سوگیری تأییدی چیست؟ نمونه‌ها در بورس و ۷ راه مقابله

سهمی خریده‌اید و دلتان می‌خواهد بالا برود. از آن روز، هر خبرِ خوبی درباره‌اش به چشمتان می‌آید و خبرهای بد را زود رد می‌کنید. اسمِ این عادتِ ذهن سوگیری تأییدی است. یعنی ما دنبالِ حرفی می‌گردیم که باورِ قبلی‌مان را تأیید کند و حرفِ مخالف را نمی‌شنویم. در بورس، همین عادتِ ساده می‌تواند سرمایه را آرام‌آرام آب کند.

خبرِ خوب این است که این خطا را می‌شود شناخت و کمش کرد. در ادامه با مثال‌های ساده می‌بینیم سوگیری تأییدی چیست، در بازارِ سهامِ ایران چه شکلی دارد و هفت راهِ عملی برای مقابله با آن کدام است.

سوگیری تأییدی چیست؟ تعریف به زبانِ ساده

سوگیری یعنی ذهنِ ما همیشه به یک سمتِ خاص کج می‌شود، نه تصادفی. سوگیری تأییدی (به انگلیسی Confirmation Bias) یکی از رایج‌ترین این کج‌شدن‌هاست. ذهن اول تصمیم می‌گیرد، بعد دنبالِ دلیل برای همان تصمیم می‌گردد.

یک مثالِ خانگی بزنیم. فرض کنید فکر می‌کنید نانواییِ سرِ کوچه نانش را کم‌وزن می‌دهد. از آن روز هر بار نان کوچک باشد، می‌گویید «دیدی گفتم!». ولی روزهایی که نان درست و کامل است، اصلاً به یادتان نمی‌ماند. نانوایی عوض نشده؛ نگاهِ شما انتخابی شده است.

این خطا جزوِ «خطای شناختی» است. خطای شناختی یعنی اشتباهی که از طرزِ کارِ مغز می‌آید، نه از کم‌سوادی. آدم‌های باهوش و تحصیل‌کرده هم گرفتارش می‌شوند. اگر می‌خواهید خانوادهٔ بزرگ‌ترِ این خطاها را بشناسید، مقالهٔ سوگیری شناختی چیست و کدام سوگیری‌ها به پرتفوی آسیب می‌زنند را ببینید.

این اسم از کجا آمده؟

روان‌شناسی انگلیسی به نامِ پیتر واسون در دههٔ ۱۹۶۰ میلادی آزمایشی ساده انجام داد. به آدم‌ها سه عدد نشان داد و خواست قاعده‌اش را پیدا کنند. بیشترشان فقط عددهایی را امتحان کردند که حدسِ خودشان را تأیید می‌کرد. تقریباً هیچ‌کس عددی را امتحان نکرد که بتواند حدسش را رد کند. بعدها این عادت را در اقتصاد رفتاری هم بسیار دیدند. اقتصاد رفتاری یعنی شاخه‌ای که می‌پرسد آدم‌های واقعی با پول چطور رفتار می‌کنند، نه آدم‌های کاملاً منطقیِ کتاب‌ها. دربارهٔ این شاخه در مقالهٔ اصول اقتصاد رفتاری و تأثیر آن بر بورس بیشتر نوشته‌ام.

پس سوگیری تأییدی یک عیبِ اخلاقی نیست. یک میان‌برِ ذهنی است که مغز برای راحتیِ خودش می‌زند.

چرا ذهنِ ما این کار را می‌کند؟

سه دلیلِ ساده دارد. دانستنش کمک می‌کند به خودمان سخت نگیریم، ولی حواسمان را جمع کنیم.

1. راحتی: عوض کردنِ باور کارِ سختی است. مغز ترجیح می‌دهد همان راهِ آشنا را برود.
2. غرور: هیچ‌کس دوست ندارد بپذیرد اشتباه کرده. حرفِ مخالف یعنی «شاید من غلط فکر کرده‌ام» و این تلخ است.
3. پول: وقتی پولمان در سهمی است، دیگر داورِ بی‌طرف نیستیم. مثلِ مادری که بچهٔ خودش را در مسابقه همیشه بهترین می‌بیند.

زنجیره‌اش این‌طور است: سهمی می‌خریم؛ دلمان می‌خواهد درست باشیم؛ فقط خبرهای خوب را می‌خوانیم؛ باورمان محکم‌تر می‌شود؛ در نتیجه سهمِ بیشتری می‌خریم. شکلِ زیر همین چرخه را نشان می‌دهد.

پس مشکل از یک تصمیمِ بد شروع نمی‌شود. مشکل از چرخه‌ای است که هر دور، باور را محکم‌تر و چشم را بسته‌تر می‌کند.

سوگیری تأییدی در بورس چه شکلی دارد؟

در بازارِ سهام این خطا معمولاً بی‌سروصدا می‌آید. خودِ آدم متوجه نمی‌شود. چند نمونهٔ آشنا را با هم مرور کنیم.

۱. کانال‌های تلگرامی و اتاقِ پژواک

کسی که سهمی را دوست دارد، عضوِ کانال‌هایی می‌شود که همان سهم را تعریف می‌کنند. کم‌کم همهٔ صداهای اطرافش یک حرف می‌زنند. به این وضع «اتاقِ پژواک» می‌گویند. یعنی اتاقی که هر چه بگویی، همان صدای خودت برمی‌گردد. آدم خیال می‌کند «همه» موافق‌اند، در حالی که فقط موافق‌ها را دور خودش جمع کرده است.

این وضع با رفتار توده‌وار در بورس هم دست‌به‌دست می‌دهد. وقتی همه یک چیز می‌گویند، شک کردن سخت‌تر می‌شود.

۲. خواندنِ گزینشیِ گزارش‌های مالی

شرکت گزارشی در سایت کدال منتشر می‌کند. فروشِ ماهانه بالا رفته، ولی بدهی هم زیاد شده. سهام‌دارِ عاشق فقط عددِ فروش را می‌بیند و جشن می‌گیرد. سهام‌دارِ بدبین فقط بدهی را می‌بیند. هر دو یک گزارش را خوانده‌اند، ولی هر کدام آن نیمه‌ای را دیده که دلش می‌خواست.

۳. نگه داشتنِ سهمِ زیان‌ده

این گران‌ترین شکلِ این خطاست. بیایید با یک مثالِ فرضی حساب کنیم. فرض کنید سهمی را ۱٬۰۰۰ تومان خریده‌اید و ۱۰ میلیون تومان پول گذاشته‌اید. قیمت به ۸۰۰ تومان می‌رسد؛ یعنی ۲ میلیون تومان زیان، حدودِ ۲۰٪.

در همین زمان شرکت خبرِ بدی می‌دهد. ولی شما در کانالی می‌خوانید «این ریزش، تکانِ قبل از پرواز است» و همان را باور می‌کنید. قیمت به ۶۰۰ تومان می‌رسد. حالا زیان ۴ میلیون تومان است، یعنی ۴۰٪. برای اینکه از ۶۰۰ تومان دوباره به ۱٬۰۰۰ تومان برگردد، سهم باید حدودِ ۶۷٪ رشد کند. یعنی برگشتن همیشه از افتادن سخت‌تر است. (این عددها فقط مثال‌اند.)

این رفتار با ترس از قبولِ ضرر گره خورده است. مقالهٔ روانشناسی ضرر و زیان همین را بازتر توضیح می‌دهد.

۴. تحلیلِ تکنیکالِ سفارشی

تحلیلِ تکنیکال یعنی پیش‌بینیِ قیمت از روی نمودارِ گذشته. کسی که می‌خواهد سهم بالا برود، روی نمودار آن‌قدر خط می‌کشد تا یک الگوی صعودی پیدا کند. نشانه‌های منفی را «خطای نمودار» می‌نامد. اندیکاتورها را هم یکی‌یکی عوض می‌کند تا بالاخره یکی «سیگنالِ خرید» بدهد.

۵. اعتمادبه‌نفسِ کاذب در بازارِ صعودی

وقتی بازار بالا می‌رود، تقریباً هر سهمی سود می‌دهد. آدم خیال می‌کند سودش از مهارتِ خودش بوده. بعد فقط شواهدی را به یاد می‌آورد که این مهارت را تأیید کند. این اعتمادبه‌نفسِ کاذب با اثر هاله‌ای و تازه‌گرایی هم‌خانواده است.

پس اگر دیدید همهٔ اطرافیان و همهٔ منابعتان با شما موافق‌اند، این خبرِ خوبی نیست. شاید زنگِ خطر باشد.

سوگیری تأییدی با بقیهٔ خطاها چه فرقی دارد؟

این خطاها شبیهِ هم‌اند و گاهی با هم می‌آیند. جدولِ زیر فرقِ اصلی‌شان را ساده نشان می‌دهد.

مقایسهٔ سوگیری تأییدی با چند خطای ذهنیِ نزدیک

خطا	به زبانِ ساده	جملهٔ آشنا در بورس
سوگیری تأییدی	فقط حرفی را می‌شنویم که باورمان را تأیید کند	«همهٔ تحلیل‌ها می‌گویند این سهم می‌رود بالا»
لنگر ذهنی	به اولین عددی که دیده‌ایم می‌چسبیم	«تا به قیمتِ خریدم نرسد نمی‌فروشم»
رفتار توده‌وار	کاری را می‌کنیم که بیشترِ مردم می‌کنند	«همه دارند می‌خرند، من هم بخرم»
تازه‌گرایی	اتفاقِ این چند روز را به همهٔ آینده تعمیم می‌دهیم	«سه روز صف خرید بوده، پس باز هم می‌رود»
فومو	از جا ماندنِ از سود می‌ترسیم	«اگر امروز نخرم، فردا دیر است»

فرقِ اصلیِ سوگیری تأییدی این است که با «باور» کار دارد، نه با عدد یا جمع. اول باور می‌آید، بعد ذهن برایش مدرک جمع می‌کند. دربارهٔ یکی از خطاهای دیگرِ جدول هم می‌توانید مقالهٔ لنگر ذهنی را بخوانید.

چطور با سوگیری تأییدی مقابله کنیم؟ هفت راهِ عملی

این خطا کاملاً از بین نمی‌رود؛ چون از طرزِ کارِ مغز می‌آید. ولی می‌شود جلویش سد گذاشت. این هفت کار را به ترتیب امتحان کنید.

1. دلیلِ خرید را قبل از خرید بنویسید. روی کاغذ بنویسید چرا این سهم را می‌خرید. مثلاً «چون سودِ شرکت در دو فصلِ آخر بالا رفته». اگر بعداً این دلیل از بین رفت، یعنی باید دوباره فکر کنید.
2. شرطِ اشتباه را از اول تعیین کنید. از خودتان بپرسید: «چه خبری مرا قانع می‌کند که اشتباه کرده‌ام؟» جوابش را بنویسید. این همان کاری است که واسون در آزمایشش از مردم انتظار داشت.
3. حدِ ضرر بگذارید. حدِ ضرر یعنی قیمتی که اگر سهم به آن رسید، بی‌چون‌وچرا می‌فروشید. این تصمیم را وقتی آرام هستید بگیرید، نه وسطِ ریزش. روشش را در استراتژی حدضرر توضیح داده‌ام.
4. نقشِ «مدافعِ شیطان» را بازی کنید. مدافعِ شیطان یعنی کسی که عمداً طرفِ مخالف را می‌گیرد. پنج دقیقه وانمود کنید این سهم را دوست ندارید. سه دلیل بیاورید که چرا ممکن است پایین برود.
5. منابعِ مخالف را هم دنبال کنید. اگر همهٔ کانال‌هایتان صعودی‌اند، یکی دو منبعِ محتاط هم اضافه کنید. لازم نیست حرفشان را قبول کنید؛ فقط بشنوید.
6. ژورنالِ معاملاتی داشته باشید. ژورنالِ معاملاتی یعنی دفترچه‌ای که هر خرید و فروش را با دلیلش در آن می‌نویسید. ماهی یک بار ورقش بزنید. حافظه دروغ می‌گوید، ولی دفترچه نه. طرزِ ساختنش را در ژورنال معاملاتی چیست؟ ببینید.
7. تصمیمِ مهم را به فردا بیندازید. وقتی هیجان‌زده‌اید، ذهن تندتر دنبالِ تأیید می‌گردد. یک شب صبر کنید. این همان «تفکرِ کند» است که در مقالهٔ تفکر سریع و کند درباره‌اش نوشته‌ام.

پس لازم نیست آدمِ دیگری شوید. کافی است چند قاعدهٔ ساده بگذارید که وقتی ذهن کج شد، جلویش را بگیرند.

چک‌لیستِ پیش از هر خرید

این چند پرسش را پیش از هر خرید از خودتان بپرسید. اگر جوابِ بیشترشان «نه» است، کمی صبر کنید.

• دلیلِ خریدم را نوشته‌ام و یک جمله است که دیگران هم بفهمند؟
• دست‌کم یک تحلیلِ مخالف را تا آخر خوانده‌ام؟
• می‌دانم چه خبری مرا قانع می‌کند که اشتباه کرده‌ام؟
• حدِ ضرر و مقدارِ پولی که می‌گذارم را از قبل تعیین کرده‌ام؟
• این تصمیم را در روزی آرام می‌گیرم، نه در روزِ صفِ خرید یا ریزش؟
• اگر همین سهم را نداشتم، امروز با همین قیمت می‌خریدمش؟

پرسشِ آخر از همه مهم‌تر است. اگر جوابش «نه» است و سهم را فقط چون دارید نگه داشته‌اید، احتمالاً سوگیری تأییدی دارد برایتان تصمیم می‌گیرد.

آیا سوگیری تأییدی همیشه بد است؟

نه همیشه. این میان‌برِ ذهنی کمک می‌کند با هر خبرِ کوچک باورمان را زیرورو نکنیم. سرمایه‌گذاری که با هر شایعه سهمش را عوض کند هم ضرر می‌کند. پایداری خوب است؛ لجبازی بد است.

فرقشان در یک چیز است: آیا حاضرید به مدرکِ تازه گوش بدهید؟ اگر خبرِ واقعیِ بدی آمد و دلیلِ خریدتان را از بین برد، آدمِ پایدار نظرش را عوض می‌کند. آدمِ گرفتارِ سوگیری دنبالِ بهانه می‌گردد. پس تفکرِ انتقادی یعنی همین: باور داشته باشید، ولی آن را هر چند وقت یک بار محک بزنید.

سوالات متداول

جمع‌بندی

سوگیری تأییدی یعنی ذهنِ ما اول باور می‌کند، بعد دنبالِ دلیل می‌گردد. در بورس این عادت ما را به کانال‌های هم‌صدا، خواندنِ گزینشیِ گزارش‌ها و نگه داشتنِ سهمِ زیان‌ده می‌کشاند. کسی از آن در امان نیست، حتی باتجربه‌ها.

پس دفعهٔ بعد که خواستید سهمی بخرید، اول دو جمله بنویسید: «چرا می‌خرم؟» و «چه خبری یعنی اشتباه کرده‌ام؟». همین دو جمله، نیمی از راه است. برای شناختنِ بقیهٔ خطاهای رایج هم بزرگ‌ترین خطاهایی که معامله‌گران مرتکب می‌شوند را ببینید. تصمیمِ نهایی همیشه با خودتان است.