تاریخچه فارکس: از استاندارد طلا و برتون وودز تا بازار امروز
فهرست مطالب۱۷ بخش
- فارکس چیست و چرا تاریخچه‌اش مهم است؟
- پیش از فارکس: صراف‌ها و برات‌های تجاری
- استاندارد طلا: وقتی هر پول یک وزنِ طلا بود
- قرارداد برتون وودز: دلار جای طلا را گرفت
- چرا برتون وودز ترک برداشت؟
- شوک نیکسون در ۱۹۷۱: پایانِ پیوندِ دلار و طلا
- نظام ثابت و نظام شناور در یک نگاه
- دهه‌ی ۱۹۷۰ و ۱۹۸۰: بازار بین بانکی، هرشتات و پیمان پلازا
- دهه‌ی ۱۹۹۰: چهارشنبه‌ی سیاه، بحرانِ آسیا و تولد یورو
- از تلفن تا اینترنت: فارکس الکترونیکی شد
- قرن بیست و یکم: بحرانِ ۲۰۰۸، فرانکِ سوییس و بازار امروز
- چرا فارکس بزرگترین بازار مالی جهان است؟
- جدول زمانی تاریخچه فارکس
- این تاریخ چه ربطی به قیمت دلار و طلا در ایران دارد؟
- سه برداشتِ اشتباه درباره‌ی تاریخچه فارکس
- سوالات متداول
- جمع‌بندی
خیلی‌ها فکر می‌کنند فارکس با اینترنت به دنیا آمده است. این‌طور نیست. تاریخچه فارکس یعنی داستانِ عوض‌کردنِ پولِ یک کشور با پولِ کشورِ دیگر؛ از صراف‌های قدیم شروع میشود، با استاندارد طلا و قرارداد برتون وودز شکل می‌گیرد و از سال ۱۹۷۱ که دلار از طلا جدا شد، به بازارِ امروز با نرخ‌های شناور می‌رسد.
در این داستان یک چیز ثابت مانده است: هر وقت قاعده‌ی پول در دنیا عوض شده، بازارِ ارز هم شکلِ تازه گرفته است. اگر این چند پیچ را بشناسید، هم خبرهای دلار و طلا را بهتر می‌فهمید و هم می‌فهمید چرا قیمت‌ها امروز این‌قدر تکان می‌خورند.
فارکس چیست و چرا تاریخچه‌اش مهم است؟
فارکس کوتاه‌شده‌ی Foreign Exchange است، یعنی «تبادلِ ارزِ خارجی». ساده‌اش این است: مسافری که به ترکیه می‌رود تومان می‌دهد و لیر می‌گیرد. شرکتی که از چین جنس می‌خرد دلار می‌دهد و یوان می‌گیرد. جمعِ همه‌ی این مبادله‌ها در کلِ دنیا، بازار فارکس است.
اگر دنبالِ تعریفِ کامل، سازوکار و ریسک‌های امروزِ این بازار هستید، مقاله‌ی بازار فارکس چیست و چگونه کار میکند را بخوانید. اینجا فقط یک کار داریم: ببینیم این بازار از کجا آمده و هر دوره چه درسی برای ما گذاشته است.
چرا تاریخ؟ چون قیمتِ ارز همیشه به یک قاعده بسته بوده است. یک روز قاعده طلا بود، یک روز دلار، و امروز اعتماد به بانکهای مرکزی. پس هر کس بداند قاعده کی و چرا عوض شد، تکان‌های امروز را هم بهتر می‌فهمد.
پیش از فارکس: صراف‌ها و برات‌های تجاری
عوض‌کردنِ پول به قدمتِ خودِ پول است. در بازارهای قدیم، از بابل تا بازارهای ایران، صراف‌ها سکه‌های سرزمین‌های مختلف را وزن می‌کردند و عوض می‌کردند. ارزشِ هر سکه را فلزش تعیین می‌کرد: چند گرم طلا یا نقره در آن هست؟ اگر می‌خواهید داستانِ خودِ پول را از اول بخوانید، مقاله‌ی پول چیست و تاریخچه‌ی آن را ببینید.
در قرن‌های میانه‌ی اروپا، بانکدارهای ایتالیایی یک اختراعِ مهم را رواج دادند: برات. برات یعنی کاغذی که می‌گوید «به آورنده‌ی این کاغذ، در شهرِ دیگر، این مقدار پول بدهید». تاجری که از فلورانس به لندن می‌رفت، دیگر کیسه‌ی سکه با خودش نمی‌برد. کاغذ می‌برد و آنجا پولِ محلی می‌گرفت.
این همان ایده‌ای است که امروز هم کار میکند. پول جابه‌جا نمی‌شود؛ حسابها جابه‌جا می‌شوند. پس ریشه‌ی فارکس در همین صرافی و برات است، نه در کامپیوتر.
استاندارد طلا: وقتی هر پول یک وزنِ طلا بود
در قرن نوزدهم، کشورهای بزرگ یکی‌یکی به نظامی رسیدند که به آن استاندارد طلا می‌گویند. بریتانیا زودتر از همه (عملا از ۱۸۲۱) و بیشترِ کشورهای صنعتی تا دهه‌ی ۱۸۷۰ به آن پیوستند. استاندارد طلا یعنی هر واحدِ پول با وزنِ مشخصی طلا برابر بود و بانک باید در برابرِ اسکناس، طلا تحویل می‌داد.
یک تشبیه ساده: فرض کنید هر اسکناس، رسیدِ یک انبارِ طلاست. اگر رسیدِ پوند بگوید «این‌قدر طلا» و رسیدِ دلار بگوید «این‌قدر طلا»، نسبتِ این دو رسید هم خودبه‌خود معلوم است. برای همین نرخِ ارز تقریبا ثابت بود و تکانِ زیادی نداشت.
این نظام یک عیبِ بزرگ داشت. دولت نمی‌توانست بیشتر از طلایش پول چاپ کند. در صلح این خوب بود، ولی در جنگ و بحران دستِ دولت را می‌بست. با شروعِ جنگ جهانی اول، کشورها تبدیلِ اسکناس به طلا را کنار گذاشتند تا خرجِ جنگ را بدهند. بعد از جنگ تلاش کردند برگردند، ولی رکودِ بزرگِ دهه‌ی ۱۹۳۰ کار را تمام کرد. بریتانیا در ۱۹۳۱ از طلا جدا شد و آمریکا هم در ۱۹۳۳ و ۱۹۳۴ قاعده را عوض کرد و قیمتِ هر اونس طلا را به ۳۵ دلار رساند.
جزییاتِ این دوره و اینکه پشتوانه‌ی پول یعنی چه را در مقاله‌ی پشتوانه پول چیست نوشته‌ام. پس تا اینجا: در استاندارد طلا، «بازارِ ارز» به معنای امروز وجود نداشت، چون نرخ‌ها به طلا قفل بودند.
قرارداد برتون وودز: دلار جای طلا را گرفت
تابستانِ ۱۹۴۴ (۱۳۲۳ خورشیدی)، هنوز جنگ جهانی دوم تمام نشده بود. نمایندگانِ ۴۴ کشور در هتلی در شهرکِ برتون وودز، در ایالتِ نیوهمپشایرِ آمریکا، جمع شدند. ایران هم یکی از این کشورها بود. می‌خواستند برای دنیای بعد از جنگ یک قاعده‌ی پولیِ تازه بنویسند تا هرج‌ومرجِ دهه‌ی ۱۹۳۰ تکرار نشود.
قاعده‌ی برتون وودز به زبان ساده
- آمریکا قول داد هر ۳۵ دلار را، اگر بانکِ مرکزیِ کشورِ دیگری خواست، با یک اونس طلا عوض کند.
- کشورهای دیگر پولشان را با یک نرخِ ثابت به دلار گره زدند و فقط اجازه داشتند حدودِ یک درصد بالا و پایین بروند.
- اگر نرخ از این دامنه بیرون می‌زد، بانکِ مرکزیِ همان کشور باید با خرید و فروشِ دلار آن را برمی‌گرداند.
- دو نهاد هم ساخته شد: صندوق بینالمللی پول برای کمک به کشورهایی که کسریِ ارز داشتند، و بانک جهانی برای بازسازی و توسعه.
یکی از چهره‌های اصلیِ این کنفرانس، اقتصاددانِ انگلیسی جان مینارد کینز بود. پیشنهادهای او و نماینده‌ی آمریکا با هم فرق داشت و در نهایت طرحِ آمریکا، که دلار را مرکزِ نظام می‌گذاشت، برنده شد.
یک مثال واقعی از آن دوره: پوندِ انگلیس سال‌ها روی ۲ دلار و ۸۰ سنت ثابت بود. در نوامبرِ ۱۹۶۷ دولتِ انگلیس نتوانست این نرخ را نگه دارد و پوند را به ۲ دلار و ۴۰ سنت کاهش داد. یعنی در یک روز ارزشِ پوند در برابرِ دلار حدودِ ۱۴٪ کم شد. در آن نظام، تغییرِ نرخ کارِ روزمره‌ی بازار نبود؛ تصمیمِ دولت بود و خبرِ بزرگی می‌شد.
پس در دورانِ برتون وودز هم «معامله‌گرِ ارز» به معنای امروز کم بود. بانک‌ها ارز را برای تجارت جابه‌جا می‌کردند، ولی قیمت جای زیادی برای حرکت نداشت.
چرا برتون وودز ترک برداشت؟
از دهه‌ی ۱۹۶۰ مشکل پیدا شد. دنیا برای تجارت به دلارِ بیشتری نیاز داشت. آمریکا هم با خرجِ جنگِ ویتنام و برنامه‌های داخلی، دلارِ بیشتری بیرون می‌فرستاد. ولی طلای آمریکا همان‌قدر بود.
یک اقتصاددان به نامِ رابرت تریفین همان سال‌ها این گیر را توضیح داد که بعدها «معمای تریفین» نام گرفت. تشبیهش این است: فرض کنید صاحبِ یک انبار، برای هر کیسه‌ی برنج یک رسید داده است. اگر بیشتر از کیسه‌هایش رسید بدهد، مردم دیر یا زود می‌فهمند. همه با هم رسیدها را می‌آورند و انبار خالی میشود.
همین هم شد. کشورهایی مثلِ فرانسه دلارهایشان را آوردند و طلا خواستند. ذخیره‌ی طلای آمریکا آب رفت. آمریکا و چند کشورِ اروپایی مدتی با یک «صندوقِ مشترکِ طلا» در لندن سعی کردند قیمت را ۳۵ دلار نگه دارند، ولی در ۱۹۶۸ این صندوق هم کنار گذاشته شد. پس ترک‌ها پیش از ۱۹۷۱ پیدا بود.
شوک نیکسون در ۱۹۷۱: پایانِ پیوندِ دلار و طلا
عصرِ یکشنبه ۱۵ اوت ۱۹۷۱ (۲۴ مرداد ۱۳۵۰)، ریچارد نیکسون، رییس‌جمهورِ آمریکا، در تلویزیون اعلام کرد که آمریکا دیگر دلارِ بانکهای مرکزیِ دیگر را با طلا عوض نمیکند. قرار بود «موقت» باشد. هیچ‌وقت برنگشت. به این تصمیم «شوک نیکسون» می‌گویند.
چند ماه بعد، در دسامبرِ ۱۹۷۱، کشورها در «توافقِ اسمیتسونین» سعی کردند نظام را وصله کنند. قیمتِ رسمیِ طلا را ۳۸ دلار کردند و دامنه‌ی نوسانِ ارزها را از یک درصد به ۲٫۲۵٪ بالا و پایین رساندند. این وصله هم دوام نیاورد. در فوریه‌ی ۱۹۷۳ دلار دوباره کاهشِ ارزش داد و در مارسِ ۱۹۷۳ (اسفند ۱۳۵۱) ارزهای اصلیِ دنیا عملا رها شدند تا شناور باشند.
نرخ شناور یعنی چه؟ یعنی دیگر هیچ عددِ رسمی‌ای قیمتِ ارز را قفل نمیکند. قیمت را عرضه و تقاضا تعیین میکند: تجارت، نرخِ بهره، تورم، خبرها و انتظارِ مردم. در ژانویهی ۱۹۷۶ هم کشورهای عضوِ صندوق بینالمللی پول در «توافق جاماییکا» این وضع را رسمی کردند.
یک عدد ببینید تا اثرش ملموس شود. قیمتِ طلا که سال‌ها ۳۵ دلار بود، در ژانویهی ۱۹۸۰ تا حدودِ ۸۵۰ دلار برای هر اونس بالا رفت؛ یعنی بیش از ۲۰ برابر در کمتر از ۹ سال. این همان چیزی است که وقتی پول از طلا جدا میشود، خودش را نشان می‌دهد. دلارِ بی‌پشتوانه‌ی طلا را در مقاله‌ی ارز فیات چیست بازتر کرده‌ام.
پس تولدِ واقعیِ بازار فارکس به شکلِ امروز، همین سال‌های ۱۹۷۱ تا ۱۹۷۳ است. از وقتی قیمتِ ارز هر روز تغییر کرد، معامله روی همین تغییر هم معنا پیدا کرد.
نظام ثابت و نظام شناور در یک نگاه
برای اینکه فرقِ دو دوره روشن شود، این جدول را ببینید.
| موضوع | برتون وودز (۱۹۴۴ تا ۱۹۷۱) | نرخ شناور (از ۱۹۷۳) |
|---|---|---|
| چه کسی قیمت را تعیین میکند؟ | دولت و بانک مرکزی، با نرخِ رسمی | عرضه و تقاضا در بازار |
| پشتوانه | دلار به طلا، بقیه به دلار | اعتماد به اقتصاد و بانک مرکزیِ هر کشور |
| دامنه‌ی تغییرِ روزانه | حدود یک درصد بالا و پایین | بی سقفِ رسمی |
| تغییرِ بزرگ چطور رخ می‌داد؟ | با اعلامِ دولت (مثل پوندِ ۱۹۶۷) | هر لحظه، با خبر و داده |
| حجمِ معامله | کم، بیشتر برای تجارت | بسیار زیاد، بیشتر مالی |
همین جدول نشان می‌دهد چرا فارکس بعد از ۱۹۷۳ این‌قدر بزرگ شد: وقتی قیمت هر روز حرکت کند، شرکت‌ها برای پوشاندنِ ریسک و بانک‌ها برای سود، بیشتر معامله می‌کنند.
دهه‌ی ۱۹۷۰ و ۱۹۸۰: بازار بین بانکی، هرشتات و پیمان پلازا
بازار بین بانکی شکل گرفت
بعد از شناورشدن، بانکهای بزرگ مستقیم و تلفنی با هم ارز می‌خریدند و می‌فروختند. به این شبکه «بازار بین بانکی» می‌گویند. هنوز هم هسته‌ی فارکس همین است: بانکهای بزرگ و نهادهای مالی که با هم قیمت می‌دهند و معامله می‌کنند.
ورشکستگیِ بانک هرشتات (۱۹۷۴): ریسکی که هنوز نامش مانده
ژوینِ ۱۹۷۴، ناظرِ آلمانی یک بانکِ کوچک به نامِ هرشتات را در شهرِ کلن، وسطِ روزِ کاری، بست. بانکهای طرفِ معامله مارکِ آلمان را به هرشتات داده بودند، ولی دلارشان قرار بود چند ساعت بعد در نیویورک برسد. بانک بسته شد و آن دلار هیچ‌وقت نرسید.
به این خطر هنوز «ریسکِ هرشتات» می‌گویند: یک طرف پولش را داده و طرفِ دیگر هنوز نداده است. این ماجرا یکی از دلیل‌های ساخته‌شدنِ کمیته‌ی بال برای نظارت بر بانک‌ها بود. سال‌ها بعد، در ۲۰۰۲، یک سامانه‌ی جهانیِ تسویه به نامِ CLS راه افتاد تا دو طرفِ معاملهی ارز هم‌زمان تسویه شوند.
پیمان پلازا (۱۹۸۵): وقتی دولت‌ها با هم دلار را پایین آوردند
اوایلِ دهه‌ی ۱۹۸۰، با نرخِ بهره‌ی بالای آمریکا، دلار خیلی قوی شده بود. کالای آمریکایی در دنیا گران و کالای ژاپنی و آلمانی در آمریکا ارزان شده بود. در سپتامبرِ ۱۹۸۵، وزیرانِ دارایی پنج کشور (آمریکا، ژاپن، آلمانِ غربی، فرانسه و بریتانیا) در هتلِ پلازای نیویورک توافق کردند که با هم دلار را پایین بیاورند.
اثرش بزرگ بود. در حدودِ دو سال، دلار در برابرِ ین و مارک بخشِ بزرگی از ارزشش را از دست داد؛ ین از حدودِ ۲۴۰ ین برای هر دلار به زیرِ ۱۵۰ رسید. این تغییر آن‌قدر تند شد که در ۱۹۸۷ کشورها در «توافق لوور» این بار تلاش کردند جلوی ریزش را بگیرند. درسِ پلازا این است: در نظامِ شناور هم دولت‌ها و بانکهای مرکزی بازیگرِ اصلی‌اند. برای همین است که خبرِ فدرال رزرو هنوز همه‌ی بازارها را تکان می‌دهد.
دهه‌ی ۱۹۹۰: چهارشنبه‌ی سیاه، بحرانِ آسیا و تولد یورو
چهارشنبه‌ی سیاه (۱۹۹۲)
اروپا بعد از ۱۹۷۱ نمی‌خواست ارزهایش زیاد از هم فاصله بگیرند. برای همین در ۱۹۷۹ نظامی ساخت که ارزهای اروپایی را در دامنه‌ای نزدیک به هم نگه می‌داشت. بریتانیا هم از ۱۹۹۰ به آن پیوست، ولی پوند را در نرخی نگه داشته بود که بازار باور نداشت.
روزِ ۱۶ سپتامبرِ ۱۹۹۲ (۲۵ شهریور ۱۳۷۱)، فروشِ پوند آن‌قدر زیاد شد که بانکِ انگلستان با بالا بردنِ نرخ بهره و خریدِ پوند هم نتوانست جلویش را بگیرد. بریتانیا عصرِ همان روز از این نظام بیرون آمد. گزارش‌ها می‌گویند یک صندوقِ سرمایه‌گذاریِ مشهور از همین فروش حدودِ یک میلیارد دلار سود برد. درسش ساده است: نرخی که بازار باورش ندارد، دیر یا زود می‌شکند.
بحرانِ ارزیِ آسیا (۱۹۹۷)
در ژوییه‌ی ۱۹۹۷ تایلند دیگر نتوانست پولش، بات، را به دلار گره زده نگه دارد و آن را شناور کرد. بات سقوط کرد و موجش به اندونزی، کره‌ی جنوبی و چند کشورِ دیگر رسید. این یکی از نمونه‌های کلاسیکِ بحران ارزی است: کشوری که نرخ را ثابت نگه می‌دارد ولی ذخیره‌ی ارزیِ کافی برای دفاع از آن ندارد.
یورو (۱۹۹۹)
اول ژانویهی ۱۹۹۹ (۱۱ دی ۱۳۷۷)، یورو در ۱۱ کشورِ اروپایی جای پولهای ملی را در حسابها و بازارها گرفت. اسکناس و سکهاش از ابتدای ۲۰۰۲ به دستِ مردم رسید. با آمدنِ یورو، جفتارزِ یورو به دلار (EUR/USD) پرمعاملهترین جفتارزِ دنیا شد و هنوز هم هست.
از تلفن تا اینترنت: فارکس الکترونیکی شد
تا دهه‌ی ۱۹۷۰ معاملهی ارز با تلفن و تلکس بود. در ۱۹۷۳ خبرگزاری رویترز سرویسی راه انداخت که قیمتِ بانک‌ها را روی صفحه‌ی نمایش نشان می‌داد. از دهه‌ی ۱۹۸۰ سامانه‌هایی آمدند که بانک‌ها می‌توانستند مستقیم با آن‌ها معامله کنند و در دهه‌ی ۱۹۹۰ سکوهای الکترونیکیِ بین‌بانکی جای بیشترِ تلفن‌ها را گرفتند.
از اواخرِ دهه‌ی ۱۹۹۰ و با اینترنت، اتفاقِ تازه‌ای افتاد: شرکت‌های واسطه پیدا شدند که به آدم‌های معمولی هم اجازه‌ی معامله با پولِ کم می‌دادند. ابزارشان بیشتر قرارداد مابه‌التفاوت (CFD) و اهرم بود. یعنی با پولِ کم، معامله‌ای چند ده برابرِ آن پول باز می‌شد.
همین‌جا لازم است صادق باشم. اهرم سود و زیان را با هم بزرگ میکند. بیشترِ کسانی که با پولِ کم و اهرمِ زیاد وارد می‌شوند، پولشان را از دست می‌دهند. وضعیتِ قانونیِ فعالیت در فارکس در ایران و ریسک‌هایش را در همان مقاله‌ی فارکس چیست توضیح داده‌ام. هدفِ این مقاله تاریخ است، نه دعوت به معامله.
قرن بیست و یکم: بحرانِ ۲۰۰۸، فرانکِ سوییس و بازار امروز
بحرانِ مالیِ ۲۰۰۸
در بحرانِ ۲۰۰۸، با اینکه بحران از خودِ آمریکا شروع شد، بسیاری از سرمایه‌گذارها به دلار پناه بردند. چون دلار هنوز پولِ اصلیِ دنیاست و بدهی‌ها و تجارتِ جهان با آن است.
۱۵ ژانویهی ۲۰۱۵: روزی که فرانک سوییس ناگهان گران شد
بانکِ مرکزیِ سوییس سه سال بود قول داده بود نگذارد هر یورو کمتر از ۱٫۲۰ فرانک شود. صبحِ ۱۵ ژانویهی ۲۰۱۵ (۲۵ دی ۱۳۹۳)، بی‌خبر این قول را کنار گذاشت. فرانک در چند دقیقه حدودِ ۳۰٪ در برابرِ یورو گران شد.
کسانی که با اهرمِ بالا روی ضعیف‌ماندنِ فرانک معامله کرده بودند، در چند دقیقه بیشتر از کلِ سرمایه‌شان ضرر کردند و چند شرکتِ واسطه در دنیا ورشکست شدند. درسِ این روز برای هر سرمایه‌گذار، حتی در بازار سرمایه‌ی خودمان: هیچ قولِ رسمی‌ای درباره‌ی نرخِ ارز همیشگی نیست.
فارکس امروز چقدر بزرگ است؟
بانکِ تسویهی بینالمللی (BIS) هر سه سال یک بار حجمِ این بازار را می‌سنجد. طبقِ آخرین سنجشِ آن در آوریلِ ۲۰۲۵، روزانه به‌طورِ میانگین حدودِ ۹٫۶ تریلیون دلار ارز در دنیا معامله شد؛ ۲۸٪ بیشتر از سنجشِ ۲۰۲۲. اگر این عدد را بر ثانیه‌های یک شبانه‌روز تقسیم کنیم، یعنی به‌طورِ میانگین بیش از ۱۰۰ میلیون دلار در هر ثانیه.
در حدودِ ۸۹٪ همه‌ی این معامله‌ها، یک طرف دلار است. لندن بزرگترین مرکزِ این بازار است و بعد از آن نیویورک، سنگاپور و هنگ‌کنگ می‌آیند. بیشترِ این حجم هم مالِ مسافر و تاجر نیست؛ مالِ بانک‌ها، صندوق‌ها و شرکت‌هایی است که ریسکِ ارزی‌شان را می‌پوشانند. برای اینکه بدانید این بازارِ جهانی چه ساعتی شلوغ است، مقاله‌ی ساعت کار فارکس به وقت ایران را ببینید.
چرا فارکس بزرگترین بازار مالی جهان است؟
جوابِ کوتاه: چون همه به آن نیاز دارند. هر کالایی که از مرز می‌گذرد، هر سرمایهگذاری در کشورِ دیگر و هر وامی به ارزِ خارجی، دست‌کم یک معاملهی ارز لازم دارد.
- تجارتِ جهانی: نفت، گندم و گوشیِ موبایل با ارز خرید و فروش می‌شوند.
- پوشاندنِ ریسک: شرکتی که شش ماه بعد باید دلار بپردازد، از امروز نرخ را قفل میکند. ابزاری مثلِ سواپ ارزی بیشترین سهم را در همین حجم دارد.
- سرمایهگذاری بینالمللی: صندوقی که سهامِ ژاپنی می‌خرد، اول باید ین بخرد.
- بانکهای مرکزی: برای مدیریتِ ذخیره‌ی ارزی و دفاع از پولِ ملی خرید و فروش می‌کنند.
- شناوربودنِ نرخ: از ۱۹۷۳ که قیمت هر لحظه تغییر میکند، معامله برای سود از همین تغییر هم بخشی از حجم شده است.
پس اندازه‌ی فارکس از نیاز میآید، نه از سفته‌بازی تنها. سفته‌بازی هست، ولی روی یک نیازِ واقعیِ بسیار بزرگ سوار شده است.
جدول زمانی تاریخچه فارکس
این جدول همه‌ی پیچ‌های اصلی را کنار هم می‌گذارد تا تصویرِ کامل دستتان باشد.
| سال | رویداد | چه چیزی عوض شد؟ |
|---|---|---|
| قرن نوزدهم | استاندارد طلا | هر پول یک وزنِ طلا بود؛ نرخ‌ها تقریبا ثابت |
| ۱۹۱۴ تا ۱۹۳۳ | جنگ جهانی اول و رکود بزرگ | کشورها یکی‌یکی از طلا جدا شدند |
| ۱۹۴۴ | قرارداد برتون وودز | دلار به طلا، بقیه به دلار؛ تولد صندوق بینالمللی پول |
| ۱۹۷۱ | شوک نیکسون | پایانِ تبدیلِ دلار به طلا |
| ۱۹۷۳ | شناورشدنِ ارزهای اصلی | تولدِ فارکسِ امروزی |
| ۱۹۷۴ | ورشکستگیِ بانک هرشتات | توجه به ریسکِ تسویه و نظارتِ بانکی |
| ۱۹۸۵ | پیمان پلازا | دخالتِ هماهنگِ دولت‌ها برای پایین آوردنِ دلار |
| ۱۹۹۲ | چهارشنبه‌ی سیاه | شکستِ نرخی که بازار باورش نداشت |
| ۱۹۹۹ | تولد یورو | پرمعاملهترین جفت‌ارز: یورو به دلار |
| اواخر دهه‌ی ۱۹۹۰ | اینترنت و معاملهی خرد | ورودِ افرادِ عادی با اهرم و ریسکِ زیاد |
| ۲۰۰۲ | سامانه‌ی تسویهی CLS | تسویهی هم‌زمانِ دو طرفِ معامله |
| ۲۰۱۵ | رهاشدنِ فرانک سوییس | تکانِ ۳۰ درصدی در چند دقیقه |
| ۲۰۲۵ | سنجشِ BIS | حدودِ ۹٫۶ تریلیون دلار معامله در روز |
اگر از بالا به پایینِ جدول نگاه کنید، یک الگو پیداست: هر بار که قاعده‌ی پول شل‌تر شد، بازار بزرگ‌تر و پرنوسان‌تر شد.
این تاریخ چه ربطی به قیمت دلار و طلا در ایران دارد؟
خیلی‌ها از من می‌پرسند: ما که در فارکس معامله نمی‌کنیم، چرا باید این‌ها را بدانیم؟ جوابم این است که این تاریخ هر روز در قیمت‌هایی که می‌بینید حاضر است.
- طلا: قیمتِ طلا در ایران تقریبا از دو عدد ساخته میشود: قیمتِ جهانیِ اونس به دلار و قیمتِ دلار در ایران. از ۱۹۷۱ که دلار از طلا جدا شد، قیمتِ اونس آزاد شد و دیگر ۳۵ دلار نماند. قیمت روز را در صفحه‌ی قیمت طلا امروز ببینید.
- قدرتِ دلار در دنیا: وقتی دلار در برابرِ ارزهای دیگر قوی میشود، معمولا اونسِ طلا تحتِ فشار میآید. این قدرت را شاخص دلار نشان می‌دهد که خودش بعد از فروپاشیِ برتون وودز، در ۱۹۷۳، ساخته شد.
- دلارِ ایران: بازارِ ارزِ ایران به بازارِ جهانیِ فارکس وصل نیست و قاعده‌های خودش را دارد؛ از نرخ‌های چندگانه تا محدودیتِ نقل و انتقال. قیمتِ روزِ دلار در ایران را در صفحه‌ی قیمت دلار امروز ببینید.
پس دفعه‌ی بعد که خبری از بانک مرکزیِ آمریکا یا یک توافقِ ارزی شنیدید، می‌دانید چرا مهم است: همان زنجیره‌ای که از برتون وودز شروع شد، هنوز تا طلافروشیِ محلِ شما ادامه دارد.
سه برداشتِ اشتباه درباره‌ی تاریخچه فارکس
- «فارکس اختراعِ اینترنت است.» نه. معاملهی ارز قرن‌ها قدمت دارد و بازارِ شناورِ امروز از ۱۹۷۳ کار میکند. اینترنت فقط درِ آن را به روی افرادِ عادی باز کرد.
- «دلار هنوز پشتوانه‌ی طلا دارد.» نه. از ۱۵ اوت ۱۹۷۱ هیچ‌کس نمی‌تواند دلار را رسمی با طلا عوض کند. ارزشِ دلار از اعتماد به اقتصاد و بانک مرکزیِ آمریکا میآید.
- «بزرگ‌بودنِ بازار یعنی سودِ آسان.» نه. بیشترِ حجمِ فارکس مالِ بانک‌ها و شرکت‌هاست. بزرگیِ بازار هیچ ربطی به سودآوری برای یک فردِ عادی ندارد.
سوالات متداول
بازار فارکس از چه زمانی شکل گرفت؟
معاملهی ارز به قدمتِ خودِ پول است، ولی بازار فارکس به شکلِ امروز بعد از شوک نیکسون در ۱۹۷۱ و شناورشدنِ ارزهای اصلی در مارس ۱۹۷۳ شکل گرفت. از آن به بعد قیمتِ ارزها را عرضه و تقاضا تعیین میکند.
قرارداد برتون وودز چه بود؟
قراردادی که ۴۴ کشور، از جمله ایران، در سال ۱۹۴۴ در آمریکا بستند. دلار به نرخِ ۳۵ دلار برای هر اونس به طلا گره خورد و ارزهای دیگر با نرخِ ثابت به دلار. صندوق بینالمللی پول و بانک جهانی هم در همین کنفرانس ساخته شدند.
پایان برتون وودز چه اثری بر ارزها داشت؟
بعد از ۱۹۷۱ دلار دیگر به طلا تبدیل نمیشد و تا ۱۹۷۳ ارزهای اصلی شناور شدند. نوسانِ ارزها خیلی بیشتر شد، قیمتِ طلا آزاد شد و تا ۱۹۸۰ به حدود ۸۵۰ دلار برای هر اونس رسید، و حجمِ معاملهی ارز در دنیا چند برابر شد.
شوک نیکسون چه بود؟
۱۵ اوت ۱۹۷۱، ریچارد نیکسون، رییسجمهور آمریکا، اعلام کرد که آمریکا دیگر دلارِ بانکهای مرکزیِ دیگر را با طلا عوض نمیکند. قرار بود موقت باشد ولی دایمی شد و به پیوندِ دلار و طلا پایان داد.
چرا فارکس بزرگترین بازار مالی جهان است؟
چون تجارتِ جهانی، سرمایهگذاری بینالمللی، وامهای ارزی و بانکهای مرکزی همه به تبدیلِ ارز نیاز دارند. طبقِ سنجشِ بانک تسویهی بینالمللی در آوریل ۲۰۲۵، روزانه حدود ۹٫۶ تریلیون دلار ارز معامله میشود.
پیمان پلازا چه بود؟
توافقی در سپتامبر ۱۹۸۵ میان آمریکا، ژاپن، آلمانِ غربی، فرانسه و بریتانیا برای پایین آوردنِ هماهنگِ ارزشِ دلار. در حدود دو سال، دلار در برابرِ ین و مارک بخش بزرگی از ارزشش را از دست داد.
آیا دلار هنوز پشتوانه طلا دارد؟
نه. از سال ۱۹۷۱ هیچ بانکی در برابرِ دلار طلا نمیدهد. دلار پولی فیات است و ارزشش از اعتماد به اقتصادِ آمریکا، بانک مرکزیِ آن کشور و تقاضای جهانی برای دلار میآید.
یورو از چه زمانی وارد بازار ارز شد؟
یورو از اول ژانویهی ۱۹۹۹ در ۱۱ کشورِ اروپایی جای پولهای ملی را در حسابها و بازارها گرفت و اسکناس و سکهاش از ابتدای ۲۰۰۲ به دستِ مردم رسید. یورو به دلار امروز پرمعاملهترین جفتارزِ دنیاست.
جمع‌بندی
تاریخچه فارکس در یک جمله: پول اول به طلا بسته بود، بعد به دلار، و از ۱۹۷۳ به اعتماد. هر بار این قاعده شل‌تر شد، بازارِ ارز بزرگ‌تر و پرنوسان‌تر شد؛ از برتون وودز تا شوک نیکسون، از پیمان پلازا تا روزی که فرانک سوییس در چند دقیقه ۳۰٪ تکان خورد.
پس اگر می‌خواهید خبرهای ارزی را بفهمید، به جای دنبال‌کردنِ هر تکانِ روزانه، یک سوال از خودتان بپرسید: «قاعده‌ی امروزِ این پول چیست و چه کسی می‌تواند عوضش کند؟» جوابِ این سوال، بیشترِ تکان‌های بزرگِ تاریخ را توضیح داده است.