سهام تهاجمی چیست؟ تفاوت با سهام تدافعی، ضریب بتا و زمان خرید

سهام تهاجمی سهم شرکت‌هایی است که قیمتشان تندتر از کل بازار بالا و پایین می‌رود. وقتی شاخص بورس بالا می‌رود، این سهم‌ها معمولا بیشتر رشد می‌کنند و وقتی شاخص می‌ریزد، بیشتر ضرر می‌دهند. نشانه‌ی عددی‌اش هم ضریب بتای بیشتر از ۱ است. سهام تدافعی درست برعکس، آرام‌تر از بازار حرکت می‌کند.

یک مثال خانگی: وقتی اوضاع خوب است، مردم ماشین نو می‌خرند، خانه می‌سازند و کارخانه‌ها فولاد و سیمان بیشتری می‌فروشند. وقتی اوضاع بد می‌شود، اول همین خریدها عقب می‌افتد. شرکت‌هایی که فروششان به این خریدها بسته است، در بورس رفتار تهاجمی دارند. نان و دارو را اما کسی عقب نمی‌اندازد؛ آن‌ها سهم‌های تدافعی‌اند.

سهام تهاجمی چیست؟ تعریف به زبان ساده

به انگلیسی به این سهم‌ها Aggressive Stock می‌گویند. «تهاجمی» یعنی سهمی که در بالا رفتن و پایین آمدن، از بازار جلو می‌زند. اسمش از همین رفتار آمده: در بازار خوب حمله می‌کند و در بازار بد زخم بیشتری می‌خورد.

این را با یک ماشین اسپرت مقایسه کنید. در جاده‌ی صاف و خلوت، زودتر از همه می‌رسد. ولی در جاده‌ی خاکی و پرچاله، هر دست‌انداز را بیشتر حس می‌کنید و احتمال آسیبش هم بیشتر است. سهام تهاجمی هم همین است: نه بد است و نه خوب؛ فقط باید بدانید در چه جاده‌ای سوارش می‌شوید.

یک نکته را از اول روشن کنم. تهاجمی بودن یعنی نوسان بیشتر، نه لزوما سود بیشتر. سهم تهاجمی فقط وقتی سود بیشتری می‌دهد که بازار بالا برود. اگر بازار پایین برود، همین سهم بیشتر از بقیه ضرر می‌دهد.

پس سهام تهاجمی یک ذره‌بین است: هر حرکت بازار را بزرگ‌تر نشان می‌دهد، چه خوب و چه بد.

ضریب بتا و سهام تهاجمی؛ بتای بالا یعنی چه؟

ضریب بتا عددی است که می‌گوید یک سهم چقدر همراه کل بازار تکان می‌خورد. بتای ۱ یعنی سهم تقریبا هم‌اندازه‌ی شاخص کل حرکت می‌کند. بتای بیشتر از ۱ یعنی تندتر از بازار؛ همان سهم تهاجمی. بتای کمتر از ۱ یعنی آرام‌تر؛ همان سهم تدافعی. اگر می‌خواهید طرز محاسبه‌اش را ببینید، مقاله‌ی ضریب بتا سهم چیست و چطور محاسبه می‌شود را بخوانید.

بیایید با هم حساب کنیم. فرض کنید شاخص کل در یک ماه ۱۰٪ بالا برود. سهمی با بتای ۱٫۵ به‌طور میانگین حدود ۱۵٪ رشد می‌کند. سهمی با بتای ۲ حدود ۲۰٪. حالا اگر شاخص ۱۰٪ بریزد، همین حساب برعکس می‌شود: اولی حدود ۱۵٪ و دومی حدود ۲۰٪ پایین می‌آید.

این را به پول ترجمه کنیم. اگر ۵۰ میلیون تومان در سهمی با بتای ۲ گذاشته باشید و بازار ۱۰٪ بریزد، به‌طور میانگین حدود ۱۰ میلیون تومان از سرمایه‌تان کم می‌شود. همین پول در سهمی با بتای ۰٫۵ حدود ۲ و نیم میلیون تومان ضرر می‌دید. این عددها فقط مثال‌اند و قیمت واقعی هیچ سهمی نیستند.

آیا هر سهمی با بتای بالا تهاجمی است؟

از نظر عددی بله؛ کتاب‌ها سهم با بتای بیشتر از ۱ را تهاجمی می‌نامند. ولی من همیشه می‌گویم بتا را نشانه بدانید، نه حکم. سه دلیل دارد:

• بتا از گذشته حساب می‌شود. سهمی که سه سال آرام بوده، ممکن است با یک خبر مهم، مثلا تغییر نرخ دلار یا قیمت‌گذاری دستوری، ناگهان رفتارش عوض شود.
• بازه‌ی محاسبه مهم است. بتای روزانه، هفتگی و ماهانه‌ی یک سهم می‌تواند فرق زیادی با هم داشته باشد. سایت‌های مختلف هم عددهای متفاوتی نشان می‌دهند.
• بعضی سهم‌ها فقط پرنوسان‌اند، نه هم‌جهت. سهمی که سهام شناورش کم است و با یک خرید و فروش بزرگ تکان می‌خورد، شاید خیلی بالا و پایین برود، ولی همراه شاخص نه. این سهم بیشتر پرریسک است تا تهاجمی.

پس سهم تهاجمی واقعی هم بتای بالا دارد و هم دلیلی اقتصادی برای این رفتار: کسب‌وکاری که فروش و سودش با رونق و رکود اقتصاد بالا و پایین می‌رود.

سهام تهاجمی و تدافعی چه فرقی دارند؟

این دو گروه دو سر یک طیف‌اند. جدول زیر فرق سهام دفاعی و تهاجمی را کنار هم می‌گذارد تا با یک نگاه ببینید هر کدام در چه شرایطی به کار می‌آید:

مقایسه‌ی سهام تهاجمی و سهام تدافعی

ویژگی	سهام تهاجمی	سهام تدافعی
ضریب بتا	بیشتر از ۱	کمتر از ۱
نوع کسب‌وکار	وابسته به رونق: خودرو، فولاد، سیمان، پتروشیمی، بانک	کالای ضروری: دارو، غذا، آب و برق، مخابرات
در بازار صعودی	معمولا جلوتر از شاخص	معمولا عقب‌تر از شاخص
در بازار نزولی	افت بیشتر	افت کمتر
سود شرکت	در رونق زیاد، در رکود کم یا حتی زیان	نسبتا پایدار در همه‌ی فصل‌ها
سود نقدی	نامنظم، تابع سال خوب و بد	معمولا منظم‌تر
مناسب چه کسی	ریسک‌پذیر با افق کوتاه یا میان‌مدت و توان تحلیل	ریسک‌گریز یا بخش محافظه‌کار سبد

این جدول یک چیز را روشن می‌کند: هیچ‌کدام همیشه برنده نیست. هر کدام در یک فصل اقتصاد می‌درخشد. برای آشنایی کامل با طرف دیگر طیف، مقاله‌ی سهام دفاعی چیست را ببینید.

پس پرسش درست این نیست که «کدام بهتر است؟»؛ این است که «بازار الان در چه فصلی است و سبد من چقدر ریسک تحمل می‌کند؟»

سهام چرخه‌ای و رابطه‌اش با سهام تهاجمی

سهام چرخه‌ای سهم شرکت‌هایی است که فروش و سودشان دنبال چرخه‌ی اقتصاد می‌رود. اقتصاد مثل فصل‌های سال است: رونق، اوج، رکود و دوباره بهبود. این چرخه را در مقاله‌ی چرخه کسب و کار ساده توضیح داده‌ام.

بیشتر سهم‌های تهاجمی، چرخه‌ای هم هستند. زنجیره‌اش ساده است: اقتصاد رونق می‌گیرد؛ مردم و شرکت‌ها بیشتر خرج می‌کنند؛ فروش خودروساز و فولادساز بالا می‌رود؛ سودشان چند برابر می‌شود؛ و بورس زودتر از همه این را در قیمت سهم نشان می‌دهد. در رکود همین زنجیره برعکس می‌چرخد.

ولی این دو دقیقا یکی نیستند. «چرخه‌ای» حرف کسب‌وکار شرکت است و «تهاجمی» حرف رفتار قیمت سهم در بورس. سهمی ممکن است کسب‌وکار چرخه‌ای داشته باشد، ولی چون مدت‌ها زیر قیمت واقعی‌اش مانده، فعلا آرام حرکت کند.

پس اگر سهمی چرخه‌ای است، احتمال تهاجمی بودنش زیاد است؛ ولی همیشه بتا و رفتار واقعی‌اش را هم چک کنید.

سهام تهاجمی کدامند؟ نمونه صنایع در بورس ایران

در بورس تهران، این گروه‌ها معمولا رفتار تهاجمی دارند. نمادهای جدول فقط نمونه‌اند تا بدانید در تابلو دنبال چه بگردید. این‌ها پیشنهاد خرید نیستند و بتای هر نماد را باید جدا و در همان روز بسنجید.

صنایعی که در بورس ایران معمولا رفتار تهاجمی دارند (نمادها فقط نمونه‌اند)

صنعت	چرا تهاجمی است	نمونه‌ی نماد	موتور اصلی حرکت در ایران
فلزات اساسی	تقاضای فولاد و مس به ساخت‌وساز و صنعت جهان بسته است	فولاد، فملی، فخوز	نرخ دلار، قیمت جهانی فلزات، قطعی برق و گاز
استخراج کانه‌ها	سنگ آهن و زغال دنبال چرخه‌ی فولادند	کگل، کچاد	قیمت جهانی، نرخ حقوق دولتی معادن
خودرو و قطعات	خرید ماشین اولین خریدی است که در رکود عقب می‌افتد	خودرو، خساپا	قیمت‌گذاری دستوری، بدهی، خبرهای سیاسی
پتروشیمی	محصولاتش کالای پایه‌ی صادراتی است	شپدیس، زاگرس	نرخ دلار، قیمت جهانی، نرخ خوراک گاز
بانک‌ها و سرمایه‌گذاری‌ها	سودشان با رونق کل اقتصاد و بازار سهام بالا و پایین می‌رود	وبملت، وتجارت	نرخ بهره، تورم، خبرهای کلان
سیمان و مصالح	به ساخت‌وساز داخلی بسته است	سفارس، ستران	رونق مسکن، قیمت انرژی، صادرات

ستون آخر از همه مهم‌تر است. در کتاب‌های خارجی، سهم تهاجمی بیشتر به رونق اقتصاد بسته است. در ایران یک موتور دیگر هم هست: نرخ دلار. شرکت‌های صادراتی مثل فلزات و پتروشیمی درآمد دلاری دارند و با هر جهش دلار، سودشان به تومان بالا می‌رود. برای همین خیلی وقت‌ها با خبرهای ارزی تندتر از بقیه حرکت می‌کنند. این رابطه را در مقاله‌ی سهام دلاری کدام‌اند کامل باز کرده‌ام.

اگر می‌خواهید یکی از این صنعت‌ها را از نزدیک ببینید، تحلیل صنعت فلزات اساسی نقطه‌ی شروع خوبی است.

تهاجمی‌ترین ابزار بورس: صندوق اهرمی

یک گروه دیگر هم هست که تهاجمی بودن را عمدا ساخته‌اند: صندوق‌های اهرمی. این صندوق‌ها با پول سرمایه‌گذاران ممتاز، دارایی بیشتری می‌خرند تا واحدهای عادی تندتر از بازار حرکت کنند. یعنی بتای بالا در طراحی‌شان است. سازوکارش را در مقاله‌ی صندوق اهرمی چیست ببینید. فقط حواسمان باشد که اهرم در ریزش هم همین‌قدر جدی است.

کی سهام تهاجمی بخریم؟

کوتاه‌ترین جواب: وقتی دلیل دارید که بازار در آستانه‌ی صعود یا در اوایل آن است. سهم تهاجمی در بازار صعودی جلو می‌زند. پس زمان‌بندی در این سهم‌ها از هر جای دیگری مهم‌تر است. برای شناختن فاز بازار، مقاله‌ی بازار گاوی و خرسی چیست به کارتان می‌آید.

این نشانه‌ها معمولا فصل خوب سهم‌های تهاجمی را خبر می‌دهند. هیچ‌کدام به تنهایی کافی نیست؛ هر چه بیشتر با هم جمع شوند، بهتر:

• پایان یک دوره‌ی طولانی ریزش. قیمت‌ها مدتی است دیگر پایین‌تر نمی‌روند و حجم معاملات کم‌کم بالا می‌آید.
• پایین آمدن نرخ بهره. نرخ بهره پایین بیاید یعنی سود سپرده کمتر می‌شود؛ پول از بانک به سمت بورس می‌آید؛ و سهم‌های پرشتاب زودتر از بقیه آن را حس می‌کنند.
• انتظار رشد دلار یا قیمت جهانی کالاها. برای صادرکننده‌ها مثل فلزات و پتروشیمی، این مهم‌ترین موتور است.
• خبر خوب برای کل اقتصاد. گشایش سیاسی یا اقتصادی، رشد تولید و بهبود فروش شرکت‌ها.

و برعکس، وقتی بازار ماه‌ها بالا رفته، همه از سود حرف می‌زنند و سهم‌ها چند برابر شده‌اند، وقت سنگین شدن روی سهم تهاجمی نیست. آن موقع خیلی‌ها تازه وارد می‌شوند و درست همان‌جا ضرر بزرگ را می‌خورند.

پس سهم تهاجمی را در ابتدای صعود بخرید، نه در اوج هیجان. و تصمیم نهایی همیشه با خودتان است.

مثال عددی: ترکیب سهام تهاجمی و تدافعی در سبد

بیشتر آدم‌ها لازم نیست بین این دو یکی را انتخاب کنند. می‌شود هر دو را با نسبتی که به روحیه‌شان می‌خورد کنار هم گذاشت. بتای کل سبد هم میانگین وزنی بتای سهم‌هاست؛ یعنی هر سهم به اندازه‌ی سهمش در سبد اثر می‌گذارد.

فرض کنیم ۱۰۰ میلیون تومان دارید. این فقط مثال است، نه پیش‌بینی و نه توصیه.

1. ۶۰ میلیون در سهم‌های تهاجمی با بتای حدود ۱٫۵ و ۴۰ میلیون در سهم‌های تدافعی با بتای حدود ۰٫۵ می‌گذارید.
2. بتای سبد این‌طور حساب می‌شود: ۰٫۶ × ۱٫۵ + ۰٫۴ × ۰٫۵ = ۰٫۹ + ۰٫۲ = ۱٫۱.
3. اگر شاخص ۲۰٪ بالا برود، سبد شما به‌طور میانگین حدود ۲۲٪ رشد می‌کند؛ یعنی حدود ۲۲ میلیون تومان سود.
4. اگر شاخص ۲۰٪ بریزد، سبد حدود ۲۲٪ افت می‌کند؛ یعنی حدود ۲۲ میلیون تومان ضرر.
5. حالا همه‌ی ۱۰۰ میلیون را تهاجمی بگذارید (بتای ۱٫۵). در همان ریزش ۲۰٪، حدود ۳۰ میلیون تومان ضرر می‌کنید.

تفاوت ۲۲ و ۳۰ میلیون تومان، تفاوت خواب آرام و بی‌خوابی است. این حساب نشان می‌دهد چرا وزن هر گروه در سبد از انتخاب خود سهم مهم‌تر است. برای چیدن سبد، مقاله‌ی پرتفوی را ببینید و پیش از آن روحیه‌ی خودتان را در برابر ریسک بسنجید.

نمونه‌ی وزن سهام تهاجمی در سبد بر اساس روحیه (فقط مثال)

روحیه‌ی سرمایه‌گذار	سهم تهاجمی	سهم تدافعی و درآمد ثابت	بتای تقریبی سبد سهام
محتاط	حدود ۲۰٪	حدود ۸۰٪	کمتر از ۱
متعادل	حدود ۵۰٪	حدود ۵۰٪	نزدیک ۱
ریسک‌پذیر	حدود ۷۰٪ یا بیشتر	حدود ۳۰٪ یا کمتر	بیشتر از ۱

این درصدها قانون نیستند؛ فقط نقطه‌ی شروع فکر کردن‌اند. پس اول روحیه و نیاز پولتان را بشناسید، بعد سراغ انتخاب سهم بروید.

مزایا و معایب سهام تهاجمی

بیایید منصفانه هر دو طرف را ببینیم:

مزایا و معایب سرمایه‌گذاری در سهام تهاجمی

مزایا	معایب
در بازار صعودی معمولا بازده بیشتری از شاخص می‌دهد	در بازار نزولی ضرر بیشتری از شاخص می‌دهد
زودتر از بقیه به خبرهای خوب اقتصادی واکنش نشان می‌دهد	به خبرهای بد هم زودتر و شدیدتر واکنش نشان می‌دهد
در ایران معمولا هم‌جهت با دلار حرکت می‌کند و جلوی تورم را بهتر می‌گیرد	به تصمیم‌های دولتی مثل قیمت‌گذاری دستوری و نرخ خوراک حساس است
بیشترشان شرکت‌های بزرگ و پرمعامله‌اند و راحت‌تر خرید و فروش می‌شوند	اعصاب‌خردکن است و آدم را به خرید و فروش هیجانی وسوسه می‌کند

پس سهام تهاجمی ابزار خوبی است، به شرطی که بدانید با چه چیزی طرفید و چقدر از آن را در سبد دارید.

ریسک سهام تهاجمی؛ ریسکی که با تنوع‌بخشی کم نمی‌شود

ریسک سرمایه‌گذاری دو نوع است. یکی ریسکی که مال خود شرکت است، مثل آتش‌سوزی کارخانه یا مدیر بد. این را با داشتن چند سهم مختلف می‌شود کم کرد. دیگری ریسکی است که کل بازار را با هم تکان می‌دهد، مثل جنگ، تحریم یا جهش نرخ بهره. به این دومی ریسک سیستماتیک می‌گویند.

بتا دقیقا همین ریسک سیستماتیک را می‌سنجد. یعنی سهم تهاجمی سهمی است که ریسک کل بازار را بیشتر به جانش می‌خرد. اگر سبدتان پر از سهم تهاجمی باشد، حتی با ۱۵ نماد مختلف هم در ریزش بازار آسیب جدی می‌بینید. توضیح کامل‌ترش در مقاله‌ی ریسک سیستماتیک و غیرسیستماتیک آمده است.

پس تنوع واقعی یعنی ترکیب گروه‌هایی که رفتار متفاوت دارند، نه فقط زیاد کردن تعداد نمادها. مقاله‌ی تنوع بخشی در سرمایه‌گذاری همین را با مثال نشان می‌دهد.

پنج اشتباه رایج در خرید سهام تهاجمی

1. بتای بالا را با سود تضمینی یکی گرفتن. بتا فقط می‌گوید سهم تندتر حرکت می‌کند، نه اینکه به کدام سمت.
2. خریدن در اوج. وقتی همه از سود این سهم‌ها حرف می‌زنند، بیشتر راه رفته شده است.
3. نگذاشتن حد ضرر. سهمی که دو برابر بازار می‌ریزد، فرصت فکر کردن کمتری می‌دهد. پیش از خرید بدانید کجا بیرون می‌آیید. اصولش را در مقاله‌ی مدیریت سرمایه و مدیریت ریسک ببینید.
4. همه‌ی پول را در یک گروه گذاشتن. فلزات، پتروشیمی و معدنی‌ها همه به دلار و قیمت جهانی بسته‌اند. سه نماد از این سه گروه، در عمل یک شرط است.
5. اشتباه گرفتن سهم کوچک و کم‌شناور با سهم تهاجمی. سهمی که با یک خرید بزرگ صف می‌شود، پرریسک است، نه لزوما تهاجمی.

چک‌لیست پیش از خرید سهم تهاجمی

این چند سوال را پیش از هر خرید از خودتان بپرسید. اگر جواب بیشترشان «نه» است، صبر کنید:

• بتای سهم را در دو بازه‌ی مختلف دیده‌ام و هر دو بیشتر از ۱ است؟
• می‌دانم موتور اصلی حرکت این سهم چیست: رونق اقتصاد، دلار یا قیمت جهانی؟
• دلیلی دارم که بازار در آستانه یا اوایل صعود است، نه در اوج آن؟
• حد ضررم را پیش از خرید نوشته‌ام؟
• اگر این سهم ۳۰٪ بریزد، زندگی‌ام به هم نمی‌ریزد؟
• وزن کل سهم‌های تهاجمی در سبدم با روحیه‌ام جور است؟

پس دفعه‌ی بعد که کسی گفت «این سهم بتای بالایی دارد، بخر»، اول همین شش سوال را بپرسید.

سوالات متداول

جمع‌بندی

سهام تهاجمی سهمی است که حرکت بازار را بزرگ‌تر می‌کند: در صعود بیشتر سود می‌دهد و در ریزش بیشتر ضرر. نشانه‌ی عددی‌اش بتای بیشتر از ۱ است و در ایران بیشتر در فلزات، خودرو، پتروشیمی، بانک و سیمان دیده می‌شود. موتور حرکتشان هم علاوه بر رونق اقتصاد، نرخ دلار است.

توصیه‌ی من این است که سهم تهاجمی را نه کنار بگذارید و نه همه‌ی پولتان را رویش بریزید. وزنش را با روحیه‌تان تنظیم کنید، در ابتدای صعود سراغش بروید و حد ضررتان را پیش از خرید بنویسید. برای دیدن حال امروز بازار هم شاخص کل بورس امروز را ببینید.