الگوی سه سرباز سفید و سه کلاغ سیاه؛ شناسایی، اعتبار و حد ضرر با مثال

خیلی‌ها از من می‌پرسند: «سهمی سه روز پشت سر هم سبز بسته شده؛ یعنی روند برگشته؟» گاهی بله، گاهی نه. جواب این سوال در دو الگوی معروف کندل‌شناسی است.

الگوی سه سرباز سفید یعنی سه کندل صعودی بلند پشت سر هم، بعد از یک ریزش. هر کندل بالاتر از قبلی بسته می‌شود و سایه‌ی بالایش کوتاه است. پیامش این است که خریدارها با نظم برگشته‌اند. سه کلاغ سیاه درست برعکس آن است: سه کندل نزولی بلند پشت سر هم، بعد از یک رشد، که هشدار می‌دهد فروشنده‌ها دست بالا را گرفته‌اند.

در این نوشته با هم می‌بینیم این دو الگو دقیقا چه شرط‌هایی دارند، نسخه‌های تقلبی و ضعیفشان چه شکلی است، در بورس تهران با صف و دامنه‌ی نوسان چه فرقی می‌کنند، و اگر کسی بخواهد با آن‌ها معامله کند، ورود و حد ضرر را کجا بگذارد.

الگوی سه سرباز سفید چیست؟

اول یادآوری کوچک: هر کندل یا شمع، داستان یک روز (یا یک بازه‌ی زمانی) را می‌گوید. بدنه‌اش فاصله‌ی قیمت باز شدن تا بسته شدن است. خط‌های نازک بالا و پایین را سایه می‌گویند؛ یعنی قیمت تا آنجا رفته ولی آنجا نمانده.

سه سرباز سفید (به انگلیسی Three White Soldiers) را مثل سه سرباز تصور کنید که با قدم‌های محکم و هم‌اندازه از پله بالا می‌روند. هیچ‌کدام عقب نمی‌ماند و هیچ‌کدام نمی‌لغزد. اسم «سفید» از نمودارهای قدیمی سیاه و سفید مانده؛ امروز این کندل‌ها معمولا سبزند.

شرط‌های کندل سه سرباز سفید

1. جای درست: بعد از یک روند نزولی یا دست‌کم بعد از یک دوره درجا زدن در کف ساخته شود. سه کندل سبز در وسط یک رشد طولانی، الگوی بازگشتی نیست.
2. سه بدنه‌ی بلند: هر سه کندل صعودی‌اند و بدنه‌شان از کندل‌های معمول همان سهم بلندتر است.
3. بسته شدن پله‌پله: هر کندل بالاتر از کندل قبلی بسته می‌شود.
4. باز شدن درون بدنه‌ی قبلی: در تعریف کلاسیک، هر کندل جایی داخل بدنه‌ی کندل قبلی باز می‌شود، نه خیلی بالاتر و نه پایین‌تر.
5. سایه‌ی کوتاه: هر کندل نزدیک بالاترین قیمت خودش بسته می‌شود. سایه‌ی بالای بلند یعنی فروشنده‌ها در آخر روز قیمت را پایین کشیده‌اند.

پس سه سرباز سفید فقط «سه روز سبز» نیست. سه روز سبزِ بلند، پله‌پله، با بسته شدن نزدیک سقف، آن هم در جای درست.

الگوی سه کلاغ سیاه چه هشداری می‌دهد؟

سه کلاغ سیاه (Three Black Crows) آینه‌ی سه سرباز است. سه کندل نزولی بلند پشت سر هم، بعد از یک رشد. هر کندل پایین‌تر از قبلی بسته می‌شود و نزدیک پایین‌ترین قیمت خودش. اسمش را از کلاغ‌هایی گرفته‌اند که در فرهنگ ژاپنی نشانه‌ی خبر بد بودند؛ سه کلاغ که روی شاخه‌ی بالای درخت نشسته‌اند و یکی‌یکی پایین‌تر می‌آیند.

هشدارش این است: کسانی که سهم را در سود نگه داشته‌اند، سه روز پشت سر هم با عجله فروخته‌اند و هیچ روزی خریدار نتوانسته قیمت را بالا نگه دارد. این معمولا نشانه‌ی جدی خستگی روند صعودی است. البته «خستگی» با «ریزش حتمی» یکی نیست.

شرط‌های الگوی سه کلاغ سیاه

• قبلش یک روند صعودی روشن یا رسیدن به یک مقاومت مهم باشد.
• هر سه کندل نزولی با بدنه‌ی بلند باشند.
• هر کندل داخل بدنه‌ی قبلی باز شود و پایین‌تر از آن بسته شود.
• سایه‌ی پایین کوتاه باشد؛ یعنی خریدار در آخر روز نتوانسته قیمت را نجات دهد.

یک نسخه‌ی سخت‌گیرانه‌تر هم هست که به آن «سه کلاغ همسان» می‌گویند: هر کندل تقریبا درست با قیمت بسته شدن کندل قبلی باز می‌شود. یعنی حتی در لحظه‌ی باز شدن بازار هم هیچ امیدی به برگشت نبوده است.

سه سرباز سفید و سه کلاغ سیاه کنار هم

این دو الگو را کنار هم بگذارید تا فرقشان یک‌جا جلوی چشمتان باشد.

مقایسه‌ی الگوی سه سرباز سفید و الگوی سه کلاغ سیاه

ویژگی	سه سرباز سفید	سه کلاغ سیاه
جهت پیام	صعودی (برگشت از نزول)	نزولی (برگشت از صعود)
جای معتبر	ته روند نزولی یا روی حمایت	بالای روند صعودی یا زیر مقاومت
رنگ کندل‌ها	سه کندل سبز	سه کندل قرمز
بسته شدن	هر روز بالاتر، نزدیک سقف روز	هر روز پایین‌تر، نزدیک کف روز
سایه‌ای که باید کوتاه باشد	سایه‌ی بالا	سایه‌ی پایین
نسخه‌ی ضعیف	بلوک پیشرو و الگوی تامل	کندل‌های کوچک‌شونده با سایه‌ی پایین بلند
حد ضرر رایج	زیر کف کندل اول	بالای سقف کندل اول

اگر فقط یک خط از این جدول یادتان بماند، این باشد: شکل نصف کار است و جای الگو نصف دیگر. همین قاعده را در بقیه‌ی الگوهای شمعی مهم هم می‌بینید.

نسخه‌های ضعیف: وقتی سربازها خسته‌اند

همه‌ی سه‌تایی‌های سبز سرباز نیستند. استیو نیسون (کسی که کندل‌شناسی ژاپنی را به بازارهای غربی شناساند) و نویسنده‌های دیگر دو نسخه‌ی ضعیف را جدا کرده‌اند که خیلی شبیه سه سرباز سفیدند ولی پیام دیگری دارند.

بلوک پیشرو (Advance Block)

سه کندل سبز هست، ولی بدنه‌ها روزبه‌روز کوچک‌تر می‌شوند و سایه‌ی بالا روزبه‌روز بلندتر. مثل کسی که از پله بالا می‌رود ولی هر پله نفسش بیشتر می‌گیرد. قیمت هنوز بالا می‌رود، ولی هر روز فروشنده‌های بیشتری بالای قیمت منتظرند. این الگو بیشتر هشدار است تا دعوت به خرید.

الگوی تامل (Deliberation)

دو کندل سبز بلند می‌آید و سومی ناگهان کوچک است؛ گاهی شبیه یک دوجی. یعنی بعد از دو روز خرید محکم، روز سوم خریدارها مکث کرده‌اند. این الگو می‌گوید رشد شاید ادامه پیدا کند، ولی فعلا بازار دارد «فکر می‌کند».

پس پیش از اینکه به سه کندل سبز اعتماد کنید، به کندل سوم دقت کنید. اگر کوچک‌تر از دوتای قبلی است یا سایه‌ی بالای بلندی دارد، با سربازهای خسته طرفید.

این الگوها چقدر معتبرند؟

جواب صادقانه: هیچ عدد ثابتی برای درصد موفقیت این الگوها نیست. بررسی‌هایی که روی داده‌های تاریخی انجام شده، نتیجه‌های متفاوتی داده‌اند؛ بسته به بازار، تایم‌فریم و اینکه «موفقیت» را چطور تعریف کنیم. هر کس به شما گفت «این الگو ۸۰ درصد جواب می‌دهد»، بپرسید روی کدام بازار و با کدام قاعده حساب کرده است.

چیزی که با اطمینان می‌شود گفت این است که اعتبار الگو با چند نشانه بالا و پایین می‌رود. این چک‌لیست را پیش از هر تصمیمی مرور کنید:

• روند قبلی روشن است؟ سه سرباز بعد از یک ریزش واقعی معنا دارد، نه وسط یک بازار بی‌جهت که هر روز رنگ عوض می‌کند. دیدن روند بازار اولین قدم است.
• کنار سطح مهم است؟ سه سرباز روی یک حمایت قدیمی، یا سه کلاغ زیر یک مقاومت قدیمی، خیلی معتبرتر از الگویی است که وسط هوا ساخته شده.
• حجم معاملات همراه است؟ حجم یعنی تعداد سهمی که آن روز دست‌به‌دست شده. سه سربازی که حجمش روزبه‌روز بیشتر می‌شود یعنی پول واقعی پشتش است. سه سرباز با حجم کم، مثل رژه‌ی سه سرباز بی‌تفنگ است.
• بدنه‌ها هم‌اندازه یا رو به بزرگ شدن‌اند؟ اگر کوچک‌شونده‌اند، احتمالا بلوک پیشرو است.
• بازار بیش از حد بالا نرفته؟ اگر سه سرباز بعد از یک جهش بزرگ بیاید، ممکن است سهم به اشباع خرید رسیده باشد؛ یعنی آن‌قدر سریع بالا رفته که خریدار تازه کم پیدا می‌شود. اندیکاتورهایی مثل RSI این را نشان می‌دهند.
• تایم‌فریم بزرگ‌تر چه می‌گوید؟ الگو در نمودار روزانه و هفتگی معمولا از نمودار ۵ دقیقه‌ای معتبرتر است.

پس الگو به شما نمی‌گوید «حتما». می‌گوید «حواستان باشد، احتمال عوض شده». بقیه را باید خودتان با این چک‌لیست بسنجید.

سه سرباز سفید و سه کلاغ سیاه در بورس تهران

کتاب‌های کندل‌شناسی برای بازارهایی نوشته شده‌اند که قیمت در یک روز هر قدر بخواهد بالا و پایین می‌رود. بورس تهران چند ویژگی خاص دارد که خواندن این دو الگو را عوض می‌کند.

دامنه‌ی نوسان، طول کندل را کوتاه می‌کند

در بورس ایران قیمت هر سهم در یک روز فقط تا سقف و کف مجاز، یعنی دامنه‌ی نوسان، جابه‌جا می‌شود. برای همین کندل‌ها نمی‌توانند هر قدر بخواهند بلند شوند. «بدنه‌ی بلند» را باید با کندل‌های معمول همان سهم سنجید، نه با تعریف کتاب. دامنه هم در همه‌ی بازارها یکسان نیست؛ برای فرقش نوشته‌ی تفاوت بازار اول و دوم فرابورس را ببینید.

صف خرید و صف فروش

وقتی سهمی سه روز پشت سر هم در صف خرید بسته می‌شود، شکل کندل‌ها شبیه سه سرباز است. ولی معنایش کمی فرق دارد: صف یعنی تقاضا آن‌قدر زیاد بوده که قیمت به سقف مجاز چسبیده. اینجا به جای شکل کندل، به حجم صف و ورود پول حقیقی (معامله‌گرهای فردی) نگاه کنید. صفی که روز سوم کوچک‌تر می‌شود یا سر ساعت آخر ریخته می‌شود، همان سرباز خسته است. همین را برای سه کلاغ با صف فروش در نظر بگیرید.

قیمت پایانی یا قیمت آخرین معامله؟

در بورس ایران دو قیمت بسته شدن داریم: قیمت پایانی (میانگین وزنی معامله‌های روز) و قیمت آخرین معامله. نرم‌افزارهای نمودار یکی از این دو را بسته شدن کندل می‌گذارند. گاهی با یکی از این‌ها سایه‌ی بالا کوتاه است و با دیگری بلند. پس پیش از اینکه سربازها را باور کنید، ببینید نمودارتان با کدام قیمت ساخته شده است.

پس در بورس تهران، این دو الگو را همیشه کنار صف، حجم و دامنه‌ی نوسان بخوانید. شکل خالی کافی نیست.

حد ضرر را کجا بگذاریم؟ ورود و خروج با مثال

اینجا قصد ندارم سیگنال خرید یا فروش بدهم. فقط می‌خواهم نشان بدهم کسی که با این الگوها معامله می‌کند، چه چیزهایی را باید از قبل روشن کند: ورود، حد ضرر و هدف.

یک مثال عددی برای سه سرباز سفید

فرض کنیم سهم «الف» چند هفته ریخته و روی حمایت ۱۰٬۰۰۰ تومانی رسیده است. بعد این سه کندل ساخته می‌شود (عددها فقط مثال‌اند):

مثال فرضی سه کندل سه سرباز سفید در سهم «الف» (تومان)

کندل	باز شدن	پایین‌ترین	بالاترین	بسته شدن
اول	۱۰٬۰۵۰	۱۰٬۰۰۰	۱۰٬۴۲۰	۱۰٬۴۰۰
دوم	۱۰٬۳۰۰	۱۰٬۲۸۰	۱۰٬۷۸۰	۱۰٬۷۵۰
سوم	۱۰٬۶۵۰	۱۰٬۶۲۰	۱۱٬۱۳۰	۱۱٬۱۰۰

هر کندل داخل بدنه‌ی قبلی باز شده، بالاتر بسته شده و سایه‌ی بالایش فقط ۲۰ تا ۳۰ تومان است. شکل درست است. حالا سه عدد را حساب کنیم.

1. ورود: آدم محتاط بعد از بسته شدن کندل سوم یا بعد از یک کندل تایید وارد می‌شود. نزدیک ۱۱٬۱۰۰ تومان.
2. حد ضرر محافظه‌کارانه: کمی زیر کف کندل اول، مثلا ۹٬۹۵۰ تومان. اگر قیمت به زیر کف الگو برگردد، یعنی سربازها شکست خورده‌اند. ریسک هر سهم ۱٬۱۵۰ تومان است؛ یعنی حدود ۱۰٪.
3. هدف: نزدیک‌ترین مقاومت قبلی. فرض کنید ۱۲٬۸۰۰ تومان باشد. سود ممکن ۱٬۷۰۰ تومان است.

سود ممکن ۱٬۷۰۰ و ریسک ۱٬۱۵۰؛ یعنی نسبت حدود ۱٫۵ به ۱. این نسبت برای خیلی‌ها کم است. ایراد همیشگی سه سرباز همین‌جاست: چون سه کندل بلند ساخته شده، تا الگو کامل شود قیمت راه زیادی رفته و حد ضرر دور می‌افتد.

دو راه برای بهتر کردن نسبت

• صبر برای پولبک: پولبک یعنی قیمت بعد از رشد کمی برگردد و نفسی تازه کند. اگر سهم «الف» تا وسط بدنه‌ی کندل سوم، حدود ۱۰٬۸۷۰ تومان، برگردد و آنجا بایستد، ورود از آنجا هم ریسک را کم می‌کند هم سود ممکن را بیشتر.
• حد ضرر نزدیک‌تر: بعضی‌ها حد ضرر را زیر کف کندل دوم (اینجا حدود ۱۰٬۲۵۰) می‌گذارند. ریسک کمتر می‌شود، ولی احتمال اینکه یک نوسان عادی شما را بیرون بیندازد بیشتر است.

برای سه کلاغ سیاه همه چیز برعکس است. کسی که سهم را دارد، می‌تواند بعد از کامل شدن الگو بخشی از سود را بگیرد یا حد ضررش را بالا بیاورد. در بورس ایران که فروش استقراضی برای بیشتر مردم در دسترس نیست، کاربرد اصلی سه کلاغ همین «زنگ هشدار برای دارنده‌ی سهم» است. اگر قیمت به بالای سقف کندل اول برگردد، هشدار باطل شده است.

پس پیش از ورود این سه عدد را روی کاغذ بنویسید. اندازه‌ی معامله را هم مدیریت سرمایه و ریسک تعیین می‌کند، نه هیجان سه روز سبز.

اشتباه‌های رایج با این دو الگو

• دیدن سرباز در هر سه کندل سبز. وسط یک بازار بی‌جهت، سه روز سبز اتفاق کوچکی است. الگو فقط بعد از یک روند روشن معنا دارد.
• خریدن روی کندل سوم بعد از یک رشد بزرگ. اگر سهم پیش از سربازها هم کلی بالا رفته، کندل سوم ممکن است سقف کوتاه‌مدت باشد، نه شروع راه.
• نادیده گرفتن سایه‌ی بالا. کندل سومی با سایه‌ی بالای بلند، تقریبا همیشه خبر بدی است.
• فراموش کردن حجم. سربازی که حجمش کم است، بیشتر وقت‌ها راه درازی نمی‌رود.
• معامله بی حد ضرر. هیچ الگویی قطعی نیست. کسی که حد ضرر ندارد، با یک شکست الگو ضرر چند معامله‌ی خوب را پس می‌دهد.
• ترس بی‌جا از هر سه کلاغ. سه کلاغ وسط یک اصلاح عادی در روند صعودی بلندمدت، گاهی فقط یک نفس‌گیری است. اول روند بزرگ‌تر را ببینید.

رابطه با الگوهای بازگشتی دیگر

سه سرباز سفید و سه کلاغ سیاه از خانواده‌ی الگوهای بازگشتی‌اند؛ یعنی الگوهایی که از احتمال عوض شدن جهت روند خبر می‌دهند. ستاره صبحگاهی و شامگاهی هم سه‌کندلی‌اند، ولی کندل وسطشان کوچک و مردد است. الگوی پوشا همین پیام را در دو کندل می‌دهد و مارابوزو یک کندل بلند تک و بی‌سایه است؛ سه سرباز را می‌شود سه کندل نزدیک به مارابوزو دانست که پشت سر هم آمده‌اند.

الگوهای کندلی معمولا داخل الگوهای نموداری بزرگ‌تر پیدا می‌شوند. مثلا سه سرباز سفید گاهی روی کف دوم یک کف دوقلو ساخته می‌شود و شکست خط گردن را خبر می‌دهد. وقتی این دو با هم جور شوند، حرفشان خیلی محکم‌تر است.

سوالات متداول

جمع‌بندی

سه سرباز سفید و سه کلاغ سیاه یکی از ساده‌ترین قصه‌های کندل‌شناسی را تعریف می‌کنند: یک طرف بازار سه روز پشت سر هم، بی‌وقفه، جلو آمده است. شکلشان را در یک دقیقه یاد می‌گیرید. سختی کار در دیدن جای الگو، حجم، کندل سوم و در بورس تهران، صف و دامنه‌ی نوسان است.

پس دفعه‌ی بعد که سه کندل سبز بلند دیدید، اول چک‌لیست بالا را مرور کنید، بعد ورود و حد ضرر و هدف را بنویسید، و تازه آن‌وقت تصمیم بگیرید. اگر می‌خواهید این الگوها را کنار بقیه‌ی ابزارهای تکنیکال و منظم یاد بگیرید، از آموزش تحلیل تکنیکال شروع کنید.