشده است. حتی بعد از عضویت هم تحریم‌ها دامنهٔ وام به ایران را محدود میکند.
- دیپلماسی: حضور در نشستها و گروه‌های کاری، و بیانیه‌هایی مثلِ بیانیهٔ ریو (۲۰۲۵) که حمله به ایران را محکوم کرد.
آنچه اتفاق نیفتاده
- عضویت در بریکس تحریم‌ها را برنداشته و راهِ ایران به درآمدهای ارزی و بانکهای جهان را عوض نکرده است.
- بریکس پیمانِ دفاعی نیست. در درگیری‌های نظامیِ ۲۰۲۶، بیانیهٔ دهلی نو فقط به «خویشتن‌داریِ حداکثری» دعوت کرد و نامِ هیچ کشوری را نیاورد؛ چون ایران و امارات، هر دو عضوِ بریکس، در دو سوی این تنش بودند و تصمیم‌ها با اجماع گرفته میشود.
- هیچ پولِ مشترک یا وامِ ویژه‌ای برای ایران ساخته نشده است.
اثرِ بریکس بر قیمت دلار در ایران
نرخِ دلار در ایران پیش از هر چیز به چهار عامل بسته است: چقدر از درآمدِ نفت واقعاً به دستمان می‌رسد، تحریم‌ها چقدر سخت‌اند، تورم و رشدِ نقدینگی چقدر است، و مردم دربارهٔ آینده چه فکر می‌کنند. این زنجیره را در مقالهٔ اقتصاد کلان و اثرش بر بورس باز کرده‌ام. بریکس فقط از یک راه به این عامل‌ها می‌رسد: ارزان‌ترکردنِ تجارت، آن هم آرام و در بلندمدت.
تجربهٔ من این است که خبرهای بریکس در ایران بیشتر هیجانِ چندروزه می‌سازند تا روند. تیترِ «ارز بریکس می‌آید» ممکن است چند روز روی قیمت دلار امروز فشارِ روانی بیاورد. ولی اگر درآمدِ ارزیِ کشور عوض نشود، بازار دوباره به همان چهار عاملِ اصلی برمی‌گردد. اینکه چرا در ایران هم‌زمان چند نرخِ دلار داریم، در مقالهٔ قیمت دلار و تنوع نرخ ارز در ایران آمده است.
جدولِ زیر فرصت‌ها و محدودیت‌های عضویتِ ایران را کنارِ هم می‌گذارد.
| زمینه | فرصت | محدودیت |
|---|---|---|
| تجارت | تسویهٔ ارزان‌تر با چین، روسیه و هند | با بیشترِ اعضا بیشتر می‌خریم تا بفروشیم؛ و پولِ کم‌مصرفِ آن‌ها روی دستمان می‌ماند |
| وام و سرمایه | امکانِ عضویت در بانک توسعهٔ جدید | احتیاطِ بانک به‌خاطرِ تحریم‌ها و وابستگی‌اش به بازارهای جهانی |
| پرداخت | وصل‌شدن به سامانه‌های پرداختِ اعضا | سامانهٔ واحدی در کار نیست؛ هر اتصال دوجانبه و کُند است |
| سیاست | بیرون‌آمدن از تنهاییِ کامل و نشستن پشتِ میز | تصمیم با اجماع است و امارات و هند و مصر رابطهٔ نزدیکی با آمریکا دارند |
پس بریکس برای ایران یک فرصتِ بلندمدت است، نه کلیدِ جادوییِ ارزان‌کردنِ دلار. برای سهام‌دارِ بورس، اثرِ عملی بیشتر در شرکت‌های صادراتی دیده میشود: هر قدمی که برگرداندنِ ارزِ صادرات را ارزان‌تر کند، به سودِ آن‌ها کمک میکند. منطقِ این گروه را در مقالهٔ سهام دلاری بورس توضیح داده‌ام.
فرقِ بریکس با گروه هفت و سازمان همکاری شانگهای
بریکس را معمولاً رقیبِ «گروه هفت» می‌دانند و گاهی با «سازمان همکاری شانگهای» اشتباه می‌گیرند. جدولِ زیر فرقِ این سه را نشان می‌دهد.
| ویژگی | بریکس | گروه هفت (G7) | سازمان همکاری شانگهای |
|---|---|---|---|
| آغاز | نشستِ سران از ۲۰۰۹ | دههٔ ۱۹۷۰ | ۲۰۰۱ |
| اعضا | ۱۰ یا ۱۱ عضو و ۱۰ شریک | آمریکا، ژاپن، آلمان، بریتانیا، فرانسه، ایتالیا، کانادا (به‌علاوهٔ اتحادیهٔ اروپا) | ۱۰ عضو، از جمله چین، روسیه، هند، پاکستان، ایران و بلاروس |
| کارِ اصلی | اقتصادی و سیاسی | هماهنگیِ کشورهای ثروتمند | بیشتر امنیتی و منطقه‌ای |
| سهم از تولیدِ جهان (PPP) | حدودِ ۴۰٪ | حدودِ ۳۰٪ | بخشِ بزرگی با بریکس مشترک |
| نهادِ مالیِ فعال | بانک توسعهٔ جدید و صندوقِ ذخیرهٔ اضطراری | ندارد؛ از راهِ صندوق بین‌المللی پول و بانک جهانی اثر می‌گذارد | نهادِ مالیِ فعالِ مستقلی ندارد |
| جایگاهِ ایران | عضوِ کامل از ۲۰۲۴ | عضو نیست | عضوِ کامل از ۲۰۲۳ |
فرقِ بزرگِ بریکس با گروه هفت، یکدستی است. اعضای گروه هفت همه ثروتمندند، بازارهای مالیِ بزرگ دارند و نظامِ سیاسی‌شان شبیهِ هم است. اعضای بریکس از نظرِ درآمد، نظامِ سیاسی و حتی منافع با هم فاصلهٔ زیادی دارند؛ چین و هند سرِ مرز با هم رقیب‌اند و ایران و امارات در منطقه. پس انتظارِ یک صدای واحد از بریکس، انتظارِ زیادی است.
شش اشتباهِ رایج دربارهٔ بریکس
- «بریکس پول منتشر کرده.» نه. هیچ اسکناس یا پولِ رایجی به نامِ بریکس وجود ندارد.
- «بریکس اتحادِ نظامی است.» نه. هیچ تعهدِ دفاعیِ مشترکی ندارد و حتی بیانیه‌هایش دربارهٔ جنگ‌ها کلی است.
- «عضویت در بریکس یعنی ارزان‌شدنِ دلار در ایران.» نه. نرخِ ارز به درآمدِ ارزی، تحریم و تورم بسته است و بریکس فقط آرام و در حاشیه روی هزینهٔ تجارت اثر دارد.
- «عربستان حتماً عضو است.» وضعش مبهم است؛ در نشستها هست ولی عضویتِ کامل را رسماً اعلام نکرده.
- «دلار به‌زودی سقوط میکند.» عددهای صندوق بین‌المللی پول و بانک تسویهٔ بین‌المللی کاهشی آرام و چندساله نشان می‌دهند، نه سقوط.
- «میشود توکنِ بریکس خرید.» هر توکن یا رمزارزی که خودش را «پولِ رسمیِ بریکس» معرفی کند، جعلی است. همان الگویی است که در پروژه‌های کلاهبرداری در ارزهای دیجیتال بارها دیده‌ایم. اگر کسی چنین پیشنهادی داد، یک ریال هم واریز نکنید.
چک‌لیست: پیش از خریدِ دلار یا طلا با خبرِ بریکس
من در این سال‌ها بارها دیده‌ام کسی با یک تیترِ سیاسی دلار یا طلا خریده و وقتی هیجان خوابیده، در قیمتِ بالا گیر افتاده است. پیش از هر تصمیم، این هفت سؤال را از خودتان بپرسید:
- خبر از منبعِ رسمی است؟ بیانیهٔ پایانیِ نشست، یا نقل‌قولی در یک کانالِ خبری؟
- تصمیم است یا فقط گفت‌وگو؟ «بررسی می‌کنیم» و «تشویق می‌کنیم» با «تصویب شد» فرق دارد.
- تاریخ و الزام دارد؟ بیشترِ بندهای بریکس نه تاریخ دارند و نه هدفِ عددی.
- چه کسی گفته؟ وقتی هند یا برزیل چیزی را تأیید کنند، وزنش بیشتر است؛ چون بدونِ آن‌ها اجماعی در کار نیست.
- درآمدِ ارزیِ ایران را مستقیم عوض میکند؟ اگر نه، اثرش روی دلار و طلا احتمالاً موقت است.
- قیمت قبلاً بالا رفته؟ اگر قیمت پیش از خبر بالا رفته، خریدِ بعد از خبر معمولاً خریدِ هیجانی است. حباب را حساب کنید.
- با برنامهٔ بلندمدتم جور است؟ سبدی که با یک خبرِ سیاسی ساخته شود، با خبرِ بعدی هم به هم می‌ریزد.
پس اگر هدفتان حفظِ ارزشِ پول است، به جای دویدن پشتِ تیترها، قیمت‌ها را در صفحهٔ قیمت طلا امروز و صفحهٔ دلار دنبال کنید و با برنامهٔ خودتان تصمیم بگیرید. تصمیمِ نهایی هم با خودتان است.
آیندهٔ بریکس: چه انتظاری واقع‌بینانه است؟
با ریاستِ چین در ۲۰۲۷، احتمالاً تمرکز بیشتر روی تجارت با یوان، وصل‌کردنِ سامانه‌های پرداخت و شاید پولِ دیجیتالِ بانکهای مرکزی می‌رود. موجِ عضوگیری بعد از ۲۰۲۵ کُند شده است. اختلافِ اعضا بر سرِ جنگ‌ها، دلار و رهبریِ گروه هم سرعتِ تصمیم‌ها را پایین نگه می‌دارد.
واقع‌بینانه‌ترین تصویر برای چند سالِ آینده این است: سهمِ تجارت با پولِ ملی میانِ اعضا کم‌کم بالا می‌رود، بانک توسعهٔ جدید بزرگ‌تر میشود و بانکهای مرکزیِ اعضا همچنان طلا ذخیره می‌کنند. ولی دلار جایگاهِ اولش را در ذخیره‌ها و بازارهای مالیِ جهان نگه می‌دارد.
سوالات متداول
بریکس چیست به زبان ساده؟
بریکس گروهی از کشورهای بزرگ و در حالِ رشد است که با برزیل، روسیه، هند، چین و آفریقای جنوبی شروع شد. سرانشان سالی یک بار دربارهٔ تجارت، پول و قاعده‌های اقتصادِ جهان گفت‌وگو می‌کنند. بریکس نه اتحادِ نظامی است و نه پولِ مشترک دارد.
اعضای بریکس کدام کشورها هستند؟
تا مهر ۱۴۰۵ اعضای کامل برزیل، روسیه، هند، چین، آفریقای جنوبی، مصر، اتیوپی، ایران، امارات و اندونزی‌اند. عربستان سعودی دعوت شده ولی عضویتش را رسماً اعلام نکرده است. ده کشور هم شریکِ بریکس‌اند، از جمله قزاقستان، مالزی، نیجریه و ویتنام.
ارز بریکس واقعیت دارد؟
نه. تا مهر ۱۴۰۵ هیچ پولِ مشترکی به نامِ بریکس منتشر نشده و تصمیمی هم برای ساختنش گرفته نشده است. آنچه واقعاً در جریان است، تجارت با پولِ خودِ کشورهای عضو و تلاش برای وصل‌کردنِ سامانه‌های پرداختِ آن‌هاست.
ایران از چه زمانی عضو بریکس شد؟
ایران در نشستِ ژوهانسبورگ در شهریورِ ۱۴۰۲ دعوت شد و از ۱۱ دی ۱۴۰۲، برابر با یکم ژانویهٔ ۲۰۲۴، عضوِ کاملِ بریکس است. پیش از آن، در تیرِ ۱۴۰۲، عضوِ کاملِ سازمان همکاری شانگهای هم شده بود.
عضویت ایران در بریکس چه اثری بر قیمت دلار دارد؟
اثرِ مستقیم و فوری ندارد. نرخِ دلار در ایران بیشتر به درآمدِ نفتی، تحریم‌ها، تورم و انتظاراتِ مردم بسته است. بریکس شاید در بلندمدت تجارت با چین و روسیه و هند را ارزان‌تر کند، ولی خبرهایش معمولاً فقط هیجانِ چندروزه می‌سازند.
خبرهای بریکس روی قیمت طلا اثر دارد؟
اثرِ واقعیاش از راهِ خریدِ طلا بهوسیلهٔ بانکهای مرکزی است که انس جهانی را آرام بالا میبرد. در ایران بیشترین اثرِ تیترها روی حباب است؛ هیجان حباب را باد میکند و با خوابیدنِ هیجان، خریدارِ دیررسیده ضرر میکند.
آیا عربستان عضو بریکس است؟
وضعِ عربستان مبهم است. این کشور در ۲۰۲۳ دعوت شد و در نشستها حاضر میشود، ولی عضویتِ کامل را رسماً اعلام نکرده است. برای همین بعضی منابع ۱۰ عضو و بعضی ۱۱ عضو برای بریکس میشمارند.
بانک توسعه جدید بریکس چیست؟
بانکی است که بریکس در ۲۰۱۴ ساخت و مقرش در شانگهای است. سرمایهٔ مصوبش ۱۰۰ میلیارد دلار است و برای جاده، نیروگاهِ پاک و حمل‌ونقل وام می‌دهد. ایران تا مهر ۱۴۰۵ هنوز عضوِ رسمیِ این بانک نشده است.
فرق بریکس با سازمان همکاری شانگهای چیست؟
بریکس بیشتر اقتصادی و سیاسی و در سطحِ جهانی است و نهادِ مالی هم دارد. سازمان همکاری شانگهای بیشتر امنیتی و منطقه‌ای و متمرکز بر آسیاست. ایران عضوِ کاملِ هر دو است: شانگهای از ۲۰۲۳ و بریکس از ۲۰۲۴.
آیا می‌توان ارز بریکس خرید؟
نه، چون چنین پولی وجود ندارد. هر توکن، رمزارز یا اسکناسی که با عنوانِ پولِ رسمیِ بریکس فروخته شود جعلی است. اگر کسی چنین پیشنهادی داد، آن را نشانهٔ کلاهبرداری بدانید و پولی واریز نکنید.
جمع‌بندی
بریکس جمعی از کشورهای بزرگ و در حالِ رشد است که با پنج کشور شروع شد و حالا ایران هم عضوِ کاملِ آن است. نهادهای مالیِ واقعی ساخته و تجارت با پولِ ملی را جلو میبرد. ولی پولِ مشترک ندارد، پیمانِ دفاعی نیست و دلار هنوز با فاصلهٔ زیاد پولِ اولِ جهان است.
پس دفعهٔ بعد که تیترِ «ارز بریکس» یا «پایانِ دلار» را دیدید، هول نکنید. اول چک‌لیستِ بالا را مرور کنید، بعد اگر قصدِ خریدِ طلا دارید، حبابش را حساب کنید. تصمیمِ مالی‌تان را به برنامهٔ خودتان بسپارید، نه به تیترها.