موسسه رتبه بندی چیست؟ رتبه اعتباری اوراق و شرکتها به زبان ساده
فهرست مطالب۱۴ بخش
- موسسه رتبه بندی چیست و چه کار میکند؟
- رتبه اعتباری اوراق چه اهمیتی دارد؟
- رتبه AAA یعنی چه؟ معنای حرفها به زبان ساده
- چشمانداز رتبه چیست؟
- رتبه بندی اعتباری چطور انجام میشود؟
- موسسات رتبه بندی ایرانی کدامند؟
- فرق رتبهبندی با اعتبارسنجی بانکی
- رتبه اعتباری در بورس ایران به چه کار میآید؟
- یک مثال ساده: دو اوراق با دو رتبه
- رتبه اعتباری را از کجا ببینیم؟
- موسسههای بزرگ دنیا: S&P، مودیز و فیچ
- چرا نباید چشمبسته به رتبه اعتماد کرد؟
- اشتباههای رایج سرمایهگذارها دربارهی رتبه اعتباری
- چکلیست پیش از خرید اوراق متکی به رتبه
- سوالات متداول
- جمعبندی

فرض کنید آشنایی از شما ۱۰۰ میلیون تومان قرض میخواهد و قول میدهد سالی ۳۰٪ سود بدهد. اولین سوالتان این است: «پس میدهد یا نه؟» موسسه رتبه بندی دقیقا جواب همین سوال را برای اوراق و شرکتها پیدا میکند. یک نهاد مستقل است که توان پرداخت بدهکار را میسنجد و نتیجه را با چند حرف ساده مثل AAA یا BBB اعلام میکند.
این نمره به شما میگوید پولتان پیش چه کسی میرود. در ایران این موسسهها از سازمان بورس مجوز میگیرند و رتبهشان امروز در انتشار بخش بزرگی از اوراق شرکتی نقش دارد. بیایید با هم ببینیم این نمره چطور ساخته میشود، هر حرفش چه معنایی دارد و ما سرمایهگذارهای معمولی چطور از آن استفاده کنیم.
موسسه رتبه بندی چیست و چه کار میکند؟
جواب کوتاه: موسسه رتبه بندی کارنامهی اعتباری مینویسد. همانطور که معلم به شاگرد نمره میدهد، این موسسه به یک شرکت یا یک اوراق نمره میدهد. نمره نشان میدهد احتمال اینکه بدهکار پول را سر موعد ندهد چقدر است.
به این احتمال «ریسک نکول» میگویند؛ یعنی خطر اینکه بدهکار سود یا اصل پول را ندهد یا دیر بدهد. اگر میخواهید خود این ریسک را عمیقتر بشناسید، مقالهی نکول بدهی و ریسک نکول را بخوانید. اینجا تمرکز ما روی خود موسسه است: چه کسی است، چطور کار میکند و چقدر میشود به حرفش اعتماد کرد.
کار اصلی یک موسسه رتبه بندی اینهاست:
- رتبهبندی ناشر: به خود شرکت نمره میدهد؛ یعنی میگوید این شرکت در کل چقدر خوشحساب است.
- رتبهبندی اوراق: به یک اوراق مشخص نمره میدهد، مثلا یک صکوک یا اوراق اجاره که آن شرکت منتشر کرده است.
- پایش: بعد از دادن نمره، شرکت را زیر نظر نگه میدارد و اگر وضعش بهتر یا بدتر شد، نمره را عوض میکند.
- انتشار گزارش: نتیجه را عمومی میکند تا همه، از صندوق بزرگ تا سرمایهگذار خرد، آن را ببینند.
پس موسسه رتبه بندی نه وام میدهد، نه اوراق میفروشد و نه ضمانت میکند. فقط میسنجد و میگوید. ارزشش هم به همین بیطرفی است.
رتبه اعتباری اوراق چه اهمیتی دارد؟
بیشتر ما وقت و تخصص نداریم صورتهای مالی یک شرکت را خط به خط بخوانیم. رتبه اعتباری این کار سخت را در یک نمره خلاصه میکند. فایدهاش برای هر طرف فرق دارد.
- برای سرمایهگذار: زودتر میفهمد سود بالاتر یک اوراق، پاداش ریسک بیشتر است یا یک فرصت واقعی.
- برای شرکت ناشر: اگر نمرهی خوبی بگیرد، میتواند با هزینهی کمتر و گاهی بدون ضامن پول جمع کند.
- برای صندوقها و بانکها: قاعدههای خرید و وثیقه را بر اساس همین نمرهها میچینند.
- برای کل بازار: اوراق خوب و بد از هم جدا میشوند و پول به سمت شرکتهای خوشحسابتر میرود.
یک قاعدهی ساده را همیشه به خاطر داشته باشید: نمرهی پایینتر یعنی سود بالاتر. شرکتی که اعتبار کمتری دارد، برای قانع کردن مردم باید سود بیشتری پیشنهاد بدهد. درست مثل کسی که چند بار چک برگشتی داشته و حالا برای قرض گرفتن باید بهرهی بیشتری قبول کند. این همان چیزی است که در مقالهی ریسک اعتباری با مثال باز کردهایم.
رتبه AAA یعنی چه؟ معنای حرفها به زبان ساده
نمرهها از حروف لاتین ساخته میشوند. بالاترین نمره AAA است و پایینترین D، یعنی بدهکار نکول کرده است. علامت + و - هم جای دقیقتر را در هر رده نشان میدهد؛ مثلا A+ کمی از A بهتر است و A- کمی بدتر.
جدول زیر معنای هر رده را ساده کرده است. دو ستون اول نامگذاری دو خانوادهی رایج در دنیاست که موسسههای ایرانی هم کموبیش همان را به کار میبرند.
| رده در S&P و فیچ | رده در Moody's | یعنی چه؟ | به زبان کارنامه |
|---|---|---|---|
| AAA | Aaa | بالاترین اعتبار؛ احتمال نکول بسیار کم | شاگرد اول |
| AA | Aa | اعتبار خیلی بالا | عالی |
| A | A | اعتبار بالا، ولی کمی حساس به شرایط بد | خیلی خوب |
| BBB | Baa | اعتبار قابل قبول؛ پایینترین ردهی «درجهی سرمایهگذاری» | قبول |
| BB و B | Ba و B | سفتهبازانه؛ در روزهای سخت ممکن است نپردازد | تجدیدی |
| CCC تا C | Caa تا C | خطر جدی نکول | در آستانهی مردودی |
| D | - | نکول رخ داده است | مردود |
مهمترین مرز این جدول بین BBB- و BB+ است. بالای این خط را «درجهی سرمایهگذاری» میگویند؛ یعنی اعتبار آنقدر هست که نهادهای محتاط هم میتوانند بخرند. پایینش را «سفتهبازانه» یا «پربازده» مینامند. پس وقتی شنیدید اوراقی BBB- گرفته، یعنی درست روی لبهی ردهی قابل اعتماد ایستاده است.

چشمانداز رتبه چیست؟
کنار هر رتبه معمولا یک «چشمانداز» هم میآید: مثبت، پایدار یا منفی. چشمانداز یعنی موسسه فکر میکند در یکی دو سال آینده نمره به کدام سمت میرود. رتبهی A با چشمانداز منفی یعنی «فعلا خوب است، ولی نگرانیم». پس فقط حرفها را نخوانید؛ جهت حرکت را هم ببینید.
رتبه بندی اعتباری چطور انجام میشود؟
رتبه از هوا نمیآید. یک کار کارشناسی چندهفتهای پشتش است. مراحلش معمولا اینطور است:
- درخواست و قرارداد: شرکت از موسسه میخواهد او یا اوراقش را رتبهبندی کند.
- جمعکردن اطلاعات: صورتهای مالی چندساله، جریان نقد، بدهیها، قراردادهای مهم و برنامهی آینده.
- دیدار با مدیران: کارشناسان با مدیرعامل و مدیر مالی حرف میزنند و کیفیت مدیریت را میسنجند.
- تحلیل: وضع صنعت، اقتصاد کلان، وثیقهها و اعتبار ارکان اوراق بررسی میشود.
- کمیتهی رتبهبندی: چند کارشناس با هم رای میدهند تا نمره سلیقهی یک نفر نباشد.
- انتشار: یک بیانیهی کوتاه با رتبه و دلیل کلی، و یک گزارش مفصلتر منتشر میشود.
- پایش: طبق مقررات، رتبه دستکم سالی یک بار یا با هر رخداد مهم بهروز میشود.
موسسه در این بررسی به چند سوال اصلی جواب میدهد: درآمد شرکت چقدر پایدار است؟ چقدر بدهی دارد؟ پول نقد کافی برای قسطها دارد؟ صنعتش چقدر زیر فشار است؟ اگر روزگار سخت شد، تا کجا دوام میآورد؟
موسسات رتبه بندی ایرانی کدامند؟
در ایران رتبهبندی اعتباری کار تازهای است. قانون بازار اوراق بهادار (مصوب ۱۳۸۴) موسسه رتبه بندی را یکی از «نهادهای مالی» شمرده است. ولی نخستین مجوزها تازه در سال ۱۳۹۷ صادر شد. طبق گزارش مرکز پژوهشهای مجلس که مرداد ۱۴۰۵ منتشر شد، سه موسسه با مجوز سازمان بورس کار میکنند:
| نام موسسه | تاسیس | گرفتن مجوز |
|---|---|---|
| رتبهبندی اعتباری برهان | آذر ۱۳۹۶ | مرداد ۱۳۹۷ |
| رتبهبندی اعتباری پایا | دی ۱۳۹۶ | آبان ۱۳۹۷ |
| رتبهبندی اعتباری پارسکیان | مهر ۱۳۹۷ | اسفند ۱۳۹۷ |
این فهرست ممکن است بعدا تغییر کند. برای همین، پیش از اعتماد به هر گزارش رتبهبندی، ببینید صادرکنندهاش در فهرست نهادهای مالی دارای مجوز سازمان بورس و اوراق بهادار هست یا نه. موسسهی بیمجوز میتواند هر نمرهای چاپ کند؛ ارزشش چیزی بیش از یک تبلیغ نیست.
چند سال اول بازار این موسسهها کساد بود. شرکتها انگیزهای برای گرفتن نمره نداشتند، چون رتبه گرفتن یا نگرفتن فرقی در کارشان نمیکرد. ورق از وقتی برگشت که سازمان بورس اجازه داد رتبهی خوب جای ضامن را بگیرد. حالا شرکتها برای گرفتن نمره صف میکشند.
فرق رتبهبندی با اعتبارسنجی بانکی
این دو را زیاد با هم قاطی میکنند. «اعتبارسنجی» بیشتر برای وام بانکی است و معمولا به آدمها و بنگاهها امتیاز عددی میدهد؛ همان امتیازی که بانک پیش از دادن وام نگاه میکند. «رتبهبندی اعتباری» در بازار سرمایه کار عمیقتری است و نتیجهاش عمومی منتشر میشود تا هر خریدار اوراق ببیند. گزارش مجلس هم یکی از مشکلهای امروز را همین قاطی شدن این دو در قانونها میداند.
رتبه اعتباری در بورس ایران به چه کار میآید؟
اینجا جایی است که رتبه برای ما پولدار میشود. در ایران هر اوراق شرکتی معمولا یک «ضامن» دارد؛ معمولا یک بانک که قول میدهد اگر شرکت نپرداخت، خودش بپردازد. ضامن هم مجانی نیست و کارمزد میگیرد. رتبهی خوب این هزینه را کم میکند.
بر اساس همان گزارش مجلس، قاعدههای مهم امروز اینهاست:
- انتشار بدون ضامن: طبق اصلاحیهی فروردین ۱۴۰۳، شرکتی که دستکم رتبهی BBB- بگیرد، میتواند با شرایطی اوراق بدهی را بدون ضامن منتشر کند.
- سقف بدهی: برای چنین انتشاری، نسبت بدهی به دارایی شرکت سقف دارد و هرچه رتبه بهتر، سقف بالاتر؛ از ۷۵٪ برای BBB تا ۹۰٪ برای AAA.
- وثیقهی کمتر: شرکتهای با رتبهی BBB- و بالاتر، برای جایگزینی ضامن با وثیقه، وثیقهی کمتری میگذارند.
- افت رتبه: اگر رتبه زیر BBB- برود، شرکت ۳۰ روز فرصت دارد وضعش را درست کند یا ضامن بیاورد.
- سقف صندوقها: از مهر ۱۴۰۳، صندوقها حداکثر ۲۰٪ داراییشان را میتوانند در اوراق بدون ضامن و متکی به رتبه بگذارند.
اثرش در عدد پیداست. از دی ۱۳۹۹ تا مهر ۱۴۰۳، ۴۰ مورد اوراق بدهی بر پایهی رتبهی اعتباری منتشر شد که روی هم بیش از ۸۲ هزار میلیارد تومان بود (۸۲ همت). سهم این اوراق از کل اوراق بدهی غیردولتی هم از حدود ۲۰٪ در ۱۳۹۹ به حدود ۵۰٪ در هفت ماه اول ۱۴۰۳ رسید. یعنی امروز از هر دو اوراق شرکتی، تقریبا یکی به نمرهی یک موسسه رتبه بندی تکیه دارد.
اوراق دولتی مثل اسناد خزانه رتبه نمیگیرند. فرض بازار این است که پشتشان دولت است. اگر فرق اوراق دولتی و شرکتی را میخواهید، مقالهی انواع اوراق با درآمد ثابت کمک میکند.
پس رتبه در ایران فقط یک نمرهی تزیینی نیست. جای ضامن را میگیرد، سقف خرید صندوقها را تعیین میکند و روی هزینهی پول شرکت اثر میگذارد.
یک مثال ساده: دو اوراق با دو رتبه
بیایید با هم حساب کنیم. فرض کنید دو اوراق یکساله جلوی شماست. این عددها فقط مثالاند و نرخ واقعی بازار هر روز فرق میکند.
| ویژگی | اوراق «الف» | اوراق «ب» |
|---|---|---|
| رتبه | AA | BBB- |
| سود سالانه (مثال) | ۲۸٪ | ۳۲٪ |
| سود ۱۰۰ میلیون تومان در یک سال | ۲۸ میلیون تومان | ۳۲ میلیون تومان |
| ضامن | ندارد | ندارد |
اوراق «ب» سالی ۴ میلیون تومان بیشتر میدهد. سوال این است: این ۴ میلیون ارزش ریسکش را دارد؟ اگر اوراق «ب» نکول کند و حتی چند ماه پرداختش عقب بیفتد، آن ۴ میلیون اضافه بهراحتی از بین میرود. اگر اصل پول در خطر بیفتد که دیگر حرفش را نزنیم.
پس پیش از اینکه دل به سود بالاتر ببندید، از خودتان بپرسید: «این سود اضافه، زیان احتمالی را جبران میکند یا نه؟» برای کسی که پول خرج زندگیاش را گذاشته، معمولا جواب «نه» است.
رتبه اعتباری را از کجا ببینیم؟
اگر اوراقی متکی به رتبه باشد، رتبهاش پنهان نیست. چند جا را میتوانید نگاه کنید:
- اطلاعیهی عرضه و بیانیهی ثبت اوراق: که در سامانهی کدال منتشر میشود و نام موسسه رتبه بندی و رتبه را دارد.
- سایت خود موسسه رتبه بندی: موسسهها موظفاند رتبهها را عمومی منتشر کنند.
- سایت فرابورس یا بورس: در بخش مشخصات اوراق.
نماد اوراقی که بدون ضامن و با تکیه بر رتبه منتشر شدهاند در بازار نشاندار است. خریدارشان هم باید پیش از خرید «بیانیهی ریسک» را تایید کند؛ یعنی رسما بپذیرد که میداند این اوراق ضامن بانکی ندارد. این پیغام را جدی بگیرید و سرسری تیک نزنید.
موسسههای بزرگ دنیا: S&P، مودیز و فیچ
در دنیا سه موسسه نامشان از همه بزرگتر است: S&P Global Ratings، Moody's (که در فارسی مودیز مینویسند) و Fitch. این سه، بیشتر بازار رتبهبندی جهان را در دست دارند و به کشورها، بانکها و شرکتهای بزرگ نمره میدهند. وقتی خبر میآید «رتبهی فلان کشور پایین آمد»، معمولا کار یکی از همینهاست.
نمرهی اینها روی هزینهی قرض گرفتن یک کشور اثر مستقیم دارد. کشوری که رتبهاش پایین بیاید، برای فروش اوراقش باید سود بیشتری بدهد. برای ما در ایران، این موسسهها بیشتر برای فهمیدن خبرهای اقتصاد جهان مهماند، نه برای خرید و فروش روزانه.
چرا نباید چشمبسته به رتبه اعتماد کرد؟
رتبه ابزار خوبی است، ولی پیشگو نیست. هر ابزاری را باید با خوبی و ضعفش با هم شناخت. این ضعفها را بدانید:
- پول را ناشر میدهد: در بیشتر دنیا و در ایران، هزینهی رتبهبندی را خود شرکت میپردازد. این یک تعارض منافع بالقوه است؛ مثل اینکه شاگرد حقوق معلم را بدهد. مقررات برای کنترلش قاعده دارد، ولی حواسمان باشد.
- دیر میجنبد: رتبه معمولا سالی یک بار بهروز میشود. وضع شرکت ممکن است زودتر از نمرهاش خراب شود.
- اشتباه هم میکند: در بحران مالی ۲۰۰۸ آمریکا، بسیاری از اوراق وام مسکن که AAA گرفته بودند، در عمل بیارزش شدند. همین ماجرا اعتبار موسسههای بزرگ را حسابی زیر سوال برد.
- همهی ریسکها را نمیسنجد: رتبه دربارهی ریسک نکول است، نه ریسک تورم یا ریسک بالا رفتن نرخ بهره. اوراق AAA هم ممکن است در بازار ارزان شود. اگر دنبال تصویر کامل ریسکها هستید، مقالهی ریسک و انواع آن را ببینید.
- نرخ دستوری مرزها را کمرنگ میکند: گزارش مجلس میگوید وقتی سقف سود اوراق از بالا تعیین شود، فاصلهی سود اوراق خوب و بد آنطور که باید پیدا نمیشود.
پس رتبه را مثل نظر یک پزشک کارشناس ببینید: خیلی ارزشمند است، ولی جای عقل خودتان را نمیگیرد.
اشتباههای رایج سرمایهگذارها دربارهی رتبه اعتباری
- «AAA یعنی بیریسک.» نه. یعنی ریسک نکول خیلی کم است، نه صفر.
- «فقط سود را نگاه میکنم.» سود بالاتر بدون نگاه به رتبه، مثل خرید خانهی ارزان بدون دیدن سند است.
- «رتبهی پارسال کافی است.» رتبهی تازه و چشماندازش را ببینید؛ نمره ممکن است عوض شده باشد.
- «رتبهی شرکت همان رتبهی اوراق است.» نه همیشه. وثیقه و ساختار اوراق میتواند رتبهی اوراق را با رتبهی شرکت متفاوت کند.
- «همهی پولم را در یک اوراق بگذارم.» حتی با رتبهی خوب، پخش کردن پول بین چند اوراق یا خریدن صندوق درآمد ثابت امنتر است.
چکلیست پیش از خرید اوراق متکی به رتبه
- رتبه چند است و بالای BBB- هست یا نه؟
- چشمانداز رتبه مثبت است، پایدار یا منفی؟
- رتبه را کدام موسسه داده و آن موسسه مجوز سازمان بورس دارد؟
- تاریخ آخرین بهروزرسانی رتبه کی است؟
- اوراق ضامن دارد یا وثیقه، یا فقط به رتبه تکیه دارد؟
- سود اوراق چقدر از اوراق همسررسید با رتبهی بهتر بیشتر است و این فاصله منطقی است؟
- بیانیهی ریسک را خواندهام و میدانم چه چیزی را تایید میکنم؟
اگر تازه با اوراق آشنا میشوید، پیش از هر خریدی مقالهی اوراق بدهی و نحوهی خرید آن و مقایسهی اوراق یا سهام را هم بخوانید. برای شناخت بقیهی بازیگران این بازار هم نهادهای مالی بازار سرمایه را ببینید.
سوالات متداول
موسسه رتبه بندی چه کار میکند؟
موسسه رتبه بندی توان پرداخت یک شرکت یا یک اوراق را بررسی میکند و نتیجه را با نمرهای مثل AAA یا BBB اعلام میکند. این نمره نشان میدهد احتمال اینکه بدهکار پول را سر موعد ندهد چقدر است و بعد از انتشار هم شرکت را زیر نظر نگه میدارد.
رتبه اعتباری اوراق چه اهمیتی دارد؟
رتبه به سرمایهگذار میگوید سود بالاتر یک اوراق پاداش چه مقدار ریسک است. در ایران شرکتی که دستکم رتبه BBB منفی بگیرد میتواند با شرایطی بدون ضامن اوراق منتشر کند، و سقف خرید صندوقها از این اوراق هم به رتبه گره خورده است.
موسسات رتبه بندی ایرانی کدامند؟
طبق گزارش مرکز پژوهشهای مجلس در مرداد ۱۴۰۵، سه موسسه با مجوز سازمان بورس فعالاند: رتبهبندی اعتباری برهان، پایا و پارسکیان. هر سه در سال ۱۳۹۷ مجوز گرفتهاند. فهرست بهروز را در سایت سازمان بورس ببینید.
رتبه AAA یعنی چه؟
AAA بالاترین رتبه اعتباری است و یعنی احتمال نکول بدهکار بسیار کم است. مثل شاگرد اول کلاس. ولی بیریسک نیست؛ قیمت اوراق AAA هم ممکن است با بالا رفتن نرخ بهره یا تورم پایین بیاید.
رتبه BBB منفی یعنی چه و چرا مهم است؟
BBB منفی پایینترین پله رده درجه سرمایهگذاری است. یعنی اعتبار شرکت قابل قبول است ولی جای زیادی برای اشتباه ندارد. در ایران همین رتبه مرز مجاز شدن انتشار اوراق بدون ضامن است و اگر رتبه زیرش برود، شرکت باید ظرف ۳۰ روز ضامن بیاورد.
هزینه رتبه بندی را چه کسی میدهد؟
معمولا خود شرکتی که رتبه میگیرد هزینه را میپردازد. این مدل تعارض منافع بالقوه دارد، برای همین مقررات موسسه را به استقلال، افشای عمومی رتبه و محدودیت در کار مشاوره با همان مشتری ملزم کرده است.
فرق رتبه بندی اعتباری با اعتبارسنجی چیست؟
اعتبارسنجی بیشتر برای وام بانکی است و به آدمها و بنگاهها امتیاز میدهد. رتبهبندی اعتباری در بازار سرمایه به شرکتها و اوراق نمره میدهد، بررسی عمیقتری دارد و نتیجهاش عمومی منتشر میشود تا خریداران اوراق ببینند.
رتبه اعتباری هر چند وقت یک بار عوض میشود؟
طبق مقررات، رتبه دستکم سالی یک بار یا هر وقت رخداد مهمی در وضع شرکت پیش بیاید بهروز میشود. برای همین پیش از خرید اوراق، تاریخ آخرین بهروزرسانی رتبه و چشمانداز آن را نگاه کنید.
جمعبندی
موسسه رتبه بندی کارنامهی اعتباری شرکتها و اوراق را مینویسد. نمرهاش از AAA تا D است و مرز مهمش BBB-. در ایران این نمره امروز جای ضامن را در نیمی از اوراق شرکتی گرفته و برای همین دانستنش برای هر خریدار اوراق لازم است.
پس دفعهی بعد که اوراقی با سود وسوسهکننده دیدید، اول سه چیز را بپرسید: رتبهاش چند است، چشماندازش چیست و چه کسی این نمره را داده است. بعد تصمیم بگیرید. تصمیم نهایی با خودتان است.
