شکست بازار چیست؟ ۵ علت، مثال‌های ایرانی و راه‌حل‌ها به زبان ساده

چرا هوای تهران در زمستان این‌قدر آلوده است، با اینکه هیچ‌کس آلودگی نمی‌خرد؟ جواب در دو کلمه است: شکست بازار. شکست بازار یعنی وضعی که بازارِ آزاد، با همه‌ی خوبی‌هایش، خودبه‌خود به نتیجه‌ی درست نمی‌رسد؛ یا از یک چیز زیادی تولید می‌کند (مثل دود)، یا از چیزِ لازمی کم (مثل امنیت و هوای پاک). علت‌های اصلی‌اش پنج تاست: آثار جانبی، کالای عمومی، انحصار، اطلاعات نامتقارن و منابع مشترک.

در این نوشته هر پنج علت را با مثال‌هایی از زندگیِ خودمان باز می‌کنم. بعد می‌بینیم راه‌حل‌ها چیست، چرا گاهی دخالتِ دولت از خودِ بیماری بدتر می‌شود، و این بحثِ به ظاهر کتابی چه ربطی به سهامی دارد که در سبدِ شماست.

شکست بازار چیست؟ اول ببینیم بازار وقتی درست کار می‌کند چه می‌کند

بازارِ میوه‌ی محله را در نظر بگیرید. اگر گوجه کم شود، قیمتش بالا می‌رود. قیمتِ بالا دو کار می‌کند: خریدارها کمتر می‌خرند و کشاورزها بیشتر می‌کارند. چند وقت بعد، گوجه دوباره فراوان و ارزان می‌شود. هیچ اداره‌ای دستور نداد؛ قیمت مثلِ یک چراغِ راهنما همه را هدایت کرد.

آدام اسمیت به این نظمِ بی‌دستور می‌گفت «دستِ نامریی». اقتصاددان‌ها می‌گویند در چنین بازاری منابع «کارا» تخصیص پیدا می‌کنند. یعنی از هر کالا همان‌قدر تولید می‌شود که ارزشش برای مردم از هزینه‌اش بیشتر است، نه بیشتر و نه کمتر. سازوکارش را در مقاله‌ی عرضه و تقاضا و نقطه‌ی تعادل قدم‌به‌قدم نوشته‌ام.

ولی این چراغِ راهنما همیشه درست نشان نمی‌دهد. گاهی قیمت همه‌ی هزینه را نمی‌گوید. گاهی کالایی هست که اصلا نمی‌شود برایش قیمت گذاشت. گاهی یک نفر چراغ را در دست گرفته و هر رنگی بخواهد روشن می‌کند. هر جا چنین شد، می‌گوییم بازار شکست خورده است.

این اصطلاح را اقتصاددانی به نام فرانسیس باتور در سال ۱۹۵۸ در مقاله‌ای با عنوانِ «کالبدشکافیِ شکست بازار» رایج کرد. ریشه‌اش اما قدیمی‌تر است و به شاخه‌ای از اقتصاد برمی‌گردد که به آن اقتصاد رفاه می‌گویند؛ یعنی دانشی که می‌پرسد کدام وضع برای کلِ جامعه بهتر است.

شکست کامل و شکست ناقص

شکست بازار دو درجه دارد:

• شکست ناقص: بازار هست و کار می‌کند، ولی مقدار یا قیمت از جای درستش دور است. مثلا خودرو تولید و فروخته می‌شود، ولی دودی که از اگزوز بیرون می‌آید در قیمت حساب نشده است.
• شکست کامل: بازار اصلا چیزی عرضه نمی‌کند. هیچ شرکتِ خصوصی‌ای دفاع از مرزها یا آژیرِ هشدارِ زلزله را به تک‌تکِ مردم نمی‌فروشد، چون نمی‌تواند پولش را بگیرد.

پس شکست بازار یعنی «بازار به نتیجه‌ی خوب برای همه نرسید»، نه اینکه «بازار سقوط کرد». این دو را بعدا در بخشِ اشتباه‌های رایج از هم جدا می‌کنیم.

علل شکست بازار: پنج جایی که دستِ نامریی می‌لنگد

کتاب‌های اقتصاد علت‌ها را با اسم‌های مختلف می‌آورند، ولی تقریبا همه به این پنج علت برمی‌گردند. هر کدام را با یک مثالِ آشنا می‌بینیم.

۱. آثار جانبی (پیامد خارجی): هزینه‌ای که در فاکتور نیست

اثر جانبی یعنی کاری که من می‌کنم روی زندگیِ شما اثر می‌گذارد، ولی نه من بابتش پول می‌دهم و نه شما بابتش پول می‌گیرید. به انگلیسی به آن Externality می‌گویند.

یک موتورسیکلتِ کاربراتوریِ قدیمی را در نظر بگیرید. صاحبش بنزین و استهلاک را حساب می‌کند. ولی دودی که از اگزوزش بیرون می‌آید را ما با ریه‌هایمان می‌پردازیم: سرفه‌ی بچه‌ها، مدرسه‌ای که تعطیل می‌شود، هزینه‌ی دارو. چون این هزینه در قیمتِ سواری نیست، از این نوع وسیله بیش از اندازه‌ی درست استفاده می‌شود.

اثر جانبی همیشه بد نیست. واکسن هم اثر جانبیِ مثبت دارد. وقتی من واکسن می‌زنم، فقط خودم محافظت نمی‌شوم؛ احتمالِ بیمار شدنِ همسایه هم کم می‌شود. ولی من موقعِ تصمیم فقط سودِ خودم را می‌بینم. برای همین بازار از چیزهایی که اثرِ مثبت دارند، مثلِ واکسن و آموزش، کمتر از اندازه‌ی درست تولید می‌کند.

نمودارِ بالا همین حرف را نشان می‌دهد. تولیدکننده فقط هزینه‌ی خودش را می‌بیند و بازار در نقطه‌ای به تعادل می‌رسد که مقدارش زیاد است. اگر هزینه‌ی دود را هم حساب کنیم، مقدارِ درست کمتر و قیمتِ درست بالاتر است. فاصله‌ی این دو نقطه همان شکست بازار است. انواعِ اثر جانبی و مثال‌هایش را در مقاله‌ی آثار جانبی تولید و مصرف مفصل آورده‌ایم.

۲. کالای عمومی: چیزی که همه می‌خواهند و کسی پولش را نمی‌دهد

چراغِ برقِ کوچه را در نظر بگیرید. وقتی روشن است، همه‌ی رهگذرها از نورش استفاده می‌کنند. نمی‌شود به کسی گفت «تو پول نداده‌ای، از زیرِ این چراغ رد نشو». استفاده‌ی من هم از نورِ آن چیزی کم نمی‌کند.

به چنین چیزی کالای عمومی می‌گویند. دو ویژگی دارد: نمی‌شود کسی را از استفاده‌اش محروم کرد، و استفاده‌ی یک نفر سهمِ دیگران را کم نمی‌کند. امنیت، دفاع از کشور، هشدارِ سیل و پژوهش‌های پایه‌ی علمی همه از این جنس‌اند.

مشکل اینجاست که هر کس با خودش فکر می‌کند: «اگر دیگران پولش را بدهند، من هم مجانی استفاده می‌کنم.» به این آدم در اقتصاد «سواری‌مجانی‌گیر» می‌گویند. وقتی همه همین‌طور فکر کنند، هیچ‌کس پول نمی‌دهد و هیچ شرکتی هم آن را نمی‌سازد. این همان شکستِ کامل است. فرقِ کالای عمومی با کالاهای معمولی و لوکس را در مقاله‌ی انواع کالاهای اقتصادی با جدول نوشته‌ام.

۳. انحصار: وقتی چراغِ قیمت در دستِ یک نفر است

اگر در محله فقط یک نانوایی باشد، نانوا لازم نیست نگرانِ رقیب باشد. می‌تواند کمی کمتر بپزد و کمی گران‌تر بفروشد، چون شما جای دیگری ندارید. در بازارِ رقابتی، اگر نانوایی گران بفروشد، مشتری به نانواییِ بغلی می‌رود. در انحصار این ترمز نیست.

نتیجه این است که از آن کالا کمتر از اندازه‌ی درست تولید می‌شود و گران‌تر فروخته می‌شود. بخشی از سودی که باید به خریدار می‌رسید به جیبِ فروشنده می‌رود و بخشی هم اصلا از بین می‌رود؛ چون معامله‌هایی که می‌توانست به نفعِ هر دو طرف باشد، انجام نمی‌شود. تبانیِ چند فروشنده برای هم‌قیمت ماندن هم همین اثر را دارد.

یک نوعِ خاص هم داریم: انحصار طبیعی. کشیدنِ دو شبکه‌ی لوله‌ی آب یا گاز در یک خیابان منطقی نیست، پس بهتر است یک شبکه باشد. ولی همان یک شبکه نباید هر قیمتی خواست بگیرد. انواعِ انحصار، از کامل تا چندجانبه، را در مقاله‌ی بازار انحصاری چیست باز کرده‌ایم.

۴. اطلاعات نامتقارن: فروشنده چیزی می‌داند که شما نمی‌دانید

اطلاعات نامتقارن یعنی یک طرفِ معامله خیلی بیشتر از طرفِ دیگر می‌داند. معروف‌ترین مثالش بازارِ خودروی دست‌دوم است. فروشنده می‌داند ماشینش تصادفی است یا موتورش روغن می‌سوزاند. شما نمی‌دانید.

جورج آکرلوف در سال ۱۹۷۰ نشان داد این نابرابریِ اطلاعات چطور بازار را خراب می‌کند. خریدار چون نمی‌تواند ماشینِ سالم را از معیوب تشخیص بدهد، برای همه قیمتی متوسط پیشنهاد می‌کند. صاحبِ ماشینِ سالم این قیمت را کم می‌داند و ماشینش را نمی‌فروشد. پس بیشتر ماشین‌های معیوب در بازار می‌مانند و قیمتِ متوسط باز پایین‌تر می‌آید. آکرلوف برای همین کار در سال ۲۰۰۱ جایزه‌ی نوبل اقتصاد گرفت.

بیمه هم همین مشکل را دارد، فقط برعکس. کسی که می‌داند بیمار است، بیشتر از آدمِ سالم دنبالِ بیمه‌ی درمان می‌رود. اگر بیمه‌گر نتواند این را تشخیص بدهد، هزینه‌اش بالا می‌رود، حقِ بیمه را گران می‌کند و آدم‌های سالم کنار می‌روند. به این «انتخابِ نامطلوب» می‌گویند.

بازار سرمایه هم از این خطر در امان نیست. مدیرِ یک شرکت زودتر از من و شما می‌داند فروشِ ماهِ بعد چطور است. اگر با همین اطلاعات پیش از دیگران معامله کند، سهامدارِ خرد بازنده است. برای همین است که شرکت‌های بورسی موظف‌اند گزارش‌هایشان را هم‌زمان برای همه منتشر کنند؛ همان کاری که سامانه‌ی کدال انجام می‌دهد.

۵. منابع مشترک: چاهی که همه از آن آب می‌کشند

این علت شبیهِ کالای عمومی است، با یک فرقِ مهم: استفاده‌ی هر نفر سهمِ دیگران را کم می‌کند. آب‌های زیرزمینیِ یک دشت را در نظر بگیرید. هر کشاورز با خودش می‌گوید: «اگر من کمتر برداشت کنم، همسایه بیشتر می‌کشد؛ پس من هم تا می‌توانم بکشم.»

هر کدام به تنهایی منطقی فکر می‌کنند، ولی جمعِ این تصمیم‌ها سفره را خالی می‌کند. گرت هاردین در سال ۱۹۶۸ این را «تراژدیِ منابع مشترک» نامید. خشک شدنِ چاه‌ها و فرونشستِ زمین در بسیاری از دشت‌های ایران، مثالِ تلخ و زنده‌ی همین مفهوم است. صید بی‌رویه‌ی ماهی و چرای بی‌حسابِ مرتع هم از همین جنس‌اند.

پس هر پنج علت یک ریشه دارند: جایی که قیمت همه‌ی سود و زیان را نشان نمی‌دهد، تصمیم‌های درستِ فردی به نتیجه‌ی بدِ جمعی می‌رسد.

جدول مقایسه‌ی علت‌ها، مثال‌ها و راه‌حل‌ها

برای اینکه همه را یک‌جا ببینید، این جدول را آماده کرده‌ام. ستونِ آخر راه‌حلی است که معمولا پیشنهاد می‌شود؛ درباره‌ی هر کدام در بخشِ بعد حرف می‌زنیم.

پنج علت شکست بازار، مثالِ ایرانی و راه‌حلِ رایج

علت	به زبان ساده	مثالِ آشنا	بازار چه می‌کند؟	راه‌حلِ رایج
اثر جانبیِ منفی	هزینه‌ای که به دیگران تحمیل می‌شود	دودِ خودرو و موتورِ فرسوده	بیش از اندازه تولید می‌کند	مالیات بر آلودگی، استاندارد
اثر جانبیِ مثبت	سودی که به دیگران می‌رسد	واکسن، آموزش	کمتر از اندازه تولید می‌کند	یارانه، رایگان کردن
کالای عمومی	نمی‌شود کسی را محروم کرد	چراغِ کوچه، امنیت، هشدارِ سیل	اصلا تولید نمی‌کند	تامین با بودجه‌ی عمومی
انحصار	یک فروشنده، بی‌رقیب	تنها نانواییِ محله، شبکه‌ی آب	کم و گران می‌فروشد	قانونِ رقابت، تنظیم قیمتِ انحصارِ طبیعی
اطلاعات نامتقارن	یک طرف بیشتر می‌داند	ماشینِ دست‌دوم، بیمه، اطلاعاتِ درونِ شرکت	بازارِ کالای خوب کوچک می‌شود	افشای اجباری، گارانتی، کارشناسی
منابع مشترک	همه برداشت می‌کنند، کسی نگه نمی‌دارد	آب‌های زیرزمینی، ماهیِ دریا	منبع را تمام می‌کند	سهمیه، کنتور، حقِ برداشتِ قابلِ معامله

نکته‌ی جدول این است که درمانِ هر علت فرق دارد. نسخه‌ی یکسان برای همه، مثلا «دولت قیمت را تعیین کند»، معمولا یکی را درمان می‌کند و دو تا را بدتر.

راه‌حل شکست بازار چیست؟

راه‌حل‌ها را می‌شود از ملایم به سخت چید. هرچه پایین‌تر برویم، دخالت بیشتر و خطرِ اشتباه هم بیشتر می‌شود.

1. توافقِ خودِ طرف‌ها: رونالد کوز در سال ۱۹۶۰ نشان داد اگر حقِ مالکیت روشن باشد و مذاکره ارزان، طرف‌ها خودشان به راه‌حل می‌رسند. اگر معلوم باشد همسایه حقِ سکوت دارد، من یا صدای موسیقی را کم می‌کنم یا به او چیزی می‌دهم که تحمل کند. مشکل این است که وقتی طرف‌ها هزاران نفرند، مثلِ آلودگیِ هوای یک شهر، این مذاکره عملا ممکن نیست.
2. افشای اطلاعات: برای اطلاعات نامتقارن، ساده‌ترین درمان این است که اطلاعات را اجباری کنیم: برچسبِ مصرفِ انرژی روی یخچال، گزارشِ مالیِ شرکت‌ها، کارشناسیِ خودرو، گارانتی.
3. مالیات پیگو: آرتور پیگو در کتابِ «اقتصاد رفاه» در سال ۱۹۲۰ پیشنهاد داد بر هر واحد آلودگی به اندازه‌ی خسارتش مالیات بگذاریم. با این کار هزینه‌ای که بیرون مانده بود، به فاکتورِ تولیدکننده برمی‌گردد. مالیاتِ سیگار، عوارضِ آلایندگی و عوارضِ ورود به محدوده‌ی طرحِ ترافیک از همین خانواده‌اند.
4. یارانه برای اثرِ مثبت: برعکسِ مالیات پیگو. اگر چیزی برای جامعه مفید است و بازار کم تولیدش می‌کند، مثلِ واکسن یا پژوهش، دولت بخشی از هزینه‌اش را می‌دهد. سازوکار و هزینه‌های پنهانِ یارانه را در مقاله‌ی یارانه چیست نوشته‌ام.
5. سهمیه و حقِ برداشتِ قابلِ معامله: سقفی برای کلِ آلودگی یا برداشت تعیین می‌شود و مجوزهایش خرید و فروش می‌شود. هر کس ارزان‌تر بتواند آلودگی را کم کند، کم می‌کند و مجوزش را می‌فروشد.
6. مقررات و قانونِ رقابت: ممنوع کردنِ تبانی، جلوگیری از ادغامِ انحصاری و تعیینِ قیمت برای انحصارِ طبیعی. در ایران این کار به عهده‌ی شورای رقابت است که با قانونِ اجرای سیاست‌های کلیِ اصل ۴۴ ساخته شد.
7. تامینِ مستقیم با بودجه‌ی عمومی: برای کالای عمومیِ خالص، مثلِ دفاع و امنیت، معمولا راهی جز این نیست که دولت از مالیات پولش را بدهد.

پس راه‌حل همیشه «دولت همه‌کاره شود» نیست. بهترین راه‌حل معمولا آن است که قیمت را درست کند، نه اینکه قیمت را کنار بگذارد.

شکست دولت: وقتی درمان از بیماری بدتر می‌شود

اینجا باید منصف باشیم. وجودِ شکست بازار به خودیِ خود ثابت نمی‌کند که دخالتِ دولت وضع را بهتر می‌کند. دولت هم آدم‌هایی است که اطلاعاتِ کامل ندارند، زیرِ فشارِ گروه‌های ذی‌نفع‌اند و گاهی به جای منافعِ جمع، منافعِ خودشان را می‌بینند. به این «شکستِ دولت» می‌گویند.

بعضی از اقتصاددان‌ها حرفِ منطقی‌ای دارند: نباید بازارِ واقعی را با یک دولتِ خیالیِ بی‌نقص مقایسه کرد. باید بازارِ واقعی را با دولتِ واقعی مقایسه کرد. گاهی بازارِ ناقص هنوز بهتر از دخالتِ ناقص است، و گاهی برعکس. این دعوای قدیمیِ مکتب‌ها را در مقاله‌ی اقتصاد سیاسی و بحثِ کینز و اقتصاد کینزی ببینید.

دو مثالِ آشنا از تجربه‌ی خودمان:

• قیمت‌گذاری دستوری: وقتی قیمتِ کالایی را پایین‌تر از قیمتِ بازار تعیین می‌کنند، تقاضا زیاد و عرضه کم می‌شود. نتیجه صف، قرعه‌کشی و بازارِ دوم است. سال‌ها در بازارِ خودرو دیدیم که فاصله‌ی قیمتِ کارخانه با قیمتِ بازار، سودِ آن را به دستِ کسی رساند که برنده‌ی قرعه می‌شد، نه به مصرف‌کننده و نه به تولیدکننده.
• انرژیِ خیلی ارزان: بنزینِ ارزان قرار است به مردم کمک کند، ولی خودش آلودگی و ترافیک را بیشتر می‌کند. یعنی یک دخالت، همان اثر جانبیِ منفی را که باید کم می‌کرد، بزرگ‌تر می‌کند. فاصله‌ی زیادِ قیمتِ داخل و بیرون هم انگیزه‌ی قاچاق می‌سازد.

پس سوالِ درست این نیست که «بازار یا دولت؟». سوالِ درست این است: «در این مورد مشخص، کدام نسخه هزینه‌ی کمتری دارد؟»

مثال ایرانی شکست بازار: هوای تهران، قدم‌به‌قدم

بیایید یک مثالِ ساده را با هم حساب کنیم. عددها فرضی‌اند و فقط برای فهمِ منطق است.

1. فرض کنید هر روز رفت‌وآمد با یک خودروی فرسوده برای صاحبش ۲۰۰ هزار تومان هزینه دارد: بنزین، استهلاک و تعمیر.
2. همین سفر، به خاطرِ دود، به بقیه‌ی مردم مثلا ۱۰۰ هزار تومان خسارت می‌زند: درمان، روزِ کاریِ از دست رفته و تعطیلیِ مدرسه.
3. هزینه‌ی واقعیِ این سفر برای جامعه می‌شود ۳۰۰ هزار تومان، ولی راننده فقط ۲۰۰ هزار تومانش را می‌بیند. یعنی یک‌سوم هزینه در فاکتورِ او نیست.
4. اگر سفر برای راننده ۲۵۰ هزار تومان ارزش داشته باشد، می‌رود؛ چون از ۲۰۰ بیشتر است. ولی برای جامعه این سفر ۵۰ هزار تومان ضرر دارد، چون ارزشش از ۳۰۰ کمتر است.
5. حالا اگر روی هر سفر ۱۰۰ هزار تومان عوارض بگذاریم، هزینه‌ی راننده به ۳۰۰ می‌رسد. سفرهایی که کمتر از ۳۰۰ هزار تومان می‌ارزند، کنار گذاشته می‌شوند یا با مترو انجام می‌شوند. سفرهای واقعا لازم می‌مانند.

این همان منطقِ مالیات پیگو است. توجه کنید که هدف ممنوع کردنِ رانندگی نیست؛ هدف این است که هر کس هزینه‌ی واقعیِ کارش را ببیند و خودش تصمیم بگیرد. پولِ این عوارض هم می‌تواند خرجِ همان مترو و اتوبوس شود.

شکست بازار به سرمایه‌گذار چه می‌گوید؟

شاید بپرسید این بحث‌ها چه ربطی به سهام و سرمایه‌ی من دارد. ربطش مستقیم است، چون هر جا شکست بازار باشد، دیر یا زود پای دولت به میان می‌آید. و دخالتِ دولت سودِ شرکت‌ها را بالا و پایین می‌کند.

• صنعت‌های آلاینده: شرکت‌هایی که اثر جانبیِ منفیِ بزرگ دارند، همیشه در خطرِ عوارض، جریمه یا استانداردِ سخت‌ترند. این هزینه‌ی آینده را در ارزش‌گذاری‌تان حساب کنید.
• شرکت‌های انحصاری: انحصار به ظاهر یعنی سود، ولی همین انحصار بهانه‌ی قیمت‌گذاری دستوری می‌شود. در ایران خودروسازها نشان دادند شرکتِ انحصاری هم می‌تواند سال‌ها زیان بدهد. بررسیِ این صنعت را در تحلیل صنعت خودرو ببینید.
• اطلاعات نامتقارن در بورس: شما همیشه دیرتر از مدیرِ شرکت خبر می‌شوید. پس به اطلاعیه‌های رسمی تکیه کنید، به شایعه‌ی «فلانی خبر دارد» نه.
• یارانه و سهمیه: شرکتی که سودش به یارانه‌ی انرژی یا خوراکِ ارزان بند است، با هر تغییرِ سیاست می‌لرزد. این را جزوِ ریسکِ اصلی‌اش بدانید.

پس دفعه‌ی بعد که سهمی را بررسی کردید، از خودتان بپرسید: «این شرکت روی کدام شکست بازار ایستاده است؟ و اگر دولت فردا بخواهد درستش کند، چه به سرِ سودش می‌آید؟»

چهار اشتباه رایج درباره‌ی شکست بازار

1. شکست بازار یعنی سقوطِ بورس: نه. ریزشِ شاخص یا ورشکستگیِ یک شرکت لزوما شکست بازار نیست. ورشکست شدنِ شرکتِ ناکارآمد اتفاقا یعنی بازار دارد کارش را می‌کند.
2. هر گرانی شکست بازار است: نه. اگر چیزی کمیاب است و گران شده، قیمتِ بالا علامتِ درستی است. شکست وقتی است که قیمت چیزی را نشان نمی‌دهد که باید نشان بدهد.
3. با شکستِ تکنیکالی یکی است: در تحلیل تکنیکال، «شکست» یعنی عبور قیمت از یک سطحِ حمایت یا مقاومت. این مفهوم هیچ ربطی به شکست بازار در اقتصاد ندارد. آن یکی را در مقاله‌ی بریک اوت چیست توضیح داده‌ایم.
4. هر شکست بازار یعنی دولت باید وارد شود: نه همیشه. گاهی هزینه‌ی دخالت از خودِ مشکل بیشتر است. اول باید پرسید راهِ ارزان‌تری، مثلِ افشای اطلاعات یا روشن کردنِ حقِ مالکیت، هست یا نه.

اگر می‌خواهید این مفهوم‌ها را در دلِ تصویرِ بزرگ‌ترِ اقتصاد ببینید، مقاله‌ی اقتصاد خرد چیست نقطه‌ی شروعِ خوبی است.

سوالات متداول

جمع‌بندی

شکست بازار یعنی جایی که چراغِ قیمت درست نشان نمی‌دهد: هزینه‌ای از فاکتور جا مانده، کالایی هست که نمی‌شود پولش را گرفت، یک فروشنده بازار را در دست دارد، یک طرف چیزی را پنهان می‌کند، یا سفره‌ای مشترک دارد خالی می‌شود. درمانِ هر کدام فرق دارد و دخالتِ دولت هم اگر بی‌حساب باشد، خودش شکست می‌خورد.

پس دفعه‌ی بعد که خبری درباره‌ی قیمت‌گذاری، عوارض یا سهمیه شنیدید، اول بپرسید: «این کار قیمت را درست‌تر می‌کند یا آن را کنار می‌گذارد؟» همین یک سوال، هم برای فهمِ اقتصاد کافی است و هم برای اینکه بدانید چه بر سرِ سهام‌تان می‌آید.