اندیکاتور Force Index (شاخص نیرو) چیست؟ فرمول، سیگنال‌ها و کاربرد در بورس ایران

فرض کنید قیمت یک سهم امروز ۲٪ بالا رفته است. سوال مهم این است: این بالا رفتن زور داشت یا نه؟ اندیکاتور Force Index یا «شاخص نیرو» دقیقا همین را می‌سنجد. این اندیکاتور تغییر قیمت هر روز را در حجم معاملات همان روز ضرب می‌کند. عدد مثبت یعنی خریدارها زور بیشتری داشتند و عدد منفی یعنی فروشنده‌ها.

این ابزار را الکساندر الدر ساخته است؛ همان روان‌پزشک و معامله‌گری که قانون ۲ درصد و سیستم سه‌پرده را هم رایج کرد. بیایید با هم ببینیم شاخص نیرو چطور حساب می‌شود، چه سیگنال‌هایی می‌دهد، در بازار بورس ایران کجا گولمان می‌زند و با کدام اندیکاتور بهتر جواب می‌دهد.

اندیکاتور Force Index چیست؟

جواب کوتاه: شاخص نیرو یک اسیلاتور است که قیمت و حجم را با هم می‌بیند. اسیلاتور یعنی خطی که زیر نمودار قیمت، دور یک خط وسط بالا و پایین می‌رود. خط وسط شاخص نیرو صفر است. بالای صفر یعنی دست خریدارها بالاست و زیر صفر یعنی دست فروشنده‌ها. اگر با این خانواده آشنا نیستید، مقاله‌ی اسیلاتور چیست را ببینید.

الدر برای توضیح این اندیکاتور از سه چیز حرف می‌زند که هر حرکت قیمت را می‌سازند:

• جهت: قیمت امروز از دیروز بالاتر بسته شد یا پایین‌تر؟
• اندازه: چقدر بالا یا پایین رفت؟
• حجم: چند سهم در این حرکت دست‌به‌دست شد؟

بیشتر اندیکاتورها فقط یکی دو تا از این‌ها را می‌بینند. شاخص نیرو هر سه را در یک عدد جمع می‌کند. یک تشبیه ساده: فرض کنید دو نفر یک گاری را هل می‌دهند. جهت حرکت گاری مهم است، اینکه چند متر رفت مهم است، و اینکه چند نفر پشتش بودند هم مهم است. گاری‌ای که یک نفر ده متر جلو برده با گاری‌ای که ده نفر ده متر جلو برده‌اند یکی نیست.

پس شاخص نیرو به ما می‌گوید پشت حرکت قیمت چقدر پول و چقدر آدم بوده است. همین آن را از اندیکاتورهایی مثل مومنتوم که فقط قیمت را می‌بینند جدا می‌کند.

فرمول شاخص نیرو؛ چطور محاسبه می‌شود؟

فرمول پایه خیلی ساده است:

شاخص نیروی یک‌روزه = (قیمت پایانی امروز − قیمت پایانی دیروز) × حجم معاملات امروز

این عدد خام خیلی بالا و پایین می‌پرد. برای همین الدر آن را با میانگین متحرک نمایی نرم می‌کند. میانگین متحرک نمایی یا EMA یعنی میانگینی که به روزهای تازه‌تر وزن بیشتری می‌دهد. دو تنظیم اصلی الدر این‌هاست:

• میانگین ۲ روزه: خیلی حساس است. برای پیدا کردن زمان ورود و خروج کوتاه‌مدت به کار می‌رود.
• میانگین ۱۳ روزه: آرام‌تر است. تغییر قدرت خریدارها و فروشنده‌ها را در میان‌مدت نشان می‌دهد.

بیشتر نرم‌افزارهای نمودار عدد ۱۳ را پیش‌فرض گذاشته‌اند. بعضی تحلیل‌گرها برای نگاه بلندتر از دوره‌ی بزرگ‌تری هم استفاده می‌کنند، ولی پایه همین دو عدد است.

مثال عددی قدم‌به‌قدم

بیایید با هم حساب کنیم. عددها فرضی‌اند و فقط برای فهمیدن روش‌اند. یک سهم داریم که روز اول با قیمت ۱٬۰۰۰ تومان بسته شده است.

محاسبه‌ی شاخص نیرو برای یک سهم فرضی در پنج روز

روز	قیمت پایانی (تومان)	تغییر قیمت	حجم (سهم)	شاخص نیروی یک‌روزه	میانگین ۲ روزه
۱	۱٬۰۰۰	—	—	—	—
۲	۱٬۰۲۰	+۲۰	۲ میلیون	+۴۰ میلیون	+۴۰ میلیون
۳	۱٬۰۱۰	−۱۰	۱ میلیون	−۱۰ میلیون	+۶٫۷ میلیون
۴	۱٬۰۵۰	+۴۰	۳ میلیون	+۱۲۰ میلیون	+۸۲٫۲ میلیون
۵	۱٬۰۴۵	−۵	۵۰۰ هزار	−۲٫۵ میلیون	+۲۵٫۷ میلیون

میانگین نمایی ۲ روزه را این‌طور ساختیم: ضریبش ۲ تقسیم بر (۲ + ۱) است، یعنی دو سوم. هر روز، دو سوم فاصله‌ی عدد امروز با میانگین دیروز را به میانگین اضافه می‌کنیم. مثلا روز سوم: ۴۰ + دو سوم × (−۱۰ − ۴۰) = حدود ۶٫۷ میلیون.

این جدول چه می‌گوید؟ روز سوم و پنجم قیمت پایین آمد، ولی با حجم کم. فروشنده‌ها زور زیادی نداشتند و میانگین ۲ روزه بالای صفر ماند. روز چهارم قیمت با حجم سنگین بالا رفت و شاخص نیرو جهش کرد. پس در این مثال خریدارها برنده‌اند و افت‌ها بیشتر شبیه نفس تازه کردن است تا فرار.

سیگنال‌های اندیکاتور Force Index

شاخص نیرو چند جور حرف می‌زند. هر کدام را جدا ببینیم.

۱. عبور از خط صفر

وقتی میانگین ۱۳ روزه از زیر صفر به بالای صفر می‌رود، یعنی در این چند هفته خریدارها دست بالا را گرفته‌اند. برعکسش هم برای فروشنده‌هاست. این ساده‌ترین سیگنال است، ولی در بازار بی‌روند زیاد اشتباه می‌دهد و خط مدام دور صفر می‌چرخد.

۲. پیدا کردن اصلاح در دل روند

این همان کاری است که الدر بیشتر از همه به آن اهمیت می‌دهد. اگر روند اصلی سهم صعودی است و میانگین ۲ روزه زیر صفر رفت، یعنی یک افت کوتاه آمده است. الدر این را فرصت خرید در روند صعودی می‌داند، نه دلیل ترس. در روند نزولی هم برعکس: بالا رفتن میانگین ۲ روزه به بالای صفر، فرصت فروش یا خالی کردن سهم است.

تشبیهش مثل خرید از بازار شب عید است. اگر می‌دانید قیمت‌ها در کل بالا می‌رود، روزی که یکی دو مغازه کمی ارزان‌تر داده‌اند وقت خرید است، نه وقت فرار.

۳. واگرایی

واگرایی یعنی قیمت و اندیکاتور با هم هم‌جهت نیستند. اگر قیمت سقف تازه‌ای زد ولی میانگین ۱۳ روزه‌ی شاخص نیرو سقف پایین‌تری ساخت، یعنی این بالا رفتن با پول و حجم کمتری انجام شده است. این واگرایی منفی است و هشدار می‌دهد که روند دارد خسته می‌شود. واگرایی مثبت در کف هم یعنی فروشنده‌ها دارند کم می‌آورند.

۴. رکورد تازه‌ی شاخص نیرو

اگر شاخص نیرو عددی زد که در چند ماه گذشته بی‌سابقه بوده، یعنی پول زیادی پشت این حرکت است. بعد از یک جهش قیمت با رکورد تازه‌ی شاخص نیرو، معمولا روند هنوز جای ادامه دارد. ولی اگر قیمت بالا رفت و شاخص نیرو حتی به نزدیکی سقف قبلی هم نرسید، حواس‌مان باشد.

پس شاخص نیرو بیشتر از اینکه بگوید «بخر» یا «بفروش»، می‌گوید پشت این حرکت چقدر زور هست. تصمیم را باید با روند و ابزارهای دیگر گرفت.

شاخص نیرو در سیستم سه‌پرده الدر

الدر روشی دارد به نام سیستم سه‌پرده یا Triple Screen. یعنی بازار را در سه مرحله، مثل سه پرده‌ی پشت سر هم، نگاه می‌کنیم. جزییاتش را در مقاله‌ی تایم فریم و تحلیل مولتی تایم فریم نوشته‌ام. اینجا فقط جای شاخص نیرو را می‌گویم:

1. پرده‌ی اول، جهت کلی: روی نمودار هفتگی جهت روند را پیدا می‌کنیم؛ مثلا با شیب میانگین متحرک نمایی یا هیستوگرام مکدی. فقط هم‌جهت با این روند معامله می‌کنیم.
2. پرده‌ی دوم، صبر برای اصلاح: روی نمودار روزانه، میانگین ۲ روزه‌ی شاخص نیرو را نگاه می‌کنیم. اگر روند هفتگی صعودی است، منتظر می‌مانیم این خط زیر صفر برود.
3. پرده‌ی سوم، ورود: وقتی این دو با هم جور شدند، دنبال نقطه‌ی ورود دقیق می‌گردیم و از همان اول حد ضرر را مشخص می‌کنیم.

نکته‌ی قشنگ این روش این است که جلوی هیجان را می‌گیرد. به جای اینکه وقتی همه دارند می‌خرند و قیمت داغ است بخریم، صبر می‌کنیم تا بازار کمی نفس بکشد. اندازه‌ی هر معامله را هم با قانون ۲ درصد تعیین کنید تا یک اشتباه کل سرمایه را نبرد.

شاخص نیرو در بورس ایران؛ چهار جایی که گول‌مان می‌زند

شاخص نیرو در بازارهای بزرگ دنیا ساخته شده است. بازار ما چند ویژگی دارد که اگر حواس‌مان نباشد، عددهای این اندیکاتور را بی‌معنا می‌کند. این بخش را بیشتر رقبا نمی‌گویند، ولی به نظر من مهم‌ترین بخش است.

۱. صف خرید و صف فروش

در بورس ما قیمت در هر روز فقط تا سقف دامنه‌ی نوسان بالا یا پایین می‌رود. وقتی سهم صف خرید است، قیمت به سقف رسیده و معامله‌ی کمی انجام می‌شود. یعنی تغییر قیمت محدود است و حجم هم کم. نتیجه؟ شاخص نیرو کوچک نشان می‌دهد، در حالی که تقاضا در واقع خیلی زیاد است. در روزهای صف، شاخص نیرو زور واقعی را کمتر از حقیقت نشان می‌دهد. صف فروش هم همین‌طور.

۲. قیمت تعدیل‌شده

بعد از مجمع و تقسیم سود یا افزایش سرمایه، قیمت سهم ناگهان پایین می‌آید. این ضرر واقعی نیست، فقط سهم «تعدیل» شده است. اگر نمودار تعدیل‌نشده را نگاه کنید، شاخص نیرو آن روز یک عدد منفی خیلی بزرگ نشان می‌دهد که هیچ معنایی ندارد. پس همیشه روی نمودار تعدیل‌شده کار کنید.

۳. قیمت پایانی یا آخرین قیمت؟

در بورس ایران دو قیمت داریم. آخرین قیمت یعنی قیمت آخرین معامله‌ی روز. قیمت پایانی یعنی میانگین وزنی قیمت معامله‌های آن روز. نرم‌افزارهای مختلف یکی از این دو را برای نمودار برمی‌دارند. برای همین ممکن است شاخص نیروی یک سهم در دو جا کمی فرق کند. مهم این است که همیشه با یک داده کار کنید و دو نمودار با داده‌ی متفاوت را با هم مقایسه نکنید.

۴. حجم مشکوک و سهم کم‌معامله

شاخص نیرو کاملا به حجم وابسته است. اگر یک روز چند نفر با هم سهم را دست‌به‌دست کنند و حجم ساختگی بسازند، شاخص نیرو هم فریب می‌خورد. پیش از اعتماد به جهش شاخص نیرو، حجم را با میانگین حجم ماه مقایسه کنید و نشانه‌های حجم مشکوک را بشناسید. روی سهم‌هایی که روزی چند معامله‌ی کوچک بیشتر ندارند هم این اندیکاتور قابل اعتماد نیست.

یک نکته‌ی دیگر: عدد شاخص نیرو برای هر سهم اندازه‌ی خودش را دارد. سهمی که روزی صد میلیون سهم معامله می‌شود عددهای میلیاردی می‌سازد و سهم کوچک عددهای کوچک. پس شاخص نیروی دو سهم را با هم مقایسه نکنید؛ هر سهم را فقط با گذشته‌ی خودش بسنجید.

شاخص نیرو را با کدام اندیکاتور ترکیب کنیم؟

شاخص نیرو به‌تنهایی تصمیم نمی‌گیرد. بهتر است کنار یک ابزار روندنما بنشیند. منظورم از روندنما اندیکاتوری است که جهت بازار را نشان می‌دهد. چند ترکیب رایج این‌هاست:

ترکیب‌های رایج اندیکاتور Force Index

همراه	نقش همراه	نقش شاخص نیرو
میانگین متحرک نمایی ۲۲ یا ۲۶ روزه	جهت روند را می‌گوید	اصلاح‌های داخل روند را پیدا می‌کند
مکدی هفتگی	روند بلندتر را در پرده‌ی اول نشان می‌دهد	زمان ورود روزانه را می‌دهد
شاخص جریان پول (MFI)	اشباع خرید و فروش با حجم را می‌سنجد	زور هر روز را جدا نشان می‌دهد
سطح‌های حمایت و مقاومت	جای منطقی ورود و حد ضرر را می‌دهد	تایید می‌کند شکست سطح با زور بوده یا نه

میانگین ۲۲ و ۲۶ روزه همان عددهایی است که خود الدر برای روند پیشنهاد می‌کند. اندیکاتور MFI هم مثل شاخص نیرو حجم را می‌بیند، ولی بین صفر و ۱۰۰ نوسان می‌کند و بیشتر برای اشباع است. اگر می‌خواهید بدانید چرا نباید چند اندیکاتور شبیه هم را با هم گذاشت، مقاله‌ی ترکیب اندیکاتورها را بخوانید.

پس فرمول ساده‌ی من این است: یک روندنما برای جهت، شاخص نیرو برای زمان، و حمایت و مقاومت برای جای حد ضرر. بیشتر از این معمولا فقط نمودار را شلوغ می‌کند.

مزایا و معایب شاخص نیرو

هر ابزاری خوبی و بدی دارد. این خلاصه کمک می‌کند بدانید از شاخص نیرو چه انتظاری داشته باشید:

مزایا و معایب اندیکاتور Force Index

مزایا	معایب
قیمت و حجم را با هم می‌بیند	به حجم وابسته است و با حجم ساختگی گول می‌خورد
فرمولش ساده است و با دست هم حساب می‌شود	میانگین ۲ روزه خیلی پرنوسان است
اصلاح‌های داخل روند را خوب نشان می‌دهد	در بازار بی‌روند سیگنال اشتباه زیاد می‌دهد
واگرایی آن هشدار زودهنگام خستگی روند است	در صف خرید و فروش بورس ایران زور واقعی را نشان نمی‌دهد

اشتباه‌های رایج در کار با اندیکاتور Force Index

• خرید با هر عبور از صفر: در بازار بی‌روند این کار یعنی خرید و فروش پشت سر هم و پرداخت کارمزد پشت کارمزد.
• نادیده گرفتن روند اصلی: زیر صفر رفتن میانگین ۲ روزه فقط در روند صعودی فرصت است. در روند نزولی همان سیگنال می‌تواند شروع یک ریزش تازه باشد.
• کار با نمودار تعدیل‌نشده: یک روز مجمع کافی است تا کل تصویر به هم بریزد.
• مقایسه‌ی عدد دو سهم با هم: عدد شاخص نیرو مطلق نیست؛ فقط با گذشته‌ی همان سهم معنا دارد.
• اعتماد در روزهای صف: روزی که سهم قفل سقف یا کف است، شاخص نیرو حرف کاملی نمی‌زند.
• معامله بدون حد ضرر: هیچ اندیکاتوری خطا را صفر نمی‌کند. حد ضرر را قبل از ورود بنویسید.

چک‌لیست پیش از استفاده از شاخص نیرو

• نمودار تعدیل‌شده است؟
• سهم حجم معاملات کافی دارد و حجم امروز با میانگین ماه جور است؟
• روند اصلی را روی تایم فریم بالاتر دیده‌ام؟
• میانگین ۲ روزه را برای زمان ورود و میانگین ۱۳ روزه را برای تایید روند گذاشته‌ام؟
• امروز سهم صف نیست؟
• حد ضرر و اندازه‌ی معامله را پیش از ورود نوشته‌ام؟

اگر تازه با اندیکاتورها آشنا شده‌اید، پیشنهاد می‌کنم اول مقاله‌ی اندیکاتور چیست و معرفی ۸ اندیکاتور مهم را بخوانید تا جای شاخص نیرو را در کل جعبه‌ابزار ببینید. وضعیت کلی بازار را هم می‌توانید در صفحه‌ی شاخص کل بورس امروز دنبال کنید.

سوالات متداول

جمع‌بندی

اندیکاتور Force Index یک حرف ساده ولی مهم می‌زند: پشت این حرکت قیمت چقدر زور بوده است. فرمولش را با یک ماشین‌حساب هم می‌شود حساب کرد و همین آن را برای تازه‌کارها هم قابل فهم می‌کند. بهترین کارش پیدا کردن اصلاح‌های کوتاه در دل یک روند است، نه پیش‌بینی آینده.

پس دفعه‌ی بعد که سهمی را با ۲٪ مثبت دیدید، فقط به رنگ سبز آن دل نبندید. نگاه کنید این بالا رفتن با چه حجمی بوده، روند اصلی کدام طرف است و امروز سهم صف هست یا نه. تصمیم نهایی با خودتان است؛ شاخص نیرو فقط کمک می‌کند تصمیم را با چشم بازتر بگیرید.