وجه تضمین اولیه و کال مارجین در بازار آتی؛ به زبان ساده با مثال

وجه تضمین یعنی پولی که موقعِ باز کردنِ یک قراردادِ آتی، به‌جای پرداختِ کلِ قیمت، کنار می‌گذارید تا نشان دهید پای تعهدتان می‌ایستید. به این پولِ اول «وجه تضمین اولیه» می‌گویند و معمولاً درصدی از ارزشِ قرارداد است. اگر زیان کنید و این پول از یک حدِ پایینی کمتر شود، اخطاری می‌آید به نامِ کال مارجین: یا پول بگذارید، یا قرارداد بسته می‌شود.

خیلی‌ها می‌پرسند: «چرا با اینکه قیمت فقط کمی پایین آمد، کارگزاری زنگ زد و گفت پول واریز کنید؟» جوابش در همین سه کلمه است: وجه تضمین، تسویهٔ روزانه و کال مارجین. بیایید با یک مثالِ ساده، قدم‌به‌قدم، هر سه را باز کنیم.

وجه تضمین یعنی چه؟ یک بیعانهٔ امانی

فرض کنید آپارتمانی را پیش‌خرید می‌کنید. همهٔ پول را امروز نمی‌دهید؛ یک بیعانه می‌گذارید تا فروشنده مطمئن شود پشیمان نمی‌شوید. قراردادِ آتی هم همین است: توافقی برای خرید یا فروشِ یک کالا در آینده با قیمتی که امروز معلوم می‌شود. اگر با خودِ این قرارداد آشنا نیستید، اول معاملات آتی چیست را بخوانید.

تفاوتِ مهم این است که در بازارِ آتی هر دو طرف بیعانه می‌گذارند؛ هم خریدار و هم فروشنده. این پول هم دستِ طرفِ مقابل نمی‌رود. نزدِ «اتاق پایاپای» می‌ماند؛ یعنی بخشی از بورس کالا که مثلِ یک امینِ بی‌طرف وسط می‌ایستد و حسابِ هر دو طرف را نگه می‌دارد.

یک نکته را از همین اول حواسمان باشد: وجه تضمین هزینه نیست. امانتِ خودتان است. اگر سود کنید، به آن اضافه می‌شود. اگر زیان کنید، از آن کم می‌شود. وقتی قرارداد را ببندید، هر چه مانده به حسابتان برمی‌گردد. پس وجه تضمین مثلِ ودیعهٔ اجاره است، نه مثلِ کرایه.

وجه تضمین اولیه چقدر است و چطور حساب می‌شود؟

وجه تضمین اولیه را بورس کالا برای هر قرارداد جداگانه تعیین می‌کند. کارگزار می‌تواند بیشتر بخواهد، ولی کمتر نه. فرمولش ساده است:

وجه تضمین اولیه = ارزشِ قرارداد × نرخِ وجه تضمین

بیایید با هم حساب کنیم. فرض کنید ارزشِ یک قرارداد ۱۰۰ میلیون تومان باشد و نرخِ وجه تضمین ۱۵٪. پس برای باز کردنِ این قرارداد باید ۱۵ میلیون تومان در حسابِ کارگزاری داشته باشید. این عددها فقط مثال‌اند؛ مبلغِ واقعیِ هر قرارداد در «مشخصاتِ قرارداد» روی سایت بورس کالای ایران و در سامانهٔ کارگزاری‌تان آمده است.

این نرخ ثابت نیست. هر وقت بازار پرنوسان شود، مثلاً در روزهایی که قیمتِ سکه و دلار تند بالا و پایین می‌رود، بورس کالا وجه تضمین را بالا می‌برد. گاهی هم علاوه بر وجه تضمین اولیه، یک «وجه تضمینِ اضافی» می‌خواهد. سال‌هایی که قرارداد آتی سکه پررونق بود، بارها خبرِ «افزایشِ وجه تضمین» را در روزنامه‌ها می‌دیدیم. پس عددی را که ماهِ پیش دیده‌اید، امروز دوباره چک کنید.

اهرم از کجا می‌آید؟

اهرم یعنی با پولِ کم، معامله‌ای بزرگ‌تر انجام دهید. در مثالِ ما با ۱۵ میلیون تومان، قراردادی به ارزشِ ۱۰۰ میلیون تومان گرفته‌اید. یعنی قدرتِ پولتان حدودِ ۶٫۷ برابر شده است. فرمولش این است: اهرم = ۱ تقسیم بر نرخِ وجه تضمین. نرخِ ۱۰٪ یعنی اهرمِ ۱۰، نرخِ ۲۰٪ یعنی اهرمِ ۵.

این اهرم چاقوی دولبه است. اگر ارزشِ قرارداد ۳٪ بالا برود، ۳ میلیون تومان سود کرده‌اید؛ یعنی ۲۰٪ روی ۱۵ میلیونِ خودتان. ولی اگر ۳٪ پایین بیاید، همان ۲۰٪ را از دست داده‌اید. من در دورهٔ طلا هم همین را گفته‌ام: پرریسک بودن یعنی سودِ خیلی زیاد و ضررِ خیلی زیاد؛ هر دو طرفش را باید با هم دید.

پس وجه تضمینِ کم‌تر یعنی اهرمِ بیشتر، و اهرمِ بیشتر یعنی با تکانِ کوچکِ قیمت هم حسابتان تکانِ بزرگ می‌خورد.

تسویهٔ روزانه: حسابِ شما هر شب به‌روز می‌شود

در بازارِ آتی سود و زیان را تا روزِ سررسید نگه نمی‌دارند. هر روز بعد از بسته شدنِ بازار، بورس یک «قیمتِ تسویه» برای قرارداد اعلام می‌کند. اتاق پایاپای با همین قیمت حسابِ همه را به‌روز می‌کند. به این کار تسویهٔ روزانه می‌گویند.

اگر قیمتِ تسویه به نفعِ شما باشد، سودِ آن روز به وجه تضمینتان اضافه می‌شود. اگر به ضررتان باشد، زیانِ آن روز همان شب از آن کم می‌شود. یعنی لازم نیست قرارداد را ببندید تا زیان «واقعی» شود؛ زیان هر شب از جیبتان رفته است.

مثلِ دو نفر که سرِ قیمتِ یک ماشین در آینده با هم قرار گذاشته‌اند و هر شب حساب می‌کنند کدام جلو افتاده و فرقش را همان شب به هم می‌دهند. برای همین هیچ‌کدام نمی‌تواند وسطِ راه با بدهیِ بزرگ غیبش بزند.

حداقل وجه تضمین؛ و تفاوتِ وجه تضمین اولیه و لازم

اگر زیان هر شب از حسابتان کم شود، تا کجا می‌شود پایین رفت؟ اینجاست که «حداقل وجه تضمین» معنا پیدا می‌کند. حداقل وجه تضمین یعنی کف‌ترین موجودی‌ای که حسابِ شما برای نگه داشتنِ قرارداد باید داشته باشد. در قراردادهای بورس کالا این عدد معمولاً حدودِ ۷۰٪ وجه تضمین اولیه است؛ ولی عددِ دقیق را مشخصاتِ هر قرارداد تعیین می‌کند.

سه اصطلاح هست که زیاد با هم قاطی می‌شوند. در این جدول کنارِ هم گذاشته‌ایم‌شان:

وجه تضمین اولیه، لازم و حداقل در یک نگاه

اصطلاح	یعنی چه؟	کِی به کار می‌آید؟	در مثالِ ما
وجه تضمین اولیه	پولی که برای باز کردنِ قرارداد باید داشته باشید	لحظهٔ ثبتِ سفارش؛ و سطحی که بعد از کال مارجین باید به آن برگردید	۱۵ میلیون تومان
وجه تضمین لازم	مبلغی که اتاق پایاپای هر روز با فرمولِ بورس و قیمتِ تسویهٔ تازه از نو حساب می‌کند	هر روز؛ به‌ویژه در اختیار معامله که با قیمتِ دارایی عوض می‌شود	با قیمتِ روز بالا و پایین می‌رود
حداقل وجه تضمین	کفِ موجودی؛ پایین‌تر از آن اخطار می‌آید	بعد از تسویهٔ هر روز	حدودِ ۱۰٫۵ میلیون تومان (۷۰٪ اولیه)

پس فرقِ اولیه و لازم این است: اولیه عددِ ورود است و لازم عددی است که هر روز با قیمتِ تازه تعیین می‌شود. حداقل هم خطِ قرمزی است که اگر از آن رد شوید، کال مارجین می‌آید.

کال مارجین یعنی چه؟

کال مارجین، یا مارجین کال، اسمِ انگلیسیِ همان چیزی است که در بورس کالا به آن «اخطاریهٔ افزایش وجه تضمین» می‌گویند. یعنی: موجودیِ وجه تضمینِ شما بعد از تسویهٔ روزانه از حداقل وجه تضمین کمتر شده و باید پول اضافه کنید. کارگزار این اخطار را با پیامک یا در سامانهٔ معاملاتی به شما می‌رساند.

نکته‌ای که خیلی‌ها نمی‌دانند این است: بعد از کال مارجین معمولاً باید حساب را تا سطحِ وجه تضمین اولیه پر کنید، نه فقط تا حداقل. مثلِ لاستیکی که بادش کم شده؛ پمپ‌بنزینی آن را تا فشارِ کامل باد می‌کند، نه تا جایی که فقط پنچر نباشد.

برای دیدنِ کلِ ماجرا، مثالِ خودمان را روز‌به‌روز دنبال کنیم. فرض کنید یک قراردادِ خرید به ارزشِ ۱۰۰ میلیون تومان گرفته‌اید، با وجه تضمین اولیهٔ ۱۵ میلیون و حداقل ۱۰٫۵ میلیون تومان:

مثال: موجودیِ وجه تضمین در چهار روزِ پشت‌سرِ هم (عددها فرضی‌اند)

روز	ارزشِ قرارداد با قیمتِ تسویه	سود یا زیانِ آن روز	موجودیِ وجه تضمین	وضعیت
شروع	۱۰۰ میلیون	-	۱۵ میلیون	قرارداد باز شد
روزِ اول	۹۸ میلیون	۲ میلیون زیان	۱۳ میلیون	بالای حداقل؛ مشکلی نیست
روزِ دوم	۹۶ میلیون	۲ میلیون زیان	۱۱ میلیون	نزدیکِ خطِ قرمز
روزِ سوم	۹۵ میلیون	۱ میلیون زیان	۱۰ میلیون	زیرِ ۱۰٫۵؛ کال مارجین
واریز	۹۵ میلیون	-	۱۵ میلیون	۵ میلیون واریز شد تا سطحِ اولیه

حالا این عددها را به زندگی ترجمه کنیم. قیمت فقط ۵٪ پایین آمد. ولی شما ۵ میلیون از ۱۵ میلیونِ خودتان را از دست دادید؛ یعنی یک‌سوم. برای ماندن در معامله هم باید ۵ میلیونِ دیگر بیاورید. اگر این ۵ میلیون را برای قسطِ ماهِ بعد کنار گذاشته بودید، تازه می‌فهمید اهرم چه معنایی دارد.

اگر کال مارجین را جدی نگیریم و واریز نکنیم چه می‌شود؟

اگر در مهلتِ تعیین‌شده پول واریز نکنید، کارگزار و اتاق پایاپای قرارداد را به‌جای شما می‌بندند. به این کار «بستنِ اجباریِ موقعیت» می‌گویند؛ در زبانِ بازارهای جهانی و رمزارزها به آن لیکوئید شدن هم می‌گویند. موقعیت با قیمتِ همان لحظه بسته می‌شود، هر قیمتی که باشد، و زیان از وجه تضمینتان برداشته می‌شود.

دو چیز را صادقانه بدانید. اول اینکه قیمتِ بستنِ اجباری را شما انتخاب نمی‌کنید؛ ممکن است بدترین لحظهٔ روز باشد. دوم اینکه در روزهای خیلی پرنوسان، زیان ممکن است از کلِ وجه تضمین هم بیشتر شود. آن‌وقت بدهکارِ کارگزار می‌شوید. یعنی در بازارِ آتی، برخلافِ خریدِ سهم یا سکه، ضرر الزاماً به پولی که گذاشته‌اید محدود نمی‌ماند.

مهلتِ واریز را هم از قبل بپرسید. این مهلت را دستورالعملِ بورس و اطلاعیه‌های هر قرارداد تعیین می‌کند و در روزهای پرتلاطم ممکن است کوتاه باشد؛ گاهی حتی تا پایانِ همان جلسهٔ معاملاتی. پس منتظرِ «فردا» نمانید.

پس کال مارجین تهدید نیست، فرصت است: آخرین زنگِ هشدار پیش از اینکه تصمیم را از دستتان بگیرند. یا با فکر پول اضافه کنید، یا خودتان بخشی از قرارداد را ببندید.

مارجین، کال مارجین و فری مارجین در بازارهای دیگر

«مارجین» همان کلمهٔ انگلیسیِ وجه تضمین است. اگر در متن‌های رمزارز یا فارکس دیدید، معنایش همین است: پولی که برای باز نگه داشتنِ یک معاملهٔ اهرمی کنار گذاشته شده. مقالهٔ مارجین چیست این مفهوم را بیشتر از زاویهٔ بازارِ رمزارز توضیح داده است.

«فری مارجین» هم یعنی آن بخش از موجودیِ حساب که هنوز درگیرِ هیچ معامله‌ای نیست. ساده بگوییم: موجودیِ فعلیِ حساب، با سود و زیانِ باز، منهای مارجینی که معامله‌های بازتان قفل کرده‌اند. هر چه فری مارجین کمتر باشد، تا کال مارجین فاصلهٔ کمتری دارید. در بورس کالای ایران این اسم کمتر شنیده می‌شود، ولی منطقش همان است: پولی که بیرون از وجه تضمین در حساب دارید، ضربه‌گیرِ شماست.

دربارهٔ لیکوئید شدن هم اگر کنجکاوید، لیکوییدیشن چیست مرحلهٔ بعد از کال مارجین را جداگانه شرح داده است.

وجه تضمین در اختیار معامله چطور است؟

در اختیار معامله حساب کمی فرق می‌کند. خریدارِ اختیار فقط یک «پرمیوم» می‌دهد؛ یعنی بهای حقِ انتخاب. بیشتر از آن ضرر نمی‌کند، پس وجه تضمین هم نمی‌گذارد. ولی فروشندهٔ اختیار تعهد داده است و باید وجه تضمین بگذارد.

این وجه تضمین با قیمتِ دارایی هر روز از نو حساب می‌شود؛ همان «وجه تضمین لازم». اگر بازار برخلافِ فروشنده برود، وجه تضمینِ لازمش بالا می‌رود و اخطاریه می‌گیرد. اگر می‌خواهید بدانید این عدد چرا نزدیکِ سررسید ناگهان جهش می‌کند، یونانی‌های اختیار معامله را ببینید.

هفت اشتباهِ رایج که به کال مارجین می‌رسد

بیشترِ کال مارجین‌ها از بدشانسی نیست؛ از چند اشتباهِ تکراری است. این‌ها را بشناسید:

1. همهٔ پول را وجه تضمین کردن. اگر ۱۵ میلیون دارید و قراردادی با ۱۵ میلیون وجه تضمین می‌گیرید، با اولین نوسان کال مارجین می‌شوید.
2. بیشترین اهرمِ ممکن را گرفتن. اینکه بورس اجازهٔ ۶ یا ۷ برابر می‌دهد، دلیل نمی‌شود همه‌اش را استفاده کنید.
3. ندانستنِ حداقل وجه تضمین. خیلی‌ها فقط عددِ اولیه را نگاه می‌کنند و نمی‌دانند خطِ قرمز کجاست.
4. بی‌خبری از افزایشِ وجه تضمین. در روزهای پرنوسان بورس نرخ را بالا می‌برد و حسابِ شما بی‌آنکه قیمت حرکتی کند، کم‌پول به نظر می‌رسد.
5. نداشتنِ حدِ ضرر. اگر از قبل نگفته باشید کجا خارج می‌شوید، بازار به‌جایتان تصمیم می‌گیرد. استراتژی حدضرر دقیقاً برای همین است.
6. پول قرض کردن برای پر کردنِ کال مارجین. این یعنی دو برابر کردنِ شرط روی معامله‌ای که تا اینجا اشتباه بوده است.
7. نزدیکِ سررسید ماندن بی‌برنامه. قرارداد در سررسید یا با تحویلِ کالا تسویه می‌شود یا نقدی؛ اگر نمی‌دانید کدام، شاید با تعهدی روبه‌رو شوید که انتظارش را نداشتید.

پس پیش از هر قرارداد، به‌جای «چقدر سود می‌کنم؟» اول بپرسید: «تا کجا می‌توانم زیان را تحمل کنم؟»

چک‌لیستِ پیش از باز کردنِ یک قراردادِ آتی

اگر تصمیم گرفته‌اید وارد بازارِ آتی شوید، این گام‌ها را به ترتیب بردارید:

1. کدِ معاملاتیِ مشتقه بگیرید. با کدِ معمولیِ بورس نمی‌شود در آتی معامله کرد. روشش را در بازار مشتقه و نحوه دریافت کد معاملاتی ببینید.
2. مشخصاتِ قرارداد را بخوانید. اندازهٔ قرارداد، نرخِ وجه تضمین اولیه، حداقل وجه تضمین، حدِ نوسانِ روزانه، روشِ تسویه و سررسید.
3. حساب کنید چند درصد حرکتِ قیمت شما را به کال مارجین می‌رساند. در مثالِ ما فقط حدودِ ۴٫۵٪.
4. پولِ ذخیره کنار بگذارید. دست‌کم چند برابرِ وجه تضمین را بیرون از معامله نگه دارید تا یک روزِ بد شما را از بازی بیرون نکند.
5. حدِ ضرر را از قبل بنویسید. و پایش بایستید.
6. اطلاع‌رسانیِ کارگزار را فعال کنید. شمارهٔ موبایلتان درست باشد تا پیامکِ اخطاریه را از دست ندهید.

اگر هدفتان پوششِ ریسکِ دارایی‌ای است که دارید، نه سفته‌بازی، هج یا پوشش ریسک با آپشن و آتی نگاهِ متفاوتی به همین ابزارها می‌دهد. برای آشناییِ اولیه با فضای بازار هم ویدیوی بازار آتی چیست و چطور قدرت پولم را چند برابر می‌کند را ببینید.

سوالات متداول

جمع‌بندی

وجه تضمین بیعانه‌ای است که قدرتِ پولتان را چند برابر می‌کند؛ هم در سود، هم در زیان. تسویهٔ روزانه هر شب این بیعانه را با قیمتِ تازه به‌روز می‌کند. کال مارجین هم آخرین هشدار است پیش از اینکه قرارداد به‌جای شما بسته شود.

پس پیش از هر معامله سه عدد را بدانید: وجه تضمین اولیه، حداقل وجه تضمین و اینکه چند درصد حرکتِ قیمت شما را به آن حداقل می‌رساند. اگر می‌خواهید این بازار را منظم و با مثال‌های واقعی یاد بگیرید، دورهٔ آموزشی بازار آتی و آپشن برای همین ساخته شده است. تصمیمِ نهایی، مثلِ همیشه، با خودتان.