EPS چیست؟ سود هر سهم، فرمول محاسبه، EPS پیش‌بینی و تعدیل

اگر تازه وارد بورس شده باشید، احتمالاً یکی از اولین کلمه‌هایی که شنیده‌اید EPS است. EPS چیست؟ EPS یعنی سود هر سهم: سودِ خالصِ یک سالِ شرکت را بر تعدادِ سهم‌هایش تقسیم می‌کنند تا معلوم شود به هر برگه سهمی که در دست دارید چقدر سود رسیده است. این عدد پایهٔ خیلی از تصمیم‌های بورسی است.

در این نوشته با هم قدم‌به‌قدم جلو می‌رویم: EPS را چطور حساب کنیم، کجا پیدایش کنیم، «EPS پیش‌بینی» و «تعدیل» یعنی چه، منفی‌شدنش چه پیامی دارد و چه اشتباه‌هایی موقعِ خواندنش پولِ آدم را می‌برد.

EPS چیست؟ سود هر سهم به زبان ساده

یک نانوایی را در نظر بگیرید که ده نفر با هم شریک‌اند و سهمِ همه برابر است. آخرِ سال، بعد از پرداختِ اجاره، حقوقِ شاطر، آرد، قبضِ گاز و مالیات، ۱۰۰ میلیون تومان سودِ خالص مانده است. سهمِ هر شریک چقدر است؟ ۱۰ میلیون تومان. همین عدد، سودِ هر سهم است.

شرکت‌های بورسی هم دقیقاً همین‌طورند، فقط به‌جای ده شریک، میلیاردها سهم دارند. EPS کوتاه‌شدهٔ Earnings Per Share است. یعنی سودی که شرکت، بعد از کم‌کردنِ همهٔ هزینه‌ها و مالیات، به‌ازای هر سهم ساخته است.

یک نکته را از همین اول حواسمان باشد. EPS سودی نیست که از بالا رفتنِ قیمتِ سهم نصیبِ شما می‌شود. سودی است که خودِ شرکت با کار و فروشش ساخته است. قیمتِ سهم ممکن است بالا و پایین برود، ولی EPS از دلِ دفترهای حسابداری می‌آید.

پس EPS جوابِ این پرسش است: «این شرکت برای هر سهمی که من دارم، در یک سال چقدر پول درآورده؟»

فرمول EPS و نحوهٔ محاسبهٔ سود هر سهم

فرمولِ اصلی ساده است:

سود هر سهم (EPS) = سود خالص ÷ تعداد سهام

«سود خالص» یعنی آخرین خطِ صورت سود و زیان؛ همان چیزی که بعد از کم‌کردنِ همهٔ هزینه‌ها و مالیات می‌ماند. «تعداد سهام» هم تعدادِ کلِ سهم‌هایی است که شرکت منتشر کرده است.

یک مثالِ عددی قدم‌به‌قدم

بیایید با هم حساب کنیم. یک شرکتِ فرضیِ لبنی را در نظر بگیرید. این عددها فقط مثال‌اند.

1. سودِ خالصِ سالِ گذشتهٔ شرکت ۵۰۰ میلیارد تومان بوده است.
2. شرکت ۲ میلیارد سهم دارد.
3. ۵۰۰ میلیارد را بر ۲ میلیارد تقسیم می‌کنیم: ۲۵۰ تومان.
4. پس EPS این شرکت ۲۵۰ تومان است. یعنی به هر سهم ۲۵۰ تومان سود رسیده است.

حالا این عدد را به زندگی ترجمه کنیم. اگر هر سهم را ۲٬۵۰۰ تومان بخرید، شرکت در یک سال برای شما ۲۵۰ تومان سود ساخته است؛ یعنی ۱۰٪ پولی که داده‌اید. این ۱۰٪ را می‌شود کنارِ سودِ سپردهٔ بانکی گذاشت و مقایسه کرد؛ برای حسابِ سودِ بانک هم ماشین‌حسابِ سود بانکی را داریم.

ریال یا تومان؟ دامی که خیلی‌ها در آن می‌افتند

صورت‌های مالیِ شرکت‌های ایرانی به ریال‌اند. مبلغ‌ها معمولاً «میلیون ریال» نوشته می‌شوند، ولی سود هر سهم «ریال» است. پس اگر در گزارش دیدید سود هر سهم ۲٬۵۰۰ است، یعنی ۲٬۵۰۰ ریال، که می‌شود ۲۵۰ تومان. من همهٔ عددهای این نوشته را به تومان تبدیل کرده‌ام.

دقیق‌تر: میانگینِ تعدادِ سهام

اگر شرکت وسطِ سال سهمِ تازه منتشر کند، حسابداران یک کارِ دقیق‌تر می‌کنند. به‌جای تعدادِ آخرِ سال، «میانگینِ موزونِ» تعدادِ سهام را می‌گذارند؛ یعنی هر تعداد را به اندازهٔ مدتی که برقرار بوده حساب می‌کنند. برای شما که صورت مالی را می‌خوانید، این عدد آماده است و لازم نیست خودتان حسابش کنید.

EPS عملیاتی و غیرعملیاتی: سود از کجا آمده؟

در صورت سود و زیانِ شرکت‌های ایرانی، زیرِ سودِ خالص یک ردیف به اسمِ «سود پایهٔ هر سهم» می‌بینید. این ردیف دو تکه دارد: سودِ هر سهم از محلِ عملیات و سودِ هر سهم از محلِ غیرعملیات.

• عملیاتی یعنی سودی که از کارِ اصلیِ شرکت آمده؛ مثلاً لبنیاتی که شیر و ماست فروخته است.
• غیرعملیاتی یعنی سودی که از جای دیگر آمده؛ مثلاً سودِ سپردهٔ بانکی، فروشِ یک زمین، یا سودِ تسعیرِ ارز (یعنی بالا رفتنِ ارزشِ ریالیِ ارزی که شرکت در حساب دارد).

چرا این مهم است؟ چون زمین را یک بار می‌شود فروخت. اگر بیشترِ EPS امسال از فروشِ یک دارایی آمده باشد، سالِ بعد تکرار نمی‌شود. برای همین تحلیلگرها اول نگاه می‌کنند سود عملیاتی یا غیرعملیاتی سهمِ بیشتری دارد.

پس فقط به عددِ کلِ EPS نگاه نکنید؛ بپرسید این سود از کجا آمده و آیا سالِ بعد هم تکرار می‌شود.

EPS را کجا ببینیم؟ تابلوی بورس و کدال

سه جای اصلی برای دیدنِ سود هر سهم هست:

1. صفحهٔ نماد در TSETMC: در سایت TSETMC کنارِ هر نماد عددی به اسمِ EPS و کنارش P/E نوشته شده. این عدد معمولاً سودِ دوازده ماهِ اخیرِ شرکت است، نه پیش‌بینیِ سالِ آینده.
2. صورت‌های مالی در کدال: شرکت‌ها هر سه ماه یک بار صورت مالیِ میان‌دوره‌ای (۳، ۶ و ۹ ماهه) و آخرِ سال صورت مالیِ حسابرسی‌شده منتشر می‌کنند. ردیفِ «سود پایهٔ هر سهم» در همین گزارش‌هاست. طرزِ گشتن در این سامانه را در آموزش سایت کدال نوشته‌ام.
3. گزارش تفسیری مدیریت: گزارشی که مدیرانِ شرکت در آن توضیح می‌دهند چه کرده‌اند و چه برنامه‌ای دارند. فرض‌های پیش‌بینیِ سود را هم معمولاً اینجا پیدا می‌کنید.

پس عددِ تابلو برای یک نگاهِ سریع خوب است، ولی برای تصمیم باید سراغِ خودِ گزارش‌ها در کدال بروید.

EPS دوازده‌ماههٔ اخیر یا TTM چیست؟

فرض کنید شش ماه از سالِ مالیِ شرکت گذشته است. سودِ سالِ پیش کهنه شده و سودِ امسال هنوز کامل نیست. چه کنیم؟ راهش این است که سودِ دوازده ماهِ آخر را حساب کنیم. به این روش TTM می‌گویند، کوتاه‌شدهٔ Trailing Twelve Months؛ یعنی «دوازده ماهِ پشتِ سر».

این مثال را از متنِ قدیمِ همین صفحه آورده‌ام و به تومان تبدیل کرده‌ام. فرض کنید سه ماه از سالِ مالی گذشته است:

1. سود هر سهم در این سه ماه: ۳۰۰ تومان.
2. سود هر سهمِ کلِ سالِ گذشته: ۱٬۰۰۰ تومان.
3. سود هر سهم در سه ماهِ اولِ سالِ گذشته: ۴۰۰ تومان.
4. سه ماهِ اولِ پارسال را از سالِ پارسال کم می‌کنیم و سه ماهِ امسال را جایش می‌گذاریم: ۱٬۰۰۰ منهای ۴۰۰ به‌علاوهٔ ۳۰۰ می‌شود ۹۰۰ تومان.

پس EPS دوازده‌ماههٔ این شرکت ۹۰۰ تومان است. این عدد از سودِ پارسال (۱٬۰۰۰ تومان) کمتر است؛ یعنی سه ماهِ اولِ امسال ضعیف‌تر از سه ماهِ اولِ پارسال بوده. همین مقایسهٔ ساده خیلی چیزها را نشان می‌دهد.

EPS پیش‌بینی چیست؟

تا اینجا دربارهٔ سودی حرف زدیم که شرکت ساخته است. ولی کسی که امروز سهم می‌خرد، با سودِ آینده کار دارد، نه سودِ پارسال. آدم وقتی مغازه می‌خرد، می‌پرسد «سالِ بعد چقدر درمی‌آورد؟» نه فقط «پارسال چقدر درآورد؟».

EPS پیش‌بینی یعنی برآوردِ سود هر سهم برای سالِ مالیِ جاری یا سالِ بعد. به آن EPS «فوروارد» هم می‌گویند. این عدد را دو گروه می‌سازند:

• خودِ شرکت: بر پایهٔ برنامهٔ فروش، قیمت‌ها و هزینه‌هایی که مدیران انتظار دارند.
• تحلیلگرها: کارشناسانِ کارگزاری‌ها، صندوق‌ها و شرکت‌های سبدگردانی که با فرض‌های خودشان سود را برآورد می‌کنند.

پیش‌بینیِ سود در بورسِ ایران چه سرگذشتی داشته؟

قدیمی‌های بازار یادشان هست که شرکت‌ها اولِ هر سال یک عدد به اسمِ «EPS پیش‌بینی» اعلام می‌کردند و این عدد روی تابلوی سهم می‌نشست. بعد هر چند ماه یک بار آن را بالا و پایین می‌کردند و بازار با هر تغییر تکان می‌خورد.

این روش مشکل داشت. بعضی شرکت‌ها عددِ خوش‌بینانه اعلام می‌کردند و بعد آرام‌آرام پایینش می‌آوردند. بعضی هم سودِ غیرعملیاتیِ نامطمئن را داخلِ پیش‌بینی می‌گذاشتند. برای همین از دی‌ماهِ ۱۳۹۶ ارائهٔ پیش‌بینیِ سود اختیاری شد و «گزارش تفسیری مدیریت» جایش آمد.

از تیرِ ۱۴۰۰ هم، طبقِ مصوبهٔ سازمان بورس، شرکت‌های تولیدیِ بورس و فرابورس باید فرض‌های پیش‌بینیِ سودشان (مثلِ مقدارِ فروش، نرخِ فروش و نرخِ مواد اولیه) را در خلاصهٔ گزارش تفسیری منتشر کنند. شش صنعت، از جمله فلزات اساسی، محصولات شیمیایی، فرآورده‌های نفتی و سیمان، جدولِ «تحلیل حساسیت» هم می‌دهند؛ یعنی می‌گویند اگر قیمت یا نرخِ ارز تغییر کند، سود هر سهم چقدر عوض می‌شود. برای جزئیاتِ امروز همیشه آخرین اطلاعیه‌های سازمان بورس را ببینید.

پس امروز «یک عددِ رسمی» که همه به آن خیره شوند کمتر هست. در عوض فرض‌ها جلوی چشمِ شماست و خودتان، یا تحلیلگرِ موردِ اعتمادتان، می‌توانید سود را برآورد کنید. روشِ کارِ تحلیلگرها را در روش پیش‌بینی قیمت سهام توضیح داده‌ام.

تعدیل EPS یعنی چه؟ تعدیل مثبت و منفی

پیش‌بینی، پیش‌بینی است؛ قطعی نیست. فرض کنید خانمی برای جهیزیهٔ دخترش حساب کرده با پس‌اندازِ ماهانه، آخرِ سال ۱۰۰ میلیون تومان جمع می‌شود. وسطِ سال حقوقش زیاد می‌شود و برآوردش را به ۱۲۰ میلیون می‌رساند. این کار همان «تعدیل» است.

تعدیلِ EPS یعنی عوض کردنِ عددِ پیش‌بینی‌شده با اطلاعاتِ تازه.

• تعدیل مثبت یعنی پیش‌بینیِ سود بالا رفته؛ مثلاً چون قیمتِ محصول گران‌تر شده یا فروش بیشتر از انتظار بوده.
• تعدیل منفی یعنی پیش‌بینی پایین آمده؛ مثلاً چون مواد اولیه گران شده، قطعیِ برق تولید را کم کرده یا نرخِ فروش پایین آمده.

تعدیل چقدر روی قیمت اثر دارد؟ یک مثال

فرض کنید پیش‌بینیِ سود هر سهمِ یک شرکت ۱٬۰۰۰ تومان باشد و سهم ۸٬۰۰۰ تومان معامله شود. یعنی بازار ۸ برابرِ سود برایش پول می‌دهد. حالا سود به ۱٬۲۰۰ تومان تعدیل مثبت می‌شود؛ ۲۰٪ بیشتر.

اگر بازار همان ۸ برابر را بپذیرد، قیمتِ منطقی می‌شود ۱٬۲۰۰ ضرب در ۸، یعنی ۹٬۶۰۰ تومان. ولی همیشه این‌طور نیست. گاهی خبرِ تعدیل از قبل پخش شده و قیمت پیشاپیش بالا رفته است. بازاری‌ها می‌گویند «با شایعه بخر، با خبر بفروش». پس تعدیلِ مثبت به‌تنهایی دلیلِ خرید نیست.

پوشش پیش‌بینی: پیش‌بینی چقدر محقق شده؟

«پوشش پیش‌بینی» یعنی شرکت تا امروز چند درصدِ سودِ پیش‌بینی‌شدهٔ سال را واقعاً ساخته است. فرمولش این است: سودِ محقق‌شدهٔ دوره تقسیم بر سودِ پیش‌بینی‌شدهٔ سال، ضرب در ۱۰۰.

مثال: پیش‌بینیِ سالانه ۱٬۰۰۰ تومان است و شرکت در شش ماه ۴۵۰ تومان سود ساخته. پوشش می‌شود ۴۵٪. نیمی از سال گذشته و کمی کمتر از نیمی از سود ساخته شده؛ یعنی کمی عقب است. ولی حواستان باشد بعضی کسب‌وکارها فصلی‌اند. شرکتی که فروشش در زمستان بالا می‌رود، طبیعی است که در شش ماهِ اول پوششِ کمتری داشته باشد.

پس پیش از اینکه از عددِ پوشش نتیجه بگیرید، همان دوره را با همان دورهٔ سالِ پیش مقایسه کنید.

EPS منفی نشانهٔ چیست؟

EPS منفی یعنی شرکت در آن دوره زیان داده است. هزینه‌هایش از درآمدش بیشتر بوده. ولی همهٔ زیان‌ها یک‌جور نیستند.

• زیانِ موقت: مثلاً یک خطِ تولید برای تعمیرِ بزرگ چند ماه خوابیده، یا یک هزینهٔ یک‌باره ثبت شده. این زیان ممکن است سالِ بعد برطرف شود.
• زیانِ ساختاری: محصول دیگر خریدار ندارد، بدهی سنگین است یا قیمتِ فروش از هزینهٔ تمام‌شده پایین‌تر است. این‌جور زیان معمولاً با گذشتِ زمان خوب نمی‌شود.

دو نکتهٔ دیگر هم هست. اول اینکه وقتی EPS منفی است، نسبتِ P/E معنا ندارد. دوم اینکه اگر زیان‌ها روی هم جمع شود و به نصفِ سرمایهٔ شرکت برسد، طبقِ مادهٔ ۱۴۱ اصلاحیهٔ قانون تجارت، هیئت‌مدیره باید مجمعِ عمومیِ فوق‌العاده بگیرد تا دربارهٔ ادامهٔ کارِ شرکت تصمیم بگیرند.

پس EPS منفی زنگِ هشدار است، نه حکمِ قطعی. اول بفهمید زیان از کجا آمده، بعد تصمیم بگیرید.

رابطهٔ EPS با P/E و DPS

EPS تنها نیست. دو عددِ مهمِ دیگر از دلِ آن درمی‌آیند.

نسبت P/E: بازار چند برابرِ سود پول می‌دهد؟

P/E یعنی قیمتِ سهم تقسیم بر سود هر سهم. در مثالِ شرکتِ لبنی، قیمت ۲٬۵۰۰ تومان بود و EPS ۲۵۰ تومان؛ پس P/E می‌شود ۱۰. یعنی اگر سود ثابت بماند، حدودِ ده سال طول می‌کشد تا سودِ شرکت به اندازهٔ پولی شود که برای سهم داده‌اید. دربارهٔ اینکه P/E بالا یا پایین چه می‌گوید، در نسبت P/E چیست مفصل نوشته‌ام.

DPS: چقدر از سود به جیبِ سهامدار می‌رسد؟

همهٔ سود هر سهم نقد به سهامدار داده نمی‌شود. مجمعِ عمومیِ سالانه تصمیم می‌گیرد چه بخشی تقسیم شود و چه بخشی در شرکت بماند. آن بخشی که به ازای هر سهم پرداخت می‌شود، سود نقدی هر سهم یا DPS است. اگر EPS ۲۵۰ تومان باشد و مجمع ۲۰۰ تومان تقسیم کند، ۸۰٪ سود به سهامدار رسیده است. دربارهٔ خودِ مجمع هم در مجمع عمومی چیست توضیح داده‌ام.

این جدول سه عدد را کنارِ هم می‌گذارد. عددها همان مثالِ فرضیِ بالاست.

مقایسهٔ EPS، DPS و P/E با یک مثال فرضی

شاخص	یعنی چه؟	فرمول	در مثال
EPS	سودی که به هر سهم رسیده	سود خالص ÷ تعداد سهام	۲۵۰ تومان
DPS	سودِ نقدی که به هر سهم پرداخت می‌شود	مصوبهٔ مجمع	۲۰۰ تومان
نسبت تقسیم سود	چند درصدِ سود نقد شده	DPS ÷ EPS	۸۰٪
P/E	بازار چند برابرِ سود پول می‌دهد	قیمت ÷ EPS	۱۰

پس EPS مثلِ ریشهٔ درخت است: P/E و DPS هر دو از آن تغذیه می‌کنند.

افزایش سرمایه با EPS چه می‌کند؟

فرض کنید شرکتی ۱ میلیارد سهم دارد و EPS آن ۳۰۰ تومان است. حالا شرکت ۱۰۰٪ افزایش سرمایه از محلِ سودِ انباشته می‌دهد و تعدادِ سهم‌ها ۲ میلیارد می‌شود. سودِ شرکت همان است که بود، ولی حالا بر دو برابر سهم تقسیم می‌شود. پس EPS می‌شود ۱۵۰ تومان.

آیا شرکت بدتر شده؟ نه. شما هم به‌جای یک سهم، دو سهم دارید. مثلِ پیتزایی که به‌جای چهار تکه، هشت تکه‌اش کرده‌اند: اندازهٔ پیتزا عوض نشده. برای همین در صورت‌های مالی، EPS سال‌های پیش را هم با تعدادِ سهامِ تازه دوباره حساب می‌کنند تا مقایسه درست باشد. قیمتِ سهم بعد از افزایش سرمایه هم همین‌طور تعدیل می‌شود؛ حسابش را در قیمت سهم بعد از افزایش سرمایه ببینید.

پنج اشتباهِ رایج در خواندنِ EPS

این‌ها اشتباه‌هایی است که موقعِ خواندنِ EPS زیاد پیش می‌آید:

1. مقایسهٔ EPS دو شرکت با هم. EPS هزار تومانیِ یک شرکت لزوماً بهتر از EPS صد تومانیِ شرکتِ دیگر نیست. تعدادِ سهام و قیمتِ دو شرکت فرق دارد. برای مقایسه، P/E را کنارِ هم بگذارید، نه EPS را.
2. اعتماد به سودِ یک‌باره. فروشِ زمین یا سودِ تسعیرِ ارز EPS را بزرگ نشان می‌دهد، ولی تکرار نمی‌شود.
3. فراموش کردنِ افزایش سرمایه. افتِ EPS بعد از افزایش سرمایه را با افتِ سودآوری اشتباه نگیرید.
4. تکیه به سودِ پارسال در تورمِ بالا. در اقتصادی که قیمت‌ها هر سال بالا می‌رود، سودِ اسمیِ شرکت‌ها هم معمولاً بالا می‌رود. عددِ پارسال تصویرِ کاملی نمی‌دهد؛ دوازده ماهِ اخیر و فرض‌های امسال را هم ببینید.
5. گم کردنِ ریال و تومان. عددِ سود هر سهم در صورت مالی ریال است. یک صفر جابه‌جا شود، همهٔ حساب‌ها غلط درمی‌آید.

چک‌لیستِ پیش از اعتماد به یک عددِ EPS

• این عدد سودِ گذشته است، دوازده ماهِ اخیر، یا پیش‌بینی؟
• چه سهمی از آن عملیاتی است و چه سهمی غیرعملیاتی؟
• تعدادِ سهام بعد از آخرین افزایش سرمایه به‌روز شده؟
• همین دوره با همین دورهٔ پارسال مقایسه شده؟
• فرض‌های پیش‌بینی (نرخِ فروش، مقدارِ تولید، نرخِ ارز) در گزارش تفسیری منطقی‌اند؟

اگر بخواهید این‌ها را روی شرکت‌های واقعیِ بورسِ ایران تمرین کنید، من در دورهٔ آموزشی تحلیل بنیادی خواندنِ صورت مالی و برآوردِ سود را قدم‌به‌قدم نشان داده‌ام. برای اینکه ببینید EPS چطور به ارزشِ سهم تبدیل می‌شود، ارزش گذاری سهام را هم بخوانید.

سوالات متداول

جمع‌بندی

EPS ساده‌ترین و مهم‌ترین عددی است که دربارهٔ سودآوریِ یک شرکت می‌شنوید: سود خالص تقسیم بر تعداد سهام. ولی خودِ عدد کافی نیست. باید بدانید سودِ گذشته است یا پیش‌بینی، از کارِ اصلیِ شرکت آمده یا از یک اتفاقِ یک‌باره، و بعد از افزایش سرمایه به‌روز شده یا نه.

پس دفعهٔ بعد که کنارِ یک نماد عددِ EPS را دیدید، سه پرسش بپرسید: این سود مالِ کدام دوره است؟ از کجا آمده؟ و با پارسال چه فرقی کرده؟ همین سه پرسش شما را از خیلی از خریدهای هیجانی دور نگه می‌دارد. تصمیمِ نهایی هم، مثلِ همیشه، با خودتان.