شاخص فلاکت چیست؟ محاسبه، عدد ایران و ربطش به بورس

خیلی‌ها می‌پرسند: «چرا با اینکه حقوقم هر سال بالا می‌رود، زندگی سخت‌تر می‌شود؟» یکی از عددهایی که جوابِ این حس را می‌دهد شاخص فلاکت است. شاخص فلاکت یعنی نرخ تورم به‌اضافهٔ نرخ بیکاری. مثلاً اگر تورم ۴۰٪ و بیکاری ۱۰٪ باشد، شاخص فلاکت ۵۰ می‌شود. هرچه این عدد بالاتر باشد، زندگیِ مردمِ عادی سخت‌تر است.

این عدد ساده است، ولی حرف‌های زیادی می‌زند. در ادامه با هم می‌بینیم از کجا آمده، چطور خودمان حسابش کنیم، شاخص فلاکت ایران الان کجاست و چه ربطی به پس‌انداز و بورسِ ما دارد.

شاخص فلاکت چیست؟ به زبان ساده

فرض کنید زندگیِ یک خانواده دو درد دارد. دردِ اول گرانی است: پولی که در جیب دارید، هر ماه چیزِ کمتری می‌خرد. دردِ دوم بیکاری است: پسرِ خانواده درس خوانده ولی کار پیدا نمی‌کند. شاخص فلاکت این دو درد را روی هم می‌گذارد و یک عدد می‌دهد.

به آن «شاخص بدبختی» یا «شاخص نارضایتی» هم می‌گویند. اسمِ انگلیسی‌اش Misery Index است. این شاخص را مرکز آمار به‌طورِ رسمی منتشر نمی‌کند. هر کسی می‌تواند با دو عددِ رسمی، یعنی تورم و بیکاری، خودش حسابش کند. رسانه‌ها هم همین کار را می‌کنند.

دو جزءِ شاخص فلاکت را بشناسیم

• نرخ تورم یعنی قیمت‌ها در یک سال چند درصد بالا رفته‌اند. اگر سبدِ خریدی که پارسال ۱۰ میلیون تومان بود، امسال ۱۵ میلیون باشد، تورم ۵۰٪ است. توضیحِ کامل را در مقالهٔ تورم چیست نوشته‌ام.
• نرخ بیکاری یعنی از هر صد نفری که کار دارند یا دنبالِ کارند، چند نفر کار پیدا نکرده‌اند. خانه‌دار، دانشجو و بازنشسته‌ای که دنبالِ کار نیست، در این حساب نمی‌آید.

پس شاخص فلاکت دو تا از مهم‌ترین عددهای اقتصاد کلان را کنارِ هم می‌گذارد تا یک تصویرِ سریع از حالِ مردم بدهد.

شاخص فلاکت از کجا آمد؟ آرتور اوکان و دههٔ ۱۹۷۰

این شاخص را آرتور اوکان ساخت؛ اقتصاددانِ آمریکایی که در دههٔ ۱۹۶۰ مشاورِ اقتصادیِ رئیس‌جمهورِ آمریکا بود. ایده‌اش ساده بود: مردم با دو چیز بیشتر از همه اذیت می‌شوند، گرانی و بی‌کاری. پس این دو را جمع کنیم.

شاخص در دههٔ ۱۹۷۰ مشهور شد. آن سال‌ها آمریکا بعد از شوک‌های نفتی هم تورمِ بالا داشت و هم بیکاریِ بالا. یعنی همان رکود تورمی، که در کتاب‌های درسیِ آن زمان قرار نبود پیش بیاید. سیاستمدارها هم در تبلیغاتِ انتخاباتی از این عدد علیهِ رقیب استفاده کردند.

بالاترین شاخص فلاکتِ آمریکا حدودِ ۲۲ بود، در ژوئنِ ۱۹۸۰. پایین‌ترینش حدودِ ۳ بود، در سالِ ۱۹۵۳. این عددها را یادتان بماند؛ وقتی به ایران رسیدیم، به کارمان می‌آید.

شاخص فلاکت چگونه محاسبه می‌شود؟

فرمولِ اوکان یک جمعِ ساده است:

شاخص فلاکت = نرخ تورم + نرخ بیکاری

بیایید با هم یک مثال حساب کنیم. عددها فرضی‌اند.

1. نرخ تورمِ سالانه را از گزارشِ مرکز آمار بردارید. فرض کنیم ۴۰٪ باشد.
2. آخرین نرخ بیکاریِ فصلی را بردارید. فرض کنیم ۸٪ باشد.
3. این دو را جمع کنید: ۴۰ + ۸ = ۴۸.
4. عدد را کنارِ سال‌های قبل و کشورهای دیگر بگذارید. عددِ تنها معنای زیادی ندارد؛ مقایسه معنا می‌دهد.

یک نکتهٔ مهم: در محاسبهٔ رایج، تورمِ «سالانه» به کار می‌رود، نه نقطه‌به‌نقطه. تورمِ سالانه یعنی میانگینِ قیمت‌های دوازده ماهِ اخیر نسبت به دوازده ماهِ قبل از آن. تورمِ نقطه‌به‌نقطه یعنی قیمتِ همین ماه نسبت به همین ماهِ پارسال. وقتی تورم تند بالا می‌رود، عددِ نقطه‌به‌نقطه خیلی بزرگ‌تر است. برای همین است که دو رسانه برای یک فصل، دو شاخص فلاکتِ متفاوت اعلام می‌کنند.

پس پیش از اینکه به عددی که در خبر دیدید اعتماد کنید، بپرسید: با کدام تورم حساب شده؟

نسخه‌های دیگر: شاخص بارو و شاخص هانکه

جمعِ ساده یک ایراد دارد: رشدِ اقتصادی و سودِ وام را نمی‌بیند. برای همین اقتصاددان‌های دیگر آن را کامل‌تر کردند.

مقایسهٔ سه نسخهٔ شاخص فلاکت

نسخه	فرمول	چه چیزی اضافه دارد
اوکان	تورم + بیکاری	ساده‌ترین و رایج‌ترین؛ همان که در خبرها می‌بینید
بارو (۱۹۹۹)	تورم + بیکاری + نرخ بهره، به‌اضافهٔ کمبودِ رشد اقتصادی نسبت به روندِ عادی	اگر اقتصاد کمتر از معمول رشد کند، عدد بالاتر می‌رود
هانکه	تورم + بیکاری + نرخ سودِ وامِ بانکی − رشدِ سرانهٔ تولید ناخالص داخلی	هر سال برای بیش از ۱۵۰ کشور حساب می‌شود و کشورها را رتبه‌بندی می‌کند

منطقِ این دو نسخه روشن است. سودِ وامِ گران یعنی خرید و کسب‌وکار سخت‌تر می‌شود، پس به فلاکت اضافه می‌شود. رشدِ اقتصادی یعنی کیکِ اقتصاد بزرگ‌تر شده، پس از فلاکت کم می‌شود. برای فهمِ این دو جزء، مقاله‌های نرخ بهره و رشد اقتصادی را ببینید.

پس اگر کسی گفت «شاخص فلاکت فلان کشور ۹۰ است»، اول بپرسید با کدام فرمول؛ عددِ هانکه معمولاً با عددِ اوکان فرق دارد.

شاخص فلاکت ایران چند است؟

تا اینجا فرمول را یاد گرفتیم. حالا وقتِ آن است که سراغِ عددهای خودمان برویم. همه‌چیز به این بستگی دارد که با کدام تورم حساب کنیم.

محاسبه با آخرین عددهای رسمی

طبقِ گزارشِ مرکز آمار ایران، تورمِ سالانه در شهریور ۱۴۰۵ به ۷۳٫۶٪ و تورمِ نقطه‌به‌نقطه به ۸۹٫۸٪ رسید. نرخ بیکاری در بهار ۱۴۰۵ هم ۹٫۱٪ اعلام شد. خودِ مرکز آمار گفته این آمارگیری در شرایطِ جنگ و پیامدهایش انجام شده است.

• با تورمِ سالانه: ۷۳٫۶ + ۹٫۱ ≈ ۸۳
• با تورمِ نقطه‌به‌نقطه: ۸۹٫۸ + ۹٫۱ ≈ ۹۹

عددِ ۸۳ را کنارِ بالاترین عددِ آمریکا بگذارید: حدودِ ۲۲، در بدترین سالِ دههٔ ۱۹۷۰. یعنی شاخص فلاکتِ امروزِ ما نزدیکِ چهار برابرِ بدترین روزهای آن‌هاست. این یک عددِ خشک نیست؛ همان چیزی است که سرِ سفره و موقعِ پرداختِ اجاره حس می‌کنیم.

این عدد هر فصل عوض می‌شود. عددهای بالا تا شهریور ۱۴۰۵ است. برای عددِ تازه، آخرین گزارشِ تورم و بیکاریِ مرکز آمار را بگیرید و همین جمع را خودتان انجام دهید.

روندِ شاخص فلاکت در فصل‌های اخیر

تجارت‌نیوز شاخص فلاکت را هر فصل با بیکاریِ فصلی و تورمِ نقطه‌ای فصلی حساب می‌کند. نمودارِ زیر عددهای همین محاسبه را نشان می‌دهد.

در این محاسبه، بیکاری در زمستان ۱۴۰۴ حدودِ ۷٫۶٪ بود، تقریباً مثلِ زمستانِ قبل. ولی تورمِ نقطه‌ای فصلی به ۶۶٫۶٪ رسید. یعنی جهشِ حدودِ ۳۲ واحدیِ شاخص در یک سال تقریباً تمامش از گرانی آمد، نه از بیکاری. همین گزارش عددِ کلِ سالِ ۱۴۰۴ را، با تورمِ سالانه، حدودِ ۵۸ حساب کرده است.

کدام استان‌ها فلاکتِ بیشتری دارند؟

شاخص فلاکت در همهٔ استان‌ها یکی نیست. در محاسبهٔ زمستان ۱۴۰۴، کردستان، کرمانشاه و لرستان با عددهایی نزدیکِ ۹۶ بالاترین بودند. کرمانشاه بالاترین بیکاریِ کشور را داشت، حدودِ ۱۶٫۵٪. تهران پایین‌ترین عدد را داشت، حدودِ ۶۰.

پایین بودنِ عددِ تهران یعنی فشار در آنجا کمتر از بقیه است، نه اینکه وضع خوب است. پس وقتی میانگینِ کشور را می‌شنوید، یادتان باشد که برای خانواده‌ای در کرمانشاه، عدد خیلی بالاتر است.

ایران در رتبه‌بندیِ جهانی

در رتبه‌بندیِ سالانهٔ هانکه، ایران در سال‌های اخیر همیشه جزوِ کشورهای با فلاکتِ بالا بوده است. مثلاً عددِ ایران در این جدول برای سالِ ۲۰۲۰ حدودِ ۹۲ و برای ۲۰۲۲ حدودِ ۷۳ بود. کشورهایی مثلِ ونزوئلا، زیمبابوه، سودان و لبنان هم معمولاً در همین بالای جدول‌اند؛ کشورهایی که تورمِ مزمن یا بحرانِ بزرگ دارند.

منحنی فیلیپس چیست و چه ربطی به شاخص فلاکت دارد؟

منحنی فیلیپس می‌گوید تورم و بیکاری معمولاً خلافِ هم حرکت می‌کنند. وقتی اقتصاد داغ است، کارخانه‌ها نیرو می‌گیرند و بیکاری پایین می‌آید، ولی قیمت‌ها و دستمزدها بالا می‌روند. وقتی بانک مرکزی برای مهارِ گرانی پول را سفت می‌گیرد، فروش کم می‌شود و بیکاری بالا می‌رود.

این اسم از آلبان فیلیپس آمده؛ اقتصاددانی که در سالِ ۱۹۵۸ این رابطه را در آمارِ انگلستان دید. اگر این رابطه همیشه برقرار بود، شاخص فلاکت زیاد بالا نمی‌رفت. چون وقتی یکی بالا می‌رفت، دیگری پایین می‌آمد و جمعشان تقریباً ثابت می‌ماند.

ولی دههٔ ۱۹۷۰ نشان داد این رابطه همیشگی نیست. تورم و بیکاری با هم بالا رفتند و شاخص فلاکت جهش کرد. این دقیقاً همان رکود تورمی است. اقتصادِ ایران هم بارها چنین دوره‌هایی را تجربه کرده؛ کار و بار کساد، قیمت‌ها هم تند بالا.

پس شاخص فلاکتِ بالا معمولاً نشانهٔ رکود تورمی است: وضعی که در آن دستِ بانک مرکزی بسته است. اگر پول تزریق کند، گرانی بدتر می‌شود؛ اگر پول را سفت بگیرد، بیکاری بیشتر می‌شود. دربارهٔ این وضع در مقالهٔ رکود اقتصادی مفصل نوشته‌ام.

شاخص فلاکت چه ربطی به بورس و سرمایه‌گذاری دارد؟

این پرسشی است که خیلی‌ها از من می‌پرسند. جوابِ کوتاه این است: شاخص فلاکت مستقیم نمی‌گوید بورس بالا می‌رود یا پایین. ولی می‌گوید در چه زمینی بازی می‌کنیم.

دو جزءِ شاخص روی بازار اثرِ متفاوت دارند:

• تورمِ بالا مردم را از نگه‌داشتنِ پولِ نقد فراری می‌دهد. پول به سمتِ طلا، دلار، مسکن و سهام می‌رود تا ارزشش حفظ شود. برای همین است که شاخص کل بورس در سال‌های تورمی گاهی رشدِ اسمیِ بزرگی دارد.
• بیکاریِ بالا و رکود یعنی مردم کمتر خرید می‌کنند و فروشِ واقعیِ شرکت‌ها پایین می‌آید. شرکتی که جنسش را گران‌تر می‌فروشد ولی تعدادِ کمتری می‌فروشد، در واقع کوچک‌تر شده است.

نتیجه؟ در دوره‌های فلاکتِ بالا، عددِ شاخص بورس ممکن است بالا برود ولی ارزشِ واقعیِ پولِ شما ثابت بماند یا حتی کم شود. مثلِ لیوانِ شیری که نصفش آب شده: لیوان پُرتر به نظر می‌رسد، ولی شیرِ بیشتری ندارد. رابطهٔ تورم و بورس را در مقالهٔ آیا رشد بورس تورم‌زا است؟ بیشتر باز کرده‌ام.

یک مثالِ ساده برای پس‌انداز

فرض کنیم ۱۰۰ میلیون تومان در سپردهٔ بانکی گذاشته‌اید و سالی ۳۰٪ سود می‌گیرید. آخرِ سال ۱۳۰ میلیون دارید. حالا اگر تورم ۷۰٪ باشد، چیزی که اولِ سال ۱۰۰ میلیون می‌ارزید، آخرِ سال ۱۷۰ میلیون است.

حساب کنیم: ۱۳۰ تقسیم بر ۱۷۰ می‌شود حدودِ ۰٫۷۶. یعنی قدرتِ خریدِ شما حدودِ ۲۴٪ کم شده، با اینکه عددِ حسابتان ۳۰٪ بیشتر شده است. عددها مثال‌اند؛ سودِ بانکیِ واقعیِ خودتان را با ماشین‌حساب سود بانکی حساب کنید و کنارِ تورم بگذارید.

پس در زمانِ فلاکتِ بالا، پرسشِ درست این نیست که «پولم چند درصد زیاد شد؟». پرسشِ درست این است: «سودم از تورم بیشتر بود یا کمتر؟» راه‌های این دوره را در سرمایه‌گذاری در دوران رکود تورمی نوشته‌ام.

محدودیت‌های شاخص فلاکت: کجا گمراه می‌کند؟

شاخص فلاکت ابزارِ خوبی است، ولی بی‌عیب نیست. منصفانه است عیب‌هایش را هم بگوییم:

• وزنِ برابر. فرمول یک درصد تورم و یک درصد بیکاری را هم‌ارزش می‌داند. ولی پژوهش‌هایی که از خودِ مردم پرسیده‌اند نشان می‌دهد بیکاری بیشتر از تورم آدم را ناراضی می‌کند. از دست دادنِ کار فقط پول نیست؛ عزتِ نفس و امید هم هست.
• بیکاریِ پنهان. کسی که ناامید شده و دیگر دنبالِ کار نمی‌گردد، از آمارِ بیکاری بیرون می‌رود. برای همین ممکن است نرخ بیکاری پایین بیاید، بی آنکه کسی کار پیدا کرده باشد. در ایران که سهمِ مردمِ فعال در بازارِ کار کم است، این نکته مهم است.
• کارِ نیمه‌وقت و غیررسمی. کسی که هفته‌ای چند ساعت کار می‌کند، «شاغل» حساب می‌شود، هرچند خرجش درنمی‌آید.
• میانگینِ کشور. همان‌طور که دیدیم، فاصلهٔ استان‌ها زیاد است.
• بی‌خبری از رشد و نابرابری. نسخهٔ اوکان نمی‌گوید اقتصاد بزرگ‌تر شده یا کوچک‌تر. برای همین کنارش به تولید ناخالص داخلی هم نگاه کنید.

پس شاخص فلاکت را مثلِ دماسنج ببینید، نه پروندهٔ کاملِ پزشکی. تب را نشان می‌دهد؛ علت را باید جای دیگری پیدا کرد.

چک‌لیست: خبرِ شاخص فلاکت را چطور بخوانیم؟

• تورمِ سالانه به کار رفته یا نقطه‌به‌نقطه؟
• عددِ بیکاری مالِ کدام فصل است؟ با تورمِ همان دوره جمع شده؟
• فرمول اوکان است یا هانکه؟
• منبعِ عددها مرکز آمار است یا جای دیگر؟
• عدد را با سالِ قبل و با استان‌ها مقایسه کرده‌اند؟
• جهشِ شاخص از تورم آمده یا از بیکاری؟

پس دفعهٔ بعد که تیترِ «رکوردِ تازهٔ شاخص فلاکت» را دیدید، این شش پرسش را بپرسید. بعد خودتان با دو عددِ رسمی حسابش کنید.

سوالات متداول

جمع‌بندی

شاخص فلاکت دو دردِ بزرگِ زندگیِ مردم، گرانی و بی‌کاری، را در یک عدد جمع می‌کند. فرمولش ساده است و هر کسی می‌تواند با دو عددِ رسمیِ مرکز آمار حسابش کند. عددِ امروزِ ایران چند برابرِ بدترین روزهای آمریکا در دههٔ ۱۹۷۰ است و بیشترِ آن از تورم می‌آید.

پس به‌جای ترسیدن از تیترها، یاد بگیرید عدد را خودتان بخوانید. و مهم‌تر از آن، هر سودی را که از پس‌انداز یا سرمایه‌گذاری می‌گیرید، کنارِ تورم بگذارید. تصمیمِ نهایی با خودتان است؛ ولی با چشمِ باز.