ویوز (WAVES) چیست؟ ماجرای سقوط، USDN و وضعیت امروز

ویوز (WAVES) یک بلاک‌چین است که سال ۲۰۱۶ ساخته شد تا هر کسی بتواند بی برنامه‌نویسی سنگین، توکن خودش را بسازد. ارز اصلی این شبکه هم ویوز نام دارد. ویوز در فروردین ۱۴۰۱ به سقف حدود ۶۰ دلار رسید، ولی بعد از ماجرای استیبل‌کوین USDN بیش از ۹۹٪ ارزشش را از دست داد و امروز پروژه‌ای کوچک و پرریسک است.

خیلی‌ها اسم ویوز را از سال‌های اول ارز دیجیتال در ایران به یاد دارند. آن روزها جزو ارزهای «معروف» بود و در گروه‌های تلگرامی زیاد اسمش می‌آمد. در این راهنما با هم می‌بینیم ویوز چه بود، چطور کار می‌کند، چرا سقوط کرد و امروز کجا ایستاده است. قیمت لحظه‌ای ارزها را هم همیشه می‌توانید در صفحه‌ی قیمت ارزهای دیجیتال امروز ببینید.

ویوز چیست؟ به زبان ساده

یک کارگاه خیاطی را تصور کنید که چرخ، قیچی و الگوی آماده دارد. شما فقط پارچه می‌آورید و لباس خودتان را می‌دوزید. لازم نیست چرخ خیاطی بسازید. ویوز برای ساختن توکن، همین کارگاه بود.

در بیشتر بلاک‌چین‌ها برای ساختن یک توکن تازه باید یک قرارداد هوشمند بنویسید؛ یعنی برنامه‌ای که روی بلاک‌چین اجرا می‌شود. در ویوز ساختن توکن یک کار ساده و آماده بود: نام، تعداد و چند مشخصه‌ی دیگر را وارد می‌کردید و توکن ساخته می‌شد. کارمزد این کار هم مبلغی ثابت به خود ویوز بود.

پس ویوز دو چیز است:

• شبکه‌ی ویوز: یک بلاک‌چین مستقل، مثل یک دفتر حساب عمومی که هزاران رایانه آن را نگه می‌دارند.
• ارز ویوز (WAVES): کوین اصلی همین شبکه که کارمزد تراکنش‌ها با آن پرداخت می‌شود و برای ایمن نگه داشتن شبکه به کار می‌رود.

اگر فرق کوین و توکن برایتان روشن نیست، کوتاه بگویم: کوین ارز اصلی یک بلاک‌چین است و توکن چیزی است که روی بلاک‌چین دیگران ساخته می‌شود.

ویوز را چه کسی ساخت؟ تاریخچه در یک نگاه

ویوز را الکساندر ایوانف ساخت که بیشتر با نام «ساشا ایوانف» شناخته می‌شود. او پیش از ویوز هم در دنیای ارز دیجیتال فعال بود. پول اولیه‌ی پروژه سال ۲۰۱۶ با یک عرضه‌ی اولیه‌ی سکه (ICO) جمع شد؛ یعنی مردم پیش از راه افتادن شبکه، با بیت‌کوین ویوز پیش‌خرید کردند. این یکی از ICOهای بزرگ آن سال بود.

جدول زیر مهم‌ترین پیچ‌های داستان ویوز را نشان می‌دهد.

مهم‌ترین رویدادهای تاریخ ویوز

زمان	چه شد	معنی‌اش برای دارنده
۲۰۱۶ (۱۳۹۵)	عرضه‌ی اولیه و راه افتادن شبکه	ویوز با وعده‌ی «ساختن توکن برای همه» وارد بازار شد
۲۰۱۷ تا ۲۰۲۰	آمدن زبان قرارداد هوشمند Ride و برنامه‌های غیرمتمرکز	ویوز از «کارخانه‌ی توکن» به پلتفرم برنامه‌سازی تبدیل شد
۲۰۲۰ تا ۲۰۲۱	رشد استیبل‌کوین USDN و پلتفرم وام‌دهی ویرس (Vires)	بخش بزرگی از پول شبکه به این دو گره خورد
فروردین ۱۴۰۱ (اواخر مارس ۲۰۲۲)	سقف تاریخی حدود ۶۰ دلار	رشد چندبرابری در چند هفته، با شک جدی به ساختگی بودن
فروردین ۱۴۰۱ (آوریل ۲۰۲۲)	جدا شدن USDN از یک دلار و سقوط ویوز	شروع ریزشی که دیگر جبران نشد
بهمن ۱۴۰۱ (ژانویه ۲۰۲۳)	تغییر نام USDN به XTN	پذیرش رسمی اینکه این توکن دیگر دلار نیست
۲۰۲۳ و ۲۰۲۴	کنار گذاشته شدن ویوز از چند صرافی بزرگ	خرید و فروش سخت‌تر و نوسان بیشتر
۲۰۲۴ تا ۱۴۰۵	برنامه‌ی بازسازی با لایه‌ی دوم «یونیتس» (Units Network) و ارتقاهای فنی	تلاش برای برگشت؛ هنوز نتیجه‌ی روشنی نداده

پس ویوز یک داستان سه‌پرده‌ای دارد: شروعی امیدوارکننده، اوجی پرسروصدا، و سقوطی که هنوز سایه‌اش روی پروژه است.

ویوز چطور کار می‌کند؟ اثبات سهام اجاره‌ای (LPoS)

هر بلاک‌چین باید راهی داشته باشد که معلوم کند چه کسی بلاک بعدی را بسازد. بیت‌کوین برای این کار از استخراج با برق و دستگاه استفاده می‌کند. ویوز از روشی به نام «اثبات سهام اجاره‌ای» یا LPoS استفاده می‌کند که نوعی اثبات سهام است.

در اثبات سهام، هر کس ارز بیشتری از شبکه را کنار گذاشته باشد، شانس بیشتری برای ساختن بلاک و گرفتن پاداش دارد. ولی برای راه انداختن یک «نود» یعنی رایانه‌ای که بلاک می‌سازد، باید مقدار قابل توجهی ویوز داشته باشید. آدم معمولی این‌قدر ندارد.

اینجا «اجاره» به کار می‌آید. فرض کنید یک باغ کوچک دارید که به‌تنهایی ارزش کشاورزی ندارد. آن را به کشاورز همسایه اجاره می‌دهید؛ او زمین‌ها را یکی می‌کند، کشت می‌کند و بخشی از محصول را به شما می‌دهد. زمین هم همچنان به نام خودتان است.

در ویوز هم دارنده‌ی کوچک، ویوزش را به یک نود «اجاره» می‌دهد. ارز از کیف پول خودش بیرون نمی‌رود و هر وقت بخواهد اجاره را لغو می‌کند. نود با جمع شدن این سهم‌ها شانس بیشتری برای ساختن بلاک پیدا می‌کند و بخشی از پاداش را به اجاره‌دهنده‌ها پس می‌دهد. این شبیه استیکینگ است، با این فرق که پول قفل نمی‌شود.

پس LPoS برای آدم‌های معمولی راه ساده‌ای بود که در ایمن نگه داشتن شبکه سهیم شوند. ولی یادتان باشد: پاداش اجاره با خود ویوز پرداخت می‌شود. اگر قیمت ویوز ۹۰٪ پایین بیاید، پاداش چند درصدی هیچ کمکی به جبران آن نمی‌کند.

ویوز به چه دردی می‌خورد؟ کاربردها

روی کاغذ، ویوز امکانات زیادی داشت. مهم‌ترین‌هایش این‌ها بود:

• توکن‌سازی: ساختن توکن برای یک پروژه، یک باشگاه یا حتی امتیاز وفاداری یک فروشگاه، با چند کلیک.
• برنامه‌های غیرمتمرکز (DApp): برنامه‌هایی که به جای سرور یک شرکت، روی بلاک‌چین اجرا می‌شوند. درباره‌اش در مقاله‌ی Dapp چیست مفصل نوشته‌ام.
• زبان Ride: زبان ساده‌ای برای نوشتن قرارداد هوشمند که عمدا محدود طراحی شده تا خطای برنامه‌نویسی کمتر شود.
• کارمزد کم و تایید سریع: تراکنش‌ها در حد چند ثانیه تا یک دقیقه تایید می‌شدند و کارمزدشان ناچیز بود.
• دیفای: وام‌دهی، استخر نقدینگی و استیبل‌کوین داخل همین شبکه. دیفای یعنی خدمات مالی بی بانک و بی واسطه؛ توضیحش را در دیفای چیست ببینید.

همه‌ی این‌ها خوب به نظر می‌رسد. مشکل این بود که بخش بزرگی از «دیفای ویوز» در عمل دور یک توکن می‌چرخید. و همین توکن پروژه را زمین زد.

چرا قیمت ویوز سقوط کرد؟ ماجرای USDN

این پرسشی است که بیشتر از همه از من می‌پرسند. جواب کوتاه این است: ویوز به یک «دلار دیجیتال» تکیه کرده بود که پشتوانه‌اش خود ویوز بود. وقتی اعتماد لرزید، این دو با هم پایین آمدند.

USDN چه بود؟

USDN یا «نوترینو دلار» قرار بود همیشه یک دلار بیرزد. ولی پشتش دلار واقعی در بانک نبود. پشتوانه‌اش ویوزی بود که در یک قرارداد هوشمند نگه داشته می‌شد. به این نوع استیبل‌کوین «الگوریتمی» می‌گویند؛ یعنی ثباتش به یک فرمول و به اعتماد مردم بند است، نه به پول نقد در گاوصندوق.

یک تشبیه: فرض کنید کسی چک بکشد و پشتوانه‌اش را سهم شرکت خودش بگذارد. تا وقتی سهم شرکت بالاست، چک معتبر به نظر می‌رسد. ولی اگر سهم بریزد، هم چک بی‌اعتبار می‌شود و هم صاحبش برای پاس کردن چک باید سهم بیشتری بفروشد؛ که قیمت را باز پایین‌تر می‌برد.

حلقه‌ای که قیمت را بالا برد

در اوایل ۲۰۲۲ قیمت ویوز در چند هفته چند برابر شد. چند معامله‌گر و تحلیلگر بازار گفتند این رشد از یک حلقه‌ی ساختگی آمده است. ادعا این بود: در پلتفرم وام‌دهی ویرس، USDN سپرده می‌شد، با آن وام گرفته می‌شد، با وام ویوز خریده می‌شد، ویوز گران‌تر می‌شد و همین چرخه دوباره تکرار می‌شد. ساشا ایوانف این اتهام را رد کرد.

این حلقه تا وقتی قیمت بالا می‌رود همه را خوشحال نگه می‌دارد. ولی مثل دوچرخه است: تا رکاب می‌زنید سرپاست، رکاب را که ول کنید می‌افتد.

دی‌پگ و ریزش

اوایل آوریل ۲۰۲۲ (حدود نیمه‌ی فروردین ۱۴۰۱) قیمت USDN از یک دلار پایین‌تر رفت. به این کنده شدن از یک دلار «دی‌پگ» می‌گویند. هم‌زمان ویوز هم شروع به ریزش کرد. سپرده‌گذاران ویرس دیدند نمی‌توانند پولشان را بیرون بکشند، چون نقدینگی پلتفرم ته کشیده بود.

در ماه‌های بعد USDN چند بار دیگر هم از یک دلار جدا شد. چند ماه بعد، فروپاشی بزرگ ترا و لونا کلاسیک هم بازار را تکان داد و اعتماد به هر دلار الگوریتمی را از بین برد. سرانجام در بهمن ۱۴۰۱ (ژانویه ۲۰۲۳) نام USDN به XTN تغییر کرد و پشتوانه‌اش به سبدی از توکن‌های همین شبکه تبدیل شد. یعنی به زبان ساده پذیرفته شد که این توکن دیگر یک دلار نیست.

بیایید با یک مثال ساده ببینیم ریزش ویوز یعنی چه. این عددها فرضی‌اند و فقط برای فهم بزرگی ماجراست:

1. فرض کنید کسی نزدیک اوج، ۱۰۰ ویوز به قیمت ۶۰ دلار خریده باشد. یعنی ۶٬۰۰۰ دلار.
2. اگر قیمت به حدود ۵۰ سنت برسد، همان ۱۰۰ ویوز می‌شود ۵۰ دلار.
3. یعنی از هر ۱۰۰ دلار، کمتر از ۱ دلار مانده است؛ افتی بیش از ۹۹٪.
4. برای اینکه این آدم فقط به سرمایه‌ی اولش برگردد، قیمت باید بیش از ۱۰۰ برابر شود.

پس سقوط ویوز یک «اصلاح قیمت» معمولی نبود. وقتی پشتوانه‌ی یک پروژه به خودش گره خورده باشد، ضربه دو برابر می‌شود.

ویوز امروز کجاست؟ وضعیت تا آبان ۱۴۰۵

ویوز از بین نرفته و شبکه‌اش هنوز کار می‌کند. ولی دیگر جزو ارزهای بزرگ بازار نیست و ارزش بازارش کسر کوچکی از روزهای اوج است. ارزش بازار یعنی قیمت هر واحد ضرب در تعداد واحدهای در گردش.

چند واقعیت امروز را بدانید:

• کنار گذاشته شدن از صرافی‌ها: در سال‌های ۲۰۲۳ و ۲۰۲۴ چند صرافی بزرگ جهانی ویوز را از فهرستشان برداشتند. نتیجه‌اش نقدشوندگی کمتر است؛ یعنی خریدار و فروشنده‌ی کمتر و پرش‌های تندتر قیمت.
• برنامه‌ی بازسازی: تیم ویوز از ۲۰۲۴ روی یک لایه‌ی دوم به نام «یونیتس» کار می‌کند تا برنامه‌های سازگار با اتریوم را به این شبکه بیاورد. لایه‌ی دوم یعنی یک شبکه‌ی کمکی روی شبکه‌ی اصلی که کارها را سریع‌تر و ارزان‌تر انجام می‌دهد.
• ارتقاهای فنی: در سال ۲۰۲۶ چند ارتقای فنی برای تایید سریع‌تر و قطعی‌تر تراکنش‌ها اعلام شده است. ولی هنوز معلوم نیست این‌ها کاربر و پول تازه‌ای به شبکه بیاورند.
• پرش‌های کوتاه قیمت: ویوز گاهی در یکی دو روز چند ده درصد بالا می‌رود. این بیشتر نشانه‌ی بازار کم‌عمق است تا برگشت واقعی پروژه.

پس ویوز امروز بیشتر یک پروژه‌ی «در حال تلاش برای برگشت» است تا یک پلتفرم فعال و پرکاربرد.

ویوز در کنار رقیب‌ها

برای اینکه جای ویوز را بهتر ببینیم، آن را کنار دو نام آشنا گذاشته‌ام. این جدول درباره‌ی ساختار است، نه پیشنهاد خرید.

مقایسه‌ی ویوز با اتریوم و ترا کلاسیک

ویژگی	ویوز	اتریوم	ترا کلاسیک
سال شروع	۲۰۱۶	۲۰۱۵	۲۰۱۹
روش اجماع	اثبات سهام اجاره‌ای	اثبات سهام	اثبات سهام نمایندگی
هدف اصلی	توکن‌سازی ساده و برنامه‌های غیرمتمرکز	پلتفرم عمومی قرارداد هوشمند	پرداخت با استیبل‌کوین
استیبل‌کوین الگوریتمی	USDN که XTN شد	استیبل‌کوین بومی خودش را ندارد	UST که فروپاشید
وضعیت امروز	کوچک، کم‌نقدشونده، در حال بازسازی	دومین ارز بزرگ بازار	زنده با جامعه‌ی کاربران، بسیار پرریسک

درس این جدول ساده است: فناوری خوب به‌تنهایی کافی نیست. ویوز و ترا هر دو فناوری کارآمدی داشتند، ولی هر دو اعتماد را روی دلاری ساختند که پشتوانه‌ی واقعی نداشت. شرح کامل اتریوم را در اتریوم چیست نوشته‌ام.

آینده‌ی ویوز چگونه است؟

راستش را بخواهید، هیچ‌کس نمی‌داند. هر کس به شما قیمت دقیق ویوز در سال آینده را گفت، حدس می‌زند. صفحه‌های «پیش‌بینی قیمت» که در اینترنت زیاد می‌بینید هم بیشتر برای جذب بازدید نوشته شده‌اند تا تحلیل واقعی.

به جای پیش‌بینی، بیایید ببینیم برگشت ویوز به چه چیزهایی بستگی دارد:

• آیا برنامه‌سازها دوباره روی این شبکه برنامه می‌سازند؟ نشانه‌اش رشد پول قفل‌شده در شبکه است که به آن شاخص TVL می‌گویند.
• آیا لایه‌ی دوم یونیتس کاربر واقعی جذب می‌کند یا فقط روی کاغذ می‌ماند؟
• آیا صرافی‌های بزرگ دوباره ویوز را می‌پذیرند؟
• آیا تیم پروژه می‌تواند اعتمادی را که در ماجرای USDN از دست رفت، برگرداند؟

پس اگر این چهار نشانه را در ماه‌های آینده دنبال کنید، بهتر از هر پیش‌بینی قیمتی می‌فهمید پروژه زنده است یا فقط نفس می‌کشد.

چک‌لیست پیش از هر تصمیم درباره‌ی ویوز

من پیشنهاد خرید یا فروش هیچ ارزی را نمی‌دهم و تصمیم نهایی با خودتان است. ولی اگر به ویوز یا هر پروژه‌ی مشابهی فکر می‌کنید، این پرسش‌ها را از خودتان بپرسید:

• می‌دانم این پروژه امروز دقیقا چه کاری می‌کند، یا فقط اسمش را از قدیم یادم مانده است؟
• پشتوانه‌ی توکن‌های مهم این شبکه چیست؟ آیا به خود پروژه گره خورده است؟
• در صرافی‌ای که استفاده می‌کنم، حجم معامله‌اش کافی است که روز بد بتوانم بفروشم؟
• آخرین خبرهای رسمی پروژه را از کانال خودش خوانده‌ام، نه از گروه تلگرامی؟
• مبلغی که می‌گذارم را اگر صفر شود، زندگی‌ام به هم نمی‌ریزد؟

برای ارزیابی دقیق‌تر هر پروژه، راهنمای ارزیابی یک ارز دیجیتال جدید را هم ببینید.

سه اشتباه رایج درباره‌ی ویوز

1. «قبلا ۶۰ دلار بوده، پس الان ارزان است.» قیمت گذشته هیچ تعهدی برای آینده نمی‌سازد. خیلی از ارزهایی که ۹۹٪ ریختند، هرگز برنگشتند. «ارزان» یعنی کمتر از ارزش واقعی، نه کمتر از قیمت قبلی.
2. «پاداش اجاره سود تضمینی است.» پاداش با خود ویوز پرداخت می‌شود. اگر قیمت بریزد، پاداش هم با آن کوچک می‌شود. سود چند درصدی در برابر ریزش چند ده درصدی چیزی نیست.
3. «دلار دیجیتال یعنی دلار.» ماجرای USDN نشان داد هر توکنی که اسمش دلار است، دلار نیست. همیشه بپرسید پشتش چیست.

اگر می‌خواهید فهرست کامل‌تری از این خطرها را ببینید، مقاله‌ی ریسک‌ها و معایب ارزهای دیجیتال را بخوانید.

سوالات متداول

جمع‌بندی

ویوز با یک ایده‌ی خوب شروع شد: ساختن توکن باید به سادگی پر کردن یک فرم باشد. روش اثبات سهام اجاره‌ای هم راه ساده‌ای برای سهیم شدن مردم معمولی بود. ولی پروژه اعتماد اصلی‌اش را روی دلاری ساخت که پشتوانه‌اش خودش بود، و وقتی آن دلار لرزید، همه‌چیز با هم پایین آمد.

پس دفعه‌ی بعد که اسم یک پروژه‌ی قدیمی را شنیدید که «قبلا خیلی گران بوده»، اول سه چیز را بپرسید: امروز چه کاری می‌کند، پشتوانه‌ی توکن‌هایش چیست، و اگر صفر شود چقدر به زندگی‌تان ضربه می‌زند. جواب این سه پرسش از هر پیش‌بینی قیمتی ارزشمندتر است.