تسعیر ارز چیست؟ سود و زیان تسعیر در صورت‌های مالی به زبان ساده
فهرست مطالب۱۳ بخش
- تسعیر یعنی چه؟
- تفاوتِ تسعیر با تبدیل ارز
- چرا شرکتها تسعیر ارز انجام می‌دهند؟
- کدام دارایی‌های ارزی تسعیر می‌شوند؟ اقلام پولی و غیرپولی
- سود تسعیر ارز و زیان تسعیر: چه وقت کدام؟
- مثال عددی: سود تسعیر ارز را خودمان حساب کنیم
- سود تسعیر ارز در صورت سود و زیان کجاست؟
- تسعیرِ شعبه یا شرکتِ خارجی کجا میرود؟
- آیا سود تسعیر ارز سود واقعی است؟
- ۱. تحقق‌یافته است یا تحقق‌نیافته؟
- ۲. تکرار میشود یا نه؟
- ۳. پول نقد آورده یا نه؟
- نرخ تسعیر ارز در ایران: کدام نرخ؟
- تسعیر ارز در بانکها و شرکتهای صادرات‌محور
- شرکتهای صادرات‌محور: دو اثرِ جدا از هم
- شرکتهای بدهکارِ ارزی و وارداتی
- بانکها
- چک‌لیست: سود تسعیر را در گزارش کدال چطور پیدا و بررسی کنیم؟
- اشتباه‌های رایج دربارهٔ تسعیر ارز
- سوالات متداول
- جمع‌بندی
خیلی‌ها گزارشِ یک شرکت را در کدال باز می‌کنند، میبینند سودش ناگهان بالا رفته و ذوق می‌کنند. ولی گاهی آن سود از کارِ اصلیِ شرکت نیامده است. تسعیر ارز یعنی شرکت داراییها و بدهیهای دلاری و یورویی‌اش را در پایانِ هر دوره با نرخِ تازهٔ ارز دوباره به ریال حساب کند. اگر دلار گران شده باشد، همین حسابِ روی کاغذ «سود تسعیر» میسازد؛ بی‌آنکه یک دلار فروخته شده باشد.
این سود واقعاً در صورت سود و زیان می‌نشیند، سودِ هر سهم را بالا می‌برد و حتی مالیات هم دارد. ولی تکرارشدنی نیست و ممکن است سالِ بعد برگردد. بیایید قدم‌به‌قدم ببینیم تسعیر یعنی چه، چطور حساب میشود، در گزارش‌های مالی کجا پیدایش کنیم و چطور فریبش را نخوریم.
تسعیر یعنی چه؟
«تسعیر» از واژهٔ عربیِ «سِعر» به معنای نرخ و قیمت می‌آید. پس تسعیر یعنی «نرخ‌گذاری»: چیزی را که به یک پول است، با نرخِ روز به پولِ دیگری قیمت کنیم. در حسابداری، تسعیر چیست؟ همین که مبلغ‌های ارزی را با یک نرخِ مشخص به پولِ گزارشگری، یعنی ریال، برگردانیم.
یک مثالِ خانگی بزنیم. فرض کنید هزار دلار در کشوی خانه دارید و هر سال آخرِ اسفند در دفترچه‌تان می‌نویسید این پول چند تومان می‌ارزد. پارسال نوشته‌اید ۱۰۰ میلیون تومان. امسال دلار گران شده و می‌نویسید ۱۲۰ میلیون. شما هیچ دلاری نفروخته‌اید، ولی عددِ دفترچه ۲۰ میلیون بیشتر شده است. این ۲۰ میلیون همان چیزی است که در شرکتها اسمش «سود تسعیر ارز» است. (عددها فقط مثال‌اند.)
تفاوتِ تسعیر با تبدیل ارز
تبدیلِ ارز یعنی واقعاً دلار بدهید و ریال بگیرید. پولی دستبهدست میشود. تسعیر یعنی فقط ارزشِ ریالیِ دلارهایی که هنوز دارید یا بدهکارید، دوباره نوشته شود. هیچ پولی جابهجا نمیشود. برای همین است که می‌گوییم بخشِ بزرگی از سود تسعیر «کاغذی» است.
پس تسعیر ارز یعنی چه؟ یعنی به‌روز کردنِ عددِ ریالیِ داراییها و بدهیهای ارزی با نرخِ تازه، نه فروختنِ آن‌ها.
چرا شرکتها تسعیر ارز انجام می‌دهند؟
صورت‌های مالیِ شرکتهای ایرانی به ریال نوشته میشود. ولی خیلی از شرکتها با دلار، یورو یا درهم هم سروکار دارند. یک پتروشیمی محصولش را به دلار می‌فروشد. یک کارخانه برای خریدِ دستگاه وامِ ارزی گرفته است. یک بانک سپردهٔ ارزی دارد. این‌ها همه باید در ترازنامه به ریال نوشته شوند.
قاعدهٔ این کار در ایران استاندارد حسابداری ۱۶ با عنوانِ «آثار تغییر در نرخ ارز» است. خلاصه‌اش این است: هر معاملهٔ ارزی روزی که اتفاق می‌افتد با نرخِ همان روز ثبت میشود. بعد در پایانِ هر دورهٔ گزارشگری، اقلامی که هنوز تسویه نشده‌اند با نرخِ پایانِ دوره دوباره حساب می‌شوند. تفاوتِ این دو عدد، سود یا زیانِ تسعیر است.
بدونِ تسعیر، ترازنامه دروغ می‌گفت. فرض کنید شرکت ۱۰ میلیون دلار از مشتریِ خارجی طلب دارد و این طلب را با نرخِ سه سالِ پیش نوشته است. این عدد دیگر هیچ ربطی به ارزشِ امروزِ آن طلب ندارد. پس تسعیر لازم است تا ترازنامه تصویرِ امروز را نشان بدهد.
کدام دارایی‌های ارزی تسعیر می‌شوند؟ اقلام پولی و غیرپولی
همهٔ چیزهایی که شرکت به ارز خریده، در پایانِ دوره دوباره قیمت نمیشوند. حسابداری آن‌ها را دو دسته میکند. ملاک ساده است: آیا قرار است در آینده مبلغِ مشخصی پول بگیریم یا بدهیم؟
- اقلام پولی یعنی پول، یا حقِ گرفتنِ پول، یا تعهدِ دادنِ پول. مثل موجودیِ دلار در حساب، طلب از مشتریِ خارجی، وام و تسهیلاتِ ارزی، و بدهی به فروشندهٔ خارجی. این‌ها در پایانِ هر دوره با نرخِ تازه تسعیر می‌شوند.
- اقلام غیرپولی یعنی چیزهایی که با پول تسویه نمیشوند. مثل دستگاهی که با دلار خریده شده، موجودیِ مواد اولیه، یا پیش‌پرداختِ اجاره با قیمتِ ثابت. این‌ها با همان نرخِ روزِ خرید در دفاتر میمانند.
جدولِ زیر چند نمونهٔ رایج را کنارِ هم گذاشته است.
| قلم | نوع | در پایانِ دوره |
|---|---|---|
| موجودیِ ارز در بانک یا صندوق | پولی | با نرخِ پایانِ دوره تسعیر میشود |
| طلب از مشتریِ خارجی | پولی | با نرخِ پایانِ دوره تسعیر میشود |
| وام و تسهیلاتِ ارزی | پولی | با نرخِ پایانِ دوره تسعیر میشود |
| بدهی به فروشندهٔ خارجی | پولی | با نرخِ پایانِ دوره تسعیر میشود |
| ماشین‌آلاتِ خریداریشده با ارز | غیرپولی | با نرخِ روزِ خرید می‌ماند |
| موجودیِ مواد و کالا | غیرپولی | با نرخِ روزِ خرید می‌ماند |
| پیشپرداخت با قیمتِ ثابت | غیرپولی | با نرخِ روزِ پرداخت می‌ماند |
نکتهٔ مهم این است که موجودیِ کالا و دستگاه‌ها سود تسعیر نمیسازند، حتی اگر با دلار خریده شده باشند. سود تسعیر فقط از پول و طلب و بدهیِ ارزی می‌آید.
سود تسعیر ارز و زیان تسعیر: چه وقت کدام؟
جهتِ سود و زیان به دو چیز بستگی دارد: شرکت ارز «دارد» یا ارز «بدهکار» است؟ و نرخ بالا رفته یا پایین آمده؟ مثلِ الاکلنگ است. دارنده و بدهکار همیشه دو سرِ مخالفِ آن نشسته‌اند.
| وضعیتِ شرکت | اگر دلار گران شود | اگر دلار ارزان شود |
|---|---|---|
| دارایی ارزی دارد (پول یا طلبِ دلاری) | سود تسعیر | زیان تسعیر |
| بدهی ارزی دارد (وام یا بدهیِ دلاری) | زیان تسعیر | سود تسعیر |
| هر دو را دارد | نتیجه به تفاوتِ دارایی و بدهیِ ارزی بستگی دارد | |
همین ردیفِ آخر خیلی مهم است. تحلیلگرها به تفاوتِ دارایی‌های ارزی و بدهیهای ارزی می‌گویند «وضعیت باز ارزی». شرکتی که ۱۰ میلیون دلار طلب و ۱۰ میلیون دلار وام دارد، از تغییرِ نرخ تقریباً هیچ سود و زیانِ تسعیری نمی‌بیند. پس به جای اینکه فقط بپرسید «شرکت دلار دارد؟»، بپرسید «خالصِ دلارش چقدر است؟».
مثال عددی: سود تسعیر ارز را خودمان حساب کنیم
بیایید یک شرکتِ فرضیِ صادراتی را با عددهای گرد حساب کنیم. نرخ‌ها فقط مثال‌اند و ربطی به نرخِ امروز ندارند؛ نرخِ روز را در صفحهٔ قیمت دلار امروز ببینید.
- طلبِ ارزی. شرکت ۱۰ میلیون دلار از مشتریِ خارجی طلب دارد. پایانِ سالِ قبل نرخِ تسعیر ۱۰۰ هزار تومان بوده است. پس این طلب در دفاتر ۱٬۰۰۰ میلیارد تومان نوشته شده بود.
- نرخ بالا میرود. پایانِ امسال نرخ به ۱۲۰ هزار تومان رسیده و طلب هنوز وصول نشده است. ارزشِ ریالیِ همان ۱۰ میلیون دلار حالا ۱٬۲۰۰ میلیارد تومان است. سود تسعیر: ۲۰۰ میلیارد تومان.
- بدهیِ ارزی. همین شرکت ۴ میلیون دلار وامِ ارزی هم دارد. این بدهی از ۴۰۰ میلیارد به ۴۸۰ میلیارد تومان رسیده است. زیان تسعیر: ۸۰ میلیارد تومان.
- خالصِ تسعیر. ۲۰۰ منهای ۸۰ میشود ۱۲۰ میلیارد تومان سود تسعیرِ خالص.
- اثر روی سود خالص. فرض کنید سودِ شرکت از کارِ اصلی‌اش ۴۰۰ میلیارد تومان بوده است. با سود تسعیر، سود خالص ۵۲۰ میلیارد گزارش میشود. برای ساده‌شدن، مالیات را کنار گذاشته‌ایم.
حالا این عدد را به زبانِ سهامدار ترجمه کنیم. ۱۲۰ از ۵۲۰ یعنی حدودِ ۲۳٪ سودِ امسال از کارخانه نیامده، از تابلوی نرخِ ارز آمده است. اگر شرکت یک میلیارد سهم داشته باشد، سود هر سهم (EPS) به جای ۴۰۰ تومان، ۵۲۰ تومان گزارش میشود.
سالِ بعد چه؟ اگر دلار همان ۱۲۰ هزار تومان بماند، دیگر سود تسعیری در کار نیست. سودِ هر سهم به حدودِ ۴۰۰ تومان برمی‌گردد. کارخانه همان کار را کرده، ولی سود ۲۳٪ کم شده است. کسی که با سودِ ۵۲۰ تومانی سهم را ارزیابی کرده بود، حالا غافلگیر میشود. اگر دلار ارزان شود، ماجرا بدتر هم میشود: همان طلب زیانِ تسعیر میسازد.
پس سود تسعیر را مثلِ یک پاداشِ یک‌باره ببینید، نه حقوقِ ماهانه. برای قیمت‌گذاریِ سهم، اول آن را از سود جدا کنید.
سود تسعیر ارز در صورت سود و زیان کجاست؟
در صورت سود و زیان ردیفی به اسمِ «سود تسعیر» نمی‌بینید. سود و زیانِ تسعیر داخلِ دو ردیفِ کلی‌تر پنهان شده است. اینکه در کدام ردیف بنشیند، به این بستگی دارد که آن قلمِ ارزی به کارِ اصلیِ شرکت ربط دارد یا نه.
- «سایر درآمدها» و «سایر هزینه‌ها»: در قالبِ رایجِ گزارش‌های کدال، تسعیرِ اقلامِ ارزیِ مربوط به کارِ اصلی، مثل طلب از مشتریِ خارجی بابتِ فروشِ محصول، معمولاً اینجا می‌آید. این ردیف‌ها بالای خطِ سودِ عملیاتی‌اند.
- «سایر درآمدها و هزینه‌های غیرعملیاتی»: تسعیرِ اقلامی که به کارِ اصلی ربط ندارند، مثل موجودیِ ارزی در بانک یا وامِ ارزی، معمولاً اینجا می‌آید و جزو درآمد غیرعملیاتی حساب میشود.
این یعنی حتی «سودِ عملیاتی» هم ممکن است کمی سود تسعیر در خودش داشته باشد. برای همین عددِ اصلی را باید در یادداشت‌های توضیحی پیدا کرد. یادداشتِ مربوط به «سایر درآمدها» و یادداشتِ «سایر درآمدها و هزینه‌های غیرعملیاتی» معمولاً ردیفی مثلِ «سود ناشی از تسعیر داراییها و بدهیهای ارزی» دارند.
تسعیرِ شعبه یا شرکتِ خارجی کجا میرود؟
یک حالتِ دیگر هم هست. اگر شرکت یک شعبه یا شرکتِ فرعی در کشورِ دیگری داشته باشد که حساب‌هایش با پولِ همان کشور است، برای تهیهٔ صورت‌های تلفیقی همهٔ آن حساب‌ها به ریال برگردانده میشود. تفاوتِ تسعیرِ این بخش معمولاً از صورت سود و زیان رد نمیشود. در بخشِ حقوقِ مالکانهٔ ترازنامه جمع میشود و اسمش «تفاوت تسعیر ارز عملیات خارجی» است.
پس اگر دنبالِ سود تسعیر می‌گردید، سراغِ یادداشت‌ها بروید، نه فقط سطرهای اصلیِ صورت سود و زیان.
آیا سود تسعیر ارز سود واقعی است؟
جوابِ کوتاه: هم بله، هم نه. سودی است که قانوناً شناسایی میشود و در حساب‌ها می‌نشیند. ولی از جنسِ سودِ فروشِ محصول نیست. برای فهمیدنش باید سه سؤال پرسید.
۱. تحقق‌یافته است یا تحقق‌نیافته؟
اگر شرکت طلبش را وصول کرده و دلارها را به ریال تبدیل کرده باشد، سودش «تحقق‌یافته» است؛ یعنی پولش واقعاً آمده است. ولی اگر طلب هنوز وصول نشده یا دلار هنوز در حساب مانده، سود «تحقق‌نیافته» است. مثلِ خانه‌ای که قیمتش بالا رفته ولی هنوز نفروخته‌اید. ارزشش بیشتر شده، ولی تا نفروشید پولی در جیبتان نیست.
۲. تکرار میشود یا نه؟
سودِ فروشِ محصول، اگر کارخانه کار کند، سالِ بعد هم هست. سود تسعیر فقط وقتی تکرار میشود که دلار باز هم گران شود. هیچ‌کس نمی‌تواند این را تضمین کند. به همین دلیل تحلیلگرها می‌گویند سودی که بخشِ بزرگش تسعیر است، کیفیت سود پایینی دارد.
۳. پول نقد آورده یا نه؟
سود تسعیرِ تحقق‌نیافته هیچ پول نقدی وارد شرکت نمی‌کند. ردِّ پایش را در صورت جریان وجوه نقد می‌بینید: سود خالص بالا رفته، ولی نقدِ حاصل از عملیات پا به پایش نیامده است. خطرش اینجاست که مجمع ممکن است از همین سودِ کاغذی سود نقدی تقسیم کند و شرکت برای پرداختش مجبور شود قرض بگیرد.
یک چیزِ دیگر هم هست که کمتر کسی به آن توجه میکند: مالیات. طبقِ آخرین دستورالعملِ تسعیرِ ارزِ سازمان امور مالیاتی، سود تسعیر ارز به‌طورِ کلی مشمولِ مالیات است، مگر جایی که قانون معافیت یا نرخِ صفر داده باشد؛ مثلِ بخشی از درآمدِ صادراتی، به شرطِ رعایتِ مقررات. یعنی شرکت ممکن است برای سودی که هنوز پولش را ندیده، مالیاتِ واقعی بدهد.
سال‌ها پیش دوستی داشتم که به جای «وبملت» (بانک ملت)، نمادِ «ملت» (بیمه ملت) را خریده بود. مدام از رشدِ سود بانک ملت از تسعیر ارز حرف می‌زد و پولش هم در آن بازارِ داغ سه برابر شد. ولی سهمی که خریده بود اصلاً ربطی به آن سود تسعیر نداشت. این خاطره را می‌گویم چون نشان می‌دهد «سود تسعیر» چقدر در بازار به اسم شنیده میشود و چقدر کم به عددش دقت می‌کنیم.
پس سود تسعیر ارز واقعی است، ولی موقتی و اغلب بی‌پول. آن را بشناسید، از سودِ تکرارشونده جدا کنید و رویش حسابِ بلندمدت باز نکنید.
نرخ تسعیر ارز در ایران: کدام نرخ؟
در ایران چند نرخ برای دلار هست و همین کار را سخت میکند. استاندارد ۱۶ می‌گوید وقتی چند نرخ وجود دارد، باید نرخی را به کار برد که شرکت واقعاً بتواند با آن دلارهایش را بگیرد یا بدهی‌اش را بپردازد. یعنی ملاک «نرخی است که با آن تسویه میشود»، نه بالاترین یا پایین‌ترین عددی که در خبرها آمده است.
- شرکتهای صادراتی و تولیدی معمولاً با نرخ‌های مرکز مبادلهٔ ارز و طلای ایران تسعیر می‌کنند، چون ارزِ صادراتی‌شان در همین سامانه فروخته میشود. نرخی که هر شرکت به کار برده در یادداشت‌های صورت‌های مالی‌اش آمده است.
- بانکها و مؤسسه‌های اعتباری نرخ را خودشان انتخاب نمی‌کنند. بانک مرکزی برای پایانِ هر دوره نرخِ تسعیر را ابلاغ میکند. در دوره‌های اخیر مبنا نرخِ خریدِ حواله در مرکز مبادله در روزِ پایانِ دوره بوده است.
- در حسابرسیِ مالیاتی هم دستورالعملِ سازمان امور مالیاتی ترتیبِ نرخ‌ها را معلوم کرده است: اول نرخی که مرجعِ رسمی الزام کرده، بعد نرخِ مستند به مدارکِ شرکت، و اگر مدرکی نبود، نرخِ مرکز مبادله.
این نرخ‌ها معمولاً از نرخ دلارِ بازارِ آزاد پایین‌ترند. وقتی نرخِ رسمی یک‌باره به بازارِ آزاد نزدیک میشود، سود تسعیرِ بزرگی در گزارش‌ها ظاهر میشود. خبرهایی مثلِ «نرخ جدید تسعیر ارز بانکها اعلام شد» دقیقاً به همین دلیل سهامدارانِ بانکی را هیجان‌زده میکند.
پس پیش از اینکه دربارهٔ سود تسعیرِ یک شرکت قضاوت کنید، ببینید با چه نرخی حساب شده و آن نرخ چقدر با نرخِ امروز فاصله دارد.
تسعیر ارز در بانکها و شرکتهای صادرات‌محور
در بورسِ تهران دو گروه بیشتر از همه با تسعیر سروکار دارند: سهام دلاری یعنی شرکتهای صادرات‌محور، و بانکها.
شرکتهای صادرات‌محور: دو اثرِ جدا از هم
وقتی دلار گران میشود، یک پتروشیمی یا فولادیِ صادراتی از دو راه سود می‌برد. این دو را با هم قاطی نکنید.
| اثر | از کجا می‌آید | تکرار میشود؟ |
|---|---|---|
| اثرِ عملیاتی | هر تُن محصولی که از این به بعد فروخته شود، ریالِ بیشتری می‌آورد | بله، تا وقتی نرخ بالا بماند |
| اثرِ تسعیر | طلب و موجودیِ دلاریِ قبلی دوباره قیمت میشود | نه، فقط یک بار برای همان تغییرِ نرخ |
اثرِ عملیاتی همان چیزی است که سهام دلاری را در دورهٔ گرانیِ ارز جذاب میکند. اثرِ تسعیر فقط یک بار و برای همان پله‌ای است که دلار بالا رفته است. شرکتی که طلبِ ارزیِ زیادی دارد، در فصلِ جهشِ دلار سودِ خیره‌کننده‌ای نشان می‌دهد که در فصل‌های بعد تکرار نمیشود.
شرکتهای بدهکارِ ارزی و وارداتی
طرفِ دیگرِ الاکلنگ، شرکت‌هایی‌اند که وامِ ارزی گرفته‌اند؛ مثلاً برای خریدِ ماشینآلات یا ساختِ یک طرحِ بزرگ. گرانیِ دلار برای آن‌ها زیان تسعیر میسازد و گاهی سودِ یک سال را کامل می‌خورد. در برخی شرایط، استاندارد اجازه می‌دهد تفاوتِ تسعیرِ وامی که برای ساختِ یک دارایی گرفته شده، به بهای همان دارایی اضافه شود. برای همین همیشه یادداشتِ تسهیلات را هم نگاه کنید.
بانکها
بانکها هم دارایی ارزی دارند و هم بدهیِ ارزی، مثل سپردهٔ ارزیِ مشتریان. سود یا زیانِ تسعیرشان به وضعیت باز ارزی بستگی دارد. در سال‌هایی که بانک مرکزی نرخِ تسعیر را یک‌باره بالا برده، بخشِ بزرگی از سودِ بعضی بانکها از همین محل آمده است. این سود نه از تسهیلات‌دادن است و نه از کارمزد، و کیفیتِ پایینی دارد.
پس در سهمِ دلاری، اثرِ عملیاتی را دنبال کنید؛ اثرِ تسعیر را یک بار بشمارید و کنار بگذارید.
چک‌لیست: سود تسعیر را در گزارش کدال چطور پیدا و بررسی کنیم؟
این کار را میشود در ده دقیقه با صورت‌های مالیِ هر شرکت در سایت کدال انجام داد. قدم‌ها این‌هاست:
- صورت‌های مالیِ میان‌دوره‌ای یا سالانه را باز کنید و به یادداشت‌های «سایر درآمدها» و «سایر درآمدها و هزینه‌های غیرعملیاتی» بروید.
- ردیفی با عنوانِ «سود (زیان) تسعیر داراییها و بدهیهای ارزی» را پیدا کنید. اگر در هر دو یادداشت هست، جمعشان کنید.
- این عدد را بر سود خالص تقسیم کنید. اگر بیش از یک‌پنجمِ سود است، این سود را با احتیاط بخوانید.
- در یادداشتِ اقلامِ ارزی ببینید شرکت چقدر دارایی ارزی و چقدر بدهیِ ارزی دارد. تفاوتشان، یعنی وضعیت باز ارزی، را حساب کنید.
- نرخِ تسعیری را که شرکت به کار برده پیدا کنید و با نرخِ امروز مقایسه کنید. فاصلهٔ زیاد یعنی گزارشِ بعدی هم احتمالاً سود یا زیانِ تسعیر دارد.
- صورت جریان وجوه نقد را کنارش بگذارید. اگر سود خالص بالا رفته ولی نقدِ عملیاتی نه، احتمالاً سودِ تسعیرِ تحقق‌نیافته در کار است.
- برای ارزش‌گذاری، سود تسعیر را از سود کم کنید و نسبت P/E را یک بار هم با سودِ بدونِ تسعیر حساب کنید.
پس فقط به عددِ آخرِ صورت سود و زیان نگاه نکنید. همین هفت قدم نشان می‌دهد سود از کجا آمده است.
اشتباه‌های رایج دربارهٔ تسعیر ارز
- سود تسعیر را مثلِ سودِ تکرارشونده حساب کردن. رایج‌ترین اشتباه است. سودِ هر سهمِ یک فصلِ پرتسعیر را در چهار ضرب نکنید.
- اثرِ عملیاتیِ دلار را با اثرِ تسعیر یکی دانستن. اولی با هر فروش تکرار میشود، دومی نه.
- فراموش کردنِ بدهیِ ارزی. شرکتی که «دلاری» است ولی وامِ ارزیِ سنگین دارد، از گرانیِ دلار کمتر از آنچه فکر می‌کنید سود می‌برد.
- خریدن روی خبرِ «نرخ تسعیر جدید». وقتی خبر عمومی شد، معمولاً قیمتِ سهم آن را تا حدی در خود دیده است.
- ندیدنِ زیان تسعیر وقتی دلار ارزان میشود. تسعیر شمشیرِ دولبه است. همان طلبی که امسال سود ساخته، با افتِ نرخ زیان میسازد.
- یکی گرفتنِ نرخِ تسعیر با نرخِ بازارِ آزاد. شرکتها معمولاً با نرخِ رسمی‌تری تسعیر می‌کنند. حساب‌وکتابِ ذهنی‌تان را با همان نرخ انجام بدهید.
سوالات متداول
تسعیر ارز یعنی چه؟
تسعیر ارز یعنی شرکت داراییها و بدهیهای ارزیاش، مثل موجودی دلار، طلب از مشتری خارجی یا وام ارزی، را در پایان هر دوره با نرخ تازهٔ ارز دوباره به ریال حساب کند. تفاوت عدد جدید و قدیم، سود یا زیان تسعیر است و هیچ پولی جابهجا نمیشود.
تفاوت تسعیر ارز و تبدیل ارز چیست؟
در تبدیل ارز واقعاً دلار داده و ریال گرفته میشود و پول دستبهدست میشود. در تسعیر فقط ارزش ریالی دلارهایی که شرکت هنوز دارد یا بدهکار است، با نرخ روز دوباره نوشته میشود. برای همین بخش بزرگی از سود تسعیر کاغذی است.
سود تسعیر ارز در صورت سود و زیان کجاست؟
ردیف جداگانه ندارد. در قالب رایج کدال، تسعیر اقلام مربوط به کار اصلی مثل طلب از مشتری خارجی در «سایر درآمدها» و تسعیر موجودی ارزی و وام ارزی در «سایر درآمدها و هزینه‌های غیرعملیاتی» می‌آید. عدد دقیق در یادداشت‌های توضیحی همین دو ردیف است.
آیا سود تسعیر ارز سود واقعی است؟
سودی است که طبق استاندارد شناسایی میشود و مالیات هم دارد، ولی تکرارشدنی نیست و تا وقتی طلب وصول نشده پول نقدی نمیآورد. اگر دلار ارزان شود، همان قلم زیان میسازد. برای همین سودی که بخش بزرگش تسعیر است، کیفیت پایینی دارد.
کدام شرکتها از تسعیر ارز سود میبرند؟
شرکتهایی که دارایی ارزیشان از بدهی ارزیشان بیشتر است، مثل صادرکنندههایی که طلب یا موجودی دلاری زیادی دارند، با گران شدن دلار سود تسعیر میبرند. شرکتهایی که وام ارزی سنگین دارند، در همان شرایط زیان تسعیر میبینند.
نرخ تسعیر ارز شرکتهای بورسی چگونه تعیین میشود؟
طبق استاندارد حسابداری ۱۶، نرخی به کار میرود که شرکت واقعاً بتواند با آن ارزش را تسویه کند. صادرکنندهها معمولاً نرخ مرکز مبادلهٔ ارز و طلای ایران را به کار میبرند و بانکها نرخی را که بانک مرکزی برای پایان هر دوره ابلاغ میکند.
آیا سود تسعیر ارز مالیات دارد؟
طبق آخرین دستورالعمل تسعیر ارز سازمان امور مالیاتی، سود تسعیر ارز به‌طور کلی مشمول مالیات است، مگر جایی که قانون معافیت یا نرخ صفر داده باشد، مثل بخشی از درآمد صادراتی با رعایت شرط‌ها. زیان تسعیر هم با شرایطی هزینهٔ قابل قبول است.
کدام اقلام ترازنامه تسعیر نمیشوند؟
اقلام غیرپولی، یعنی چیزهایی که با پول تسویه نمیشوند، تسعیر دوباره نمیشوند. ماشینآلات خریداریشده با ارز، موجودی مواد و کالا و پیشپرداخت با قیمت ثابت با همان نرخ روز خرید یا پرداخت در دفاتر میمانند و سود تسعیر نمیسازند.
جمع‌بندی
تسعیر ارز یعنی به‌روز کردنِ عددِ ریالیِ پول، طلب و بدهیِ ارزی با نرخِ تازه. وقتی دلار گران میشود، دارندهٔ ارز سود تسعیر و بدهکارِ ارزی زیان تسعیر می‌بیند. این سود در صورت سود و زیان می‌نشیند و سودِ هر سهم را بالا می‌برد، ولی تکرار نمیشود، اغلب پول نقدی نمیآورد و می‌تواند سالِ بعد برعکس شود.
پس دفعهٔ بعد که گزارشِ یک شرکت را دیدید و سودش ناگهان جهش کرده بود، اول این سه سؤال را بپرسید: چقدرش سود تسعیر است؟ با چه نرخی حساب شده؟ و بدونِ آن، سودِ هر سهم چند می‌شد؟ جوابِ همین سه سؤال شما را از خیلی از هیجان‌های بی‌پشتوانهٔ بازار دور نگه می‌دارد. تصمیمِ نهایی هم، مثلِ همیشه، با خودتان است.