معاملات صوری (Wash Trading) چیست؟ تشخیص حجم ساختگی در بورس و رمزارز
فهرست مطالب۱۱ بخش
- معاملات صوری چیست؟ یک مثال ساده
- چرا کسی برای معامله با خودش کارمزد می‌دهد؟
- معاملات صوری با پامپ و دامپ و اردر ترس چه فرقی دارد؟
- معاملات صوری در بورس ایران چطور دیده میشود؟
- چطور حجم ساختگی را تشخیص دهیم؟ چک‌لیست بورس
- در بورس ایران معاملات صوری جرم است؟
- معاملات صوری در بازار رمزارز: چرا رایجتر است؟
- چرا برخی صرافیها حجم ساختگی میسازند؟
- معاملات صوری در NFT
- چک‌لیست تشخیص حجم ساختگی در رمزارز
- اشتباه‌های رایج درباره‌ی حجم معاملات
- اگر به معاملهی صوری شک کردیم، چه کنیم؟
- سوالات متداول
فرض کنید سر کوچه دو مغازه‌ی میوه‌فروشی هست. جلوی یکی همیشه شلوغ است و جلوی دیگری خلوت. شما هم احتمالا از مغازه‌ی شلوغ خرید می‌کنید. حالا اگر بفهمید بیشتر آن جمعیت، فامیل‌های خود صاحب مغازه‌اند که فقط آمده‌اند شلوغ نشان بدهند، چه حسی پیدا می‌کنید؟
معاملات صوری (Wash Trading) یعنی یک نفر یا یک گروه، یک دارایی را بین حساب‌های خودش خرید و فروش کند تا حجم معاملات زیاد دیده شود، بی آنکه مالک واقعی عوض شود. نتیجه‌اش حجم ساختگی است: تابلو شلوغ نشان می‌دهد، ولی خریدار تازه‌ای در کار نیست. این کار نوعی دستکاری بازار است، هم در بورس و هم در بازار رمزارز.
در این راهنما با هم می‌بینیم معاملات صوری دقیقا چطور انجام میشود، چرا کسی حاضر است برایش کارمزد بدهد، قانون ایران درباره‌اش چه می‌گوید، و مهم‌تر از همه، چطور حجم ساختگی را خودمان تشخیص بدهیم.
معاملات صوری چیست؟ یک مثال ساده
کلمه‌ی «صوری» یعنی ظاهری؛ چیزی که فقط شکلش واقعی است. معاملهی صوری هم ظاهرش معامله است: یک خریدار، یک فروشنده، یک قیمت. ولی در باطن، هر دو طرف یک نفرند. پول از یک جیب درمی‌آید و به جیب دیگرِ همان آدم می‌رود.
به انگلیسی به آن Wash Trading می‌گویند. Wash یعنی شستن؛ انگار دارایی را در یک دور «می‌شویند» و همان را پس می‌گیرند. چیزی جابه‌جا نشده، فقط عدد حجم بالا رفته است.
بیایید با یک مثال فرضی جلو برویم. آقای الف دو کد بورسی در اختیار دارد: یکی به نام خودش و یکی به نام یکی از نزدیکانش. او از کد اول ۱۰۰ هزار سهم را به قیمت هزار تومان میفروشد و با کد دوم همان را می‌خرد. بعد برعکس. اگر این رفت‌وبرگشت را ده بار در روز تکرار کند، چه اتفاقی می‌افتد؟
- هر رفت‌وبرگشت ۲۰۰ هزار سهم حجم می‌سازد. ده بار یعنی ۲ میلیون سهم حجم.
- ارزش این معاملات روی تابلو حدود ۲ میلیارد تومان نشان داده میشود.
- ولی سهم‌های آقای الف در پایان روز دقیقا همان است که صبح بود. هیچ‌کس تازه‌ای وارد نشده.
این عددها فقط مثال‌اند. پس معاملهی صوری یعنی ساختن «جمعیت جلوی مغازه» با آدم‌های خودی.
چرا کسی برای معامله با خودش کارمزد می‌دهد؟
شاید بپرسید این کار که هزینه دارد. درست است. در بورس ایران، طبق جدول‌هایی که منتشر شده، کارمزد یک خرید و یک فروش روی هم حدود ۱٫۲۵٪ ارزش معامله میشود (نرخ دقیق را از کارگزاری خودتان بپرسید). پس آقای الف برای هر رفت‌وبرگشتِ ۱۰۰ میلیون تومانی، حدود یک میلیون و ۲۵۰ هزار تومان می‌پردازد. ده بار یعنی حدود ۱۲ و نیم میلیون تومان در یک روز.
آدم عاقل این پول را بی‌دلیل خرج نمی‌کند. هدف‌های معمول این‌هاست:
- جذب خریدار تازه. خیلی‌ها فیلتر حجم می‌گذارند و سهم‌های پرحجم را دنبال می‌کنند. حجم ساختگی سهم را در این فیلترها بالا می‌آورد.
- فروختن به قیمت بهتر. اگر آقای الف ۵ میلیون سهم دیگر هم داشته باشد و با این شلوغی بتواند آن‌ها را ۱۵٪ گرانتر بفروشد، حدود ۷۵۰ میلیون تومان بیشتر گیرش می‌آید. ۱۲ و نیم میلیون خرج، ۷۵۰ میلیون سود. حساب ساده است.
- نشان دادن نقدشوندگی ساختگی. سهم یا رمزارزی که کسی معامله‌اش نمی‌کند، «مرده» به نظر می‌رسد. حجم صوری به آن ظاهر زنده می‌دهد.
- رتبه گرفتن. در دنیای رمزارز، سایت‌های رتبهبندی، صرافیها و پروژه‌ها را تا حدی بر اساس حجم مرتب می‌کنند. حجم بیشتر یعنی جای بالاتر و دیده شدن بیشتر.
پس معاملهی صوری خودش سود نمی‌دهد. سودش از جیب کسی درمی‌آید که فریب حجم را می‌خورد و دیرتر از همه وارد میشود.
معاملات صوری با پامپ و دامپ و اردر ترس چه فرقی دارد؟
دستکاری قیمت چند شکل دارد و این‌ها گاهی با هم قاطی می‌شوند. جدول زیر فرق‌ها را کنار هم می‌گذارد.
| روش | چه کاری می‌کنند؟ | چه چیزی را جعل می‌کنند؟ | قانونی است؟ |
|---|---|---|---|
| معاملات صوری | خرید و فروش بین حساب‌های خودی | حجم و نقدشوندگی | نه |
| معاملات تبانی | چند نفر با هم قرار می‌گذارند و به هم می‌فروشند | حجم و گاهی قیمت | نه |
| اردر ترس و حمایت | سفارش بزرگ می‌گذارند و پیش از اجرا برمی‌دارند | عمق صف خرید یا فروش | نه |
| پامپ و دامپ | با شایعه و تبلیغ قیمت را بالا می‌برند و بالا می‌فروشند | قیمت و هیجان | نه |
| بازارگردانی | نهاد مجوزدار دو طرف تابلو سفارش می‌گذارد | هیچ چیز؛ معاملهی واقعی با دیگران است | بله، با قرارداد و نظارت |
همان‌طور که می‌بینید، معاملهی صوری بیشتر دنبال جعل حجم است، نه لزوما جعل قیمت. ولی معمولا قدم اول یک نقشهی بزرگ‌تر است. اول حجم میسازند، بعد شایعه پخش می‌کنند، بعد بالا می‌فروشند. درباره‌ی شکل دوم، یعنی سفارش‌های نمایشی، در مقاله‌ی اردر ترس و اردر حمایت در بورس مفصل نوشته‌ام. درباره‌ی گروه‌های تلگرامی رمزارز هم خطرات سیگنال‌های تقلبی و گروه‌های پامپ و دامپ را بخوانید.
یک نکته‌ی مهم درباره‌ی ردیف آخر: بازارگردان هم هر روز در دو طرف تابلو حاضر است. ولی او با مردم معامله میکند، تعهد رسمی دارد و زیر نظر سازمان بورس است. پس هر حجم ثابت و منظمی را صوری فرض نکنید.
معاملات صوری در بورس ایران چطور دیده میشود؟
در بورس ایران، خرید و فروش با یک کد واحد عملا معنایی ندارد. برای همین معاملهی صوری معمولا با چند کد انجام میشود که پشتشان یک نفر یا یک گروه است: کد خود شخص، همسر، فرزند، کارمند، یا چند شرکت وابسته. اهل بازار به جابهجایی سهم بین این کدها «کد به کد» می‌گویند.
البته هر کد به کدی صوری نیست. گاهی یک حقوقی واقعا سهمش را به حقوقی دیگری میفروشد، یا سهامدار عمده سهم را برای کارهای مالیاتی و اداری جابه‌جا میکند. این‌ها معاملهی واقعی‌اند. ما دنبال چیزی هستیم که بارها و بارها، رفت‌وبرگشت تکرار شود و هدفش فقط عدد حجم باشد. در مقاله‌ی کد به کد در بورس چیست روش دیدن این جابه‌جایی‌ها را با تصویر نشان داده‌ایم.
پس در بورس، ردپای معاملهی صوری بیشتر در ریز معاملات و آمار حقیقی و حقوقی پیدا میشود، نه فقط در عدد حجم.
چطور حجم ساختگی را تشخیص دهیم؟ چک‌لیست بورس
اولین زنگ خطر همان «حجم مشکوک» است: روزی که حجم سهم چند برابر روزهای عادی میشود. روش پیدا کردنش را در مقاله‌ی حجم مشکوک چیست و مبنای مقایسه را در میانگین حجم ماه گفته‌ام. ولی حجم مشکوک فقط می‌گوید «چیزی عوض شده». برای اینکه بفهمیم این حجم واقعی است یا صوری، این نشانه‌ها را کنار هم بگذارید:
- حجم زیاد، قیمت بیحرکت. میلیون‌ها سهم دست‌به‌دست شده، ولی قیمت پایانی تقریبا همان دیروز است. خریدار واقعی معمولا قیمت را جابه‌جا میکند.
- معاملههای هماندازه و پشتسرهم. در ریز معاملات ده‌ها معامله با حجم دقیقا یکسان، با یک قیمت و در فاصله‌ی چند ثانیه می‌بینید.
- تعداد کم خریدار و فروشنده. حجم بزرگ است، ولی فقط چند کد خریده و چند کد فروخته‌اند. یعنی سرانه‌ی خرید و فروش غیرعادی بالاست.
- خرید و فروش هم‌وزن. حجم خرید یک گروه (مثلا حقوقی‌ها) تقریبا برابر حجم فروش همان گروه است. انگار پول از یک دست به دست دیگر رفته.
- بی‌خبری. در کدال هیچ اطلاعیه‌ی تازه‌ای نیامده که این شلوغی را توضیح بدهد.
- تکرار در چند روز. همین الگو چند روز پشت هم، معمولا در ساعت‌های مشخصی از روز، تکرار میشود.
- شایعه پشت سر حجم. بعد از چند روز حجم بالا، ناگهان در کانال‌ها و گروه‌ها «خبر خوب» درباره‌ی سهم پخش میشود.
هیچکدام از این نشانه‌ها بهتنهایی ثابت نمی‌کند معامله صوری است. ولی وقتی سه چهار تا با هم جمع شدند، حواس‌تان را جمع کنید. خواندن این عددها در تابلو همان مهارتی است که در تابلوخوانی در بورس یاد می‌دهیم.
پس دفعه‌ی بعد که سهمی در فیلتر حجم بالا آمد، پیش از خرید ریز معاملاتش را باز کنید و از خودتان بپرسید: این جمعیت واقعی است یا فامیل صاحب مغازه؟
در بورس ایران معاملات صوری جرم است؟
کوتاه بگویم: بله. قانون بازار اوراق بهادار که سال ۱۳۸۴ تصویب شد، در مادهی ۴۶ برای چند کار مجازات گذاشته است. بند ۳ این ماده درباره‌ی کسی است که با انجام معامله یا سفارش، ظاهری گمراهکننده از روند معاملات بسازد، قیمت کاذب ایجاد کند یا دیگران را به خرید و فروش وسوسه کند. معاملهی صوری درست همین «ظاهر گمراهکننده» است.
مجازاتی که در متن این ماده آمده، حبس تعزیری از سه ماه تا یک سال، یا جزای نقدی دو تا پنج برابر سودی است که به دست آمده یا زیانی که از آن فرار شده، یا هر دو. تعیین مجازات با دادگاه است، نه سازمان بورس.
جدا از دادگاه، ناظر بازار هم ابزار خودش را دارد. در عمل ممکن است:
- نماد برای بررسی بسته شود (توقف نماد).
- معاملات مشکوک باطل شود.
- کد معاملاتی افرادِ درگیر مسدود شود. دلیل‌های مسدود شدن کد را در مقاله‌ی ممنوع‌المعامله در بورس گفته‌ام.
- پرونده برای رسیدگی کیفری فرستاده شود.
منصفانه بگویم، اثبات این جرم ساده نیست. باید نشان داد کدهای دو طرف به یک نفر وصل‌اند و هدف، گمراه کردن بازار بوده است. برای همین خیلی از این پرونده‌ها به نتیجه‌ی قضایی نمی‌رسند. ولی این دلیل نمی‌شود که خطرش برای خریدار کمتر باشد.
معاملات صوری در بازار رمزارز: چرا رایجتر است؟
در بورس، هر کد بورسی با کد ملی ثبت میشود و ناظر میتواند ببیند پشت هر معامله چه کسی است. در بسیاری از صرافیهای رمزارز دنیا این نظارت ضعیف‌تر است. یک نفر میتواند با ربات، هزاران معاملهی کوچک در دقیقه بین حساب‌های خودش انجام دهد.
چقدر جدی است؟ در سال ۲۰۱۹ یک شرکت مدیریت دارایی آمریکایی در گزارشی به کمیسیون بورس آمریکا ادعا کرد حدود ۹۵٪ حجم گزارش‌شده‌ی بیت‌کوین در صرافی‌هایی که بررسی کرده بود ساختگی است. پژوهشی دانشگاهی هم که سال ۲۰۲۳ در مجله‌ی Management Science چاپ شد، برآورد کرد در صرافیهای بی‌نظارتِ بررسی‌شده، به‌طور میانگین بیش از ۷۰٪ حجم گزارش‌شده صوری بوده است. همان پژوهش در صرافیهای تحت نظارت چنین الگویی پیدا نکرد.
این عددها برای چند سال پیش‌اند و وضع امروز هر صرافی فرق میکند. ولی درس‌شان روشن است: حجمی که یک صرافی اعلام میکند، لزوما حجم واقعی نیست.
چرا برخی صرافیها حجم ساختگی میسازند؟
همان منطق مغازه‌ی شلوغ است. صرافی پرحجم امن‌تر و پرمشتری‌تر به نظر می‌رسد. چند دلیل دیگر هم هست:
- جای بالاتر در جدولهای رتبهبندی سایت‌هایی مثل کوین مارکت کپ.
- جذب پروژه‌هایی که می‌خواهند توکن‌شان در صرافی پرحجم فهرست شود و گاهی برای این کار پول می‌دهند.
- نشان دادن نقدشوندگی بیشتر به معامله‌گرانی که می‌خواهند بی‌دردسر بخرند و بفروشند.
گاهی هم خود صرافی نیست. سازنده‌ی یک توکن کوچک، یا کسی که مقدار زیادی از آن را دارد، با ربات حجم می‌سازد تا توکن «داغ» به نظر برسد. این الگو را در خیلی از میم کوین‌ها دیده‌ایم.
معاملات صوری در NFT
در دوره‌ی اوج NFTها، معاملهی صوری یکی از بزرگ‌ترین مشکل‌ها بود. یک نفر یک توکن را چند بار بین کیف پولهای خودش، هر بار گرانتر، می‌فروخت. تاریخچهی قیمت روی بلاکچین می‌گفت «این اثر مدام گرانتر شده»، در حالی که خریدار واقعی‌ای نبود. گاهی هم هدف، گرفتن جایزه‌هایی بود که برخی بازارها برای حجم معامله می‌دادند.
خبر خوب این است که روی بلاکچین همهچیز ثبت میشود. اگر یک توکن بین سه چهار کیف پول دست‌به‌دست شده و پول خرید هر بار از همان کیف پولی آمده که پیش‌تر فروخته، احتمال معاملهی صوری بالاست. درباره‌ی این بازار و ریسک‌هایش در مقاله‌ی NFT چیست بیشتر نوشته‌ایم.
پس در رمزارز، پیش از اینکه حجم را باور کنید، بپرسید: این حجم کجا ساخته شده و چند نفر واقعا پشتش هستند؟
چک‌لیست تشخیص حجم ساختگی در رمزارز
این چند پرسش را پیش از خرید یک رمزارز کم‌شناخته از خودتان بپرسید:
- نسبت حجم به ارزش بازار چقدر است؟ اگر حجم ۲۴ ساعته‌ی یک توکن کوچک چند برابر کل ارزش بازارش باشد، یعنی هر سکه در یک روز چند بار دست‌به‌دست شده. این برای یک پروژه‌ی گمنام عجیب است.
- عمق دفتر سفارش با حجم جور درمی‌آید؟ اگر روزانه میلیون‌ها دلار معامله میشود ولی در دفتر سفارش فقط چند هزار دلار سفارش هست، حجم احتمالا واقعی نیست.
- حجم در یک صرافی جمع شده؟ رمزارز واقعی معمولا در چند بازار معامله میشود. اگر بیشتر حجم فقط در یک جای ناشناخته است، احتیاط کنید.
- حجم شبانه‌روز صاف است؟ آدم‌ها می‌خوابند. حجمی که ساعت سه صبح و ظهر یک اندازه است، بوی ربات می‌دهد.
- اندازه‌ی معامله‌ها تکراری است؟ معاملههای پشتسرهم با عددهای یکسان یا خیلی گرد، نشانه‌ی برنامه است، نه آدم.
- چند کیف پول واقعی دارد؟ برای توکن‌های روی بلاکچین، تعداد دارندگان و پراکندگی‌شان را ببینید. اگر چند کیف پول بیشتر توکن‌ها را دارند، هم حجم و هم قیمت در دست آن‌هاست. آدرس درست توکن را هم از روی آدرس قرارداد هوشمندش چک کنید.
قیمت لحظه‌ای ارزهای بزرگ را می‌توانید در صفحه‌ی قیمت ارزهای دیجیتال امروز ببینید. ولی یادتان باشد، بیشترِ حجم ساختگی سراغ ارزهای کوچک و گمنام می‌رود، نه بیت‌کوین.
اشتباه‌های رایج درباره‌ی حجم معاملات
- «حجم زیاد یعنی پول هوشمند آمده.» نه لزوما. حجم جهت ندارد و میتواند ساختگی باشد. حجم را کنار قیمت، سرانه و خبر بخوانید.
- «هر کد به کدی تقلب است.» نه. جابهجایی بین حقوقی‌ها، معاملهی بلوکی و کار بازارگردان می‌توانند کاملا قانونی باشند.
- «نقدشوندگی یعنی همان حجم.» نقدشوندگی یعنی وقتی خواستید بفروشید، خریدار واقعی باشد. سهمی که فقط حجم صوری دارد، روز فروش خریدار ندارد. درباره‌ی این فرق در نقدشوندگی چیست نوشته‌ام.
- «معاملات صوری همان قاعده‌ی مالیاتی Wash Sale است.» نه. Wash Sale قاعده‌ای مالیاتی در آمریکاست برای کسی که با ضرر میفروشد و زود دوباره می‌خرد تا مالیاتش کم شود. ربطی به جعل حجم ندارد.
پس حجم را مثل صدای جمعیت بشنوید: خبر از چیزی می‌دهد، ولی باید ببینید جمعیت واقعی است یا نه.
اگر به معاملهی صوری شک کردیم، چه کنیم؟
- با هیجان وارد نشوید. اگر سهم یا توکن فقط به خاطر حجم به چشم‌تان آمده، صبر کنید تا خبر یا دلیل بنیادی پیدا شود.
- ریز معاملات و آمار حقیقی و حقوقی را ببینید. همان چک‌لیست بالا را یک بار مرور کنید.
- به شایعه‌ها اعتماد نکنید. پیام «فردا سقف می‌خورد» بعد از چند روز حجم بالا، الگوی کلاسیک نقشهی دستکاری است. برای رمزارز هم نشانههای پروژههای اسکم را بشناسید.
- گزارش بدهید. اگر در بورس مورد مشکوکی دیدید، سامانه‌ی شکایت و گزارش تخلف سازمان بورس راه رسمی آن است.
تصمیم نهایی با خودتان است. ولی تجربه‌ی بازار می‌گوید کسی که دنبال شلوغی می‌دود، معمولا آخرین نفری است که می‌رسد.
سوالات متداول
معاملات صوری چیست؟
معاملات صوری یعنی یک نفر یا یک گروه، یک سهم یا رمزارز را بین حساب‌های خودش خرید و فروش کند تا حجم معاملات زیاد دیده شود. مالک واقعی عوض نمی‌شود و هدف، فریب دادن دیگران با حجم ساختگی است.
چطور حجم ساختگی را تشخیص دهیم؟
حجم زیاد با قیمت بیحرکت، معاملههای هماندازه و پشتسرهم، تعداد کم خریدار و فروشنده، نبود خبر تازه و تکرار الگو در چند روز نشانههای اصلیاند. هیچکدام بهتنهایی کافی نیست، ولی جمع چند نشانه جدی است.
در بورس ایران معاملات صوری جرم است؟
بله. بند ۳ مادهی ۴۶ قانون بازار اوراق بهادار ساختن ظاهر گمراهکننده از معاملات را جرم میداند. مجازات آن حبس سه ماه تا یک سال، یا جزای نقدی دو تا پنج برابر سود بهدستآمده، یا هر دو است.
چرا برخی صرافیها حجم ساختگی میسازند؟
برای اینکه پرمشتری و نقدشونده به نظر برسند، در جدولهای رتبهبندی بالاتر بیایند و پروژههای بیشتری را برای فهرست کردن توکن جذب کنند. پژوهشها نشان داده این کار در صرافیهای بینظارت بسیار رایجتر است.
فرق معاملات صوری با پامپ و دامپ چیست؟
معاملهی صوری بیشتر حجم را جعل میکند و پامپ و دامپ قیمت را با شایعه و تبلیغ بالا میبرد تا گروه گردانندگان بالا بفروشند. معمولا معاملهی صوری قدم اول یک نقشهی پامپ و دامپ است.
آیا هر معاملهی کد به کد، معاملهی صوری است؟
نه. کد به کد میتواند فروش واقعی یک حقوقی به حقوقی دیگر یا جابهجایی اداری سهم باشد. وقتی به معاملهی صوری شک میکنیم که جابهجایی رفتوبرگشتی و تکراری باشد و هدفش فقط بالا بردن حجم به نظر برسد.
بازارگردان هم معاملهی صوری میکند؟
نه. بازارگردان نهاد مجوزداری است که با قرارداد و زیر نظر سازمان بورس در دو طرف تابلو سفارش می‌گذارد و با مردم معامله میکند. کار او ساختن نقدشوندگی واقعی است، نه جعل حجم.
معاملات صوری در NFT چطور انجام میشود؟
یک نفر توکن را چند بار بین کیف پولهای خودش، هر بار گرانتر، میفروشد تا تاریخچهی قیمت گران و پرطرفدار نشان دهد. چون همهچیز روی بلاکچین ثبت میشود، با دنبال کردن کیف پولها میشود این الگو را دید.