اوپن اینترست (موقعیتهای باز) چیست؟ کاربرد در آتی و آپشن به زبان ساده
فهرست مطالب۱۰ بخش
- اوپن اینترست به زبانِ ساده: مهمانی که هنوز تمام نشده
- اوپن اینترست چطور بالا و پایین میرود؟
- یک مثالِ قدم‌به‌قدم
- فرقِ اوپن اینترست با حجم معاملات چیست؟
- اوپن اینترست در قرارداد آتی (فیوچرز)
- اوپن اینترست در آپشن (اختیار معامله)
- این عدد در آپشن به چه کار می‌آید؟
- اوپن اینترست کنارِ قیمت: چهار حالتی که باید بشناسید
- افزایشِ اوپن اینترست همراه با رشدِ قیمت یعنی چه؟
- اوپن اینترستِ آپشن‌های بورس تهران را کجا ببینیم؟
- اشتباه‌های رایج در خواندنِ اوپن اینترست
- چک‌لیست: پیش از ورود به یک قرارداد، این‌ها را نگاه کنید
- سوالات متداول
خیلی‌ها در تابلوی آپشن یا آتی به ستونی برمی‌خورند به اسمِ «موقعیتهای باز» و نمی‌دانند با آن چه کنند. جوابِ کوتاه این است: اوپن اینترست (Open Interest) یعنی تعدادِ قراردادهای آتی یا اختیار معاملهای که باز شدهاند و هنوز بسته، اعمال یا تسویه نشدهاند. این عدد نشان میدهد الان چقدر پول و تعهد در آن قرارداد مانده است.
حجمِ معاملات می‌گوید امروز چقدر دستبهدست شد. اوپن اینترست می‌گوید در پایانِ روز چند قرارداد هنوز زنده است. در ادامه با یک مثالِ ساده می‌بینیم این عدد چطور بالا و پایین میرود، با حجم چه فرقی دارد، کنارِ قیمت چه معنایی پیدا می‌کند و در بازارِ ایران کجا آن را ببینیم.
اوپن اینترست به زبانِ ساده: مهمانی که هنوز تمام نشده
یک مهمانی را تصور کنید. در طولِ شب آدم‌های زیادی می‌آیند و می‌روند. اگر بپرسیم «امشب چند بار درِ خانه باز و بسته شد؟»، این میشود حجمِ معاملات. اگر بپرسیم «الان، همین ساعت، چند نفر داخلِ خانه نشسته‌اند؟»، این میشود اوپن اینترست.
در بازارِ مشتقه هم همین است. هر قرارداد دو طرف دارد: یکی خریدار است و یکی فروشنده. وقتی یک خریدارِ تازه و یک فروشندهٔ تازه با هم قرارداد میبندند، یک «موقعیتِ باز» به بازار اضافه میشود. تا وقتی یکی از آن‌ها قرارداد را نبسته، آن موقعیت باز می‌ماند.
یک نکتهٔ مهم: اوپن اینترست را یک بار برای هر جفت می‌شمارند، نه دو بار. اگر ۱۰۰ قرارداد باز باشد، یعنی ۱۰۰ موقعیتِ خرید و ۱۰۰ موقعیتِ فروش در برابرِ هم ایستاده‌اند؛ ولی عددِ اوپن اینترست همان ۱۰۰ است. پس اوپن اینترست مالِ ابزارهایی است که «تعهد» دارند، یعنی قرارداد آتی و اختیار معامله. در سهامِ معمولی چنین عددی نداریم، چون هر سهمی که خریده میشود، کسی آن را از قبل داشته است.
پس اوپن اینترست یک عکسِ لحظه‌ای است از تعدادِ قول‌هایی که هنوز سرِ جایشان هستند.
اوپن اینترست چطور بالا و پایین میرود؟
این‌که اوپن اینترست زیاد شود یا کم، به این بستگی دارد که دو طرفِ معامله تازه‌وارد باشند یا دارند از معامله بیرون می‌روند. فقط چهار حالت داریم:
| خریدار | فروشنده | اثر روی اوپن اینترست |
|---|---|---|
| تازه وارد میشود (موقعیتِ خرید باز می‌کند) | تازه وارد میشود (موقعیتِ فروش باز می‌کند) | یکی زیاد میشود |
| تازه وارد میشود | موقعیتِ خریدِ قبلی‌اش را می‌بندد | تغییری نمی‌کند (فقط جای آدم‌ها عوض شد) |
| موقعیتِ فروشِ قبلی‌اش را می‌بندد | تازه وارد میشود | تغییری نمی‌کند |
| موقعیتِ فروشِ قبلی‌اش را می‌بندد | موقعیتِ خریدِ قبلی‌اش را می‌بندد | یکی کم میشود |
یعنی اوپن اینترست فقط وقتی بالا میرود که هر دو طرف تازه باشند، و فقط وقتی پایین می‌آید که هر دو طرف دارند می‌روند. در بقیهٔ حالت‌ها قرارداد فقط از یک نفر به نفرِ دیگر رسیده است.
یک مثالِ قدم‌به‌قدم
بیایید با هم حساب کنیم. فرض کنید یک قراردادِ آتیِ تازه، امروز اولین روزِ معامله‌اش است و اوپن اینترست صفر است. سه نفر داریم: علی، مریم و رضا. (این فقط مثال است.)
- روزِ اول: علی ۱۰ قرارداد می‌خرد و مریم همان ۱۰ قرارداد را می‌فروشد. هر دو تازه‌اند. حجمِ روز ۱۰ و اوپن اینترست ۱۰ است.
- روزِ دوم: علی می‌خواهد ۴ قرارداد را ببندد و آن‌ها را به رضا می‌فروشد که تازه آمده است. قرارداد فقط از علی به رضا رسید. حجمِ روز ۴ است، ولی اوپن اینترست همان ۱۰ می‌ماند.
- روزِ سوم: مریم ۶ قرارداد می‌خرد تا موقعیتِ فروشش را ببندد، و علی ۶ قراردادِ باقی‌مانده‌اش را به او می‌فروشد. هر دو دارند می‌روند. حجمِ روز ۶ است و اوپن اینترست از ۱۰ به ۴ می‌رسد.
حالا فقط رضا با ۴ قراردادِ خرید و مریم با ۴ قراردادِ فروش در بازار مانده‌اند. جمعِ حجمِ این سه روز ۲۰ قرارداد بود، ولی در پایان فقط ۴ قرارداد باز است. پس هر بار که عددِ اوپن اینترست را می‌بینید، بپرسید: «امروز آدم‌های تازه آمدند یا قدیمی‌ها رفتند؟»
فرقِ اوپن اینترست با حجم معاملات چیست؟
این پرسشِ خیلی‌هاست و جوابش ساده است. حجم مثلِ کیلومترشمارِ امروزِ ماشین است؛ هر حرکتی را می‌شمارد و فردا از صفر شروع میشود. اوپن اینترست مثلِ بنزینِ داخلِ باک است؛ نشان میدهد الان چقدر مانده و از روزی به روزِ بعد منتقل میشود.
| ویژگی | حجم معاملات | اوپن اینترست (موقعیتهای باز) |
|---|---|---|
| چه چیزی را می‌شمارد؟ | تعدادِ قراردادهایی که در یک روز دستبهدست شد | تعدادِ قراردادهایی که در پایانِ روز هنوز باز است |
| هر روز صفر میشود؟ | بله، هر روز از نو | نه، از دیروز به امروز می‌آید |
| می‌تواند کم شود؟ | در طولِ روز فقط زیاد میشود | بله، وقتی دو طرف موقعیتشان را ببندند |
| چه پیامی دارد؟ | شدتِ فعالیت و هیجانِ امروز | ورود یا خروجِ پول و تعهد |
| در سهامِ معمولی هست؟ | بله | نه، فقط در آتی و آپشن |
یک روز ممکن است حجم بسیار بالا باشد و اوپن اینترست تکان نخورد. یعنی معامله‌گرانِ روزانه قرارداد را بین هم چرخانده‌اند و پولِ تازه‌ای نیامده است. برعکس، اوپن اینترستی که آرام ولی پیوسته بالا میرود، معمولاً یعنی آدم‌های بیشتری حاضرند روی این قرارداد تعهد بدهند. اگر با خودِ مفهومِ حجم در سهام هم آشنا نیستید، مقالهٔ میانگین حجم ماه در بورس کمکتان می‌کند.
اوپن اینترست در قرارداد آتی (فیوچرز)
در قراردادِ آتی، خریدار قول میدهد کالایی را در تاریخی مشخص به قیمتی مشخص بخرد و فروشنده قول میدهد بفروشد. به همین قرارداد در بازارهای جهانی «فیوچرز» هم می‌گویند. هر قراردادِ آتی که باز است، یعنی یک خریدار و یک فروشنده هنوز پای قولشان هستند و وجه تضمین گذاشته‌اند.
در بازار مشتقهٔ بورس کالا هر قرارداد نمادِ خودش را دارد و برای هر سررسید جداگانه معامله میشود. پس اوپن اینترست هم برای هر سررسید جداست. سه نکته دربارهٔ آتی را خوب است بدانید:
- نزدیکِ سررسید اوپن اینترست می‌ریزد. بیشترِ معاملهگرها نمیخواهند کالا را تحویل بگیرند یا بدهند. برای همین چند روز مانده به سررسید موقعیتشان را میبندند یا به سررسیدِ بعدی می‌برند. این افت طبیعی است و نشانهٔ ترس نیست.
- سقفِ موقعیتهای باز. بورس کالا برای هر قرارداد سقفی برای کلِ موقعیتهای باز و برای هر نفر می‌گذارد تا تعهدِ کاغذی بیشتر از کالای واقعی نشود. وقتی اوپن اینترست به سقف نزدیک است، بازار نمی‌تواند موقعیتِ تازهٔ زیادی بپذیرد.
- اوپن اینترست کم یعنی نقدشوندگیِ کم. در قراردادی که فقط چند ده موقعیتِ باز دارد، بستنِ موقعیت سخت است و ممکن است مجبور شوید با قیمتِ بدی خارج شوید.
پس در آتی، اوپن اینترست هم دماسنجِ علاقهٔ بازار است و هم هشداری دربارهٔ این‌که آیا راحت می‌توانید بیرون بیایید یا نه.
اوپن اینترست در آپشن (اختیار معامله)
آپشن یعنی قراردادی که به خریدار حق میدهد، نه اجبار، که سهمی را در سررسید به قیمتی مشخص بخرد یا بفروشد. فروشنده در برابرِ پولی که می‌گیرد، متعهد میشود. اگر هنوز نمی‌دانید آپشن چیست، اول مقالهٔ اختیار معامله چیست را بخوانید و بعد به اینجا برگردید.
در آپشن، اوپن اینترست برای هر قیمتِ اعمال و هر سررسید جداگانه شمرده میشود. مثلاً روی یک سهم ممکن است ده‌ها نماد باشد: اختیارِ خرید با قیمتِ اعمالِ ۲٬۰۰۰، ۲٬۲۰۰ و ۲٬۴۰۰ تومان، هر کدام با دو سه سررسیدِ مختلف. هر کدام اوپن اینترستِ خودش را دارد. در بورس تهران نمادِ اختیارِ خرید با «ض» و نمادِ اختیارِ فروش با «ط» شروع میشود.
این عدد در آپشن به چه کار می‌آید؟
- پیدا کردنِ قراردادهای زنده. نمادی که اوپن اینترستِ بالا دارد، معمولاً خریدار و فروشندهٔ بیشتری دارد و فاصلهٔ قیمتِ خرید و فروشش کمتر است.
- دیدنِ قیمت‌هایی که بازار رویشان حساس است. وقتی روی یک قیمتِ اعمالِ خاص اوپن اینترستِ خیلی بزرگی جمع شده، یعنی پولِ زیادی به آن عدد گره خورده است. گاهی نزدیکِ سررسید، قیمتِ سهم اطرافِ همین عددها کش‌وقوس پیدا می‌کند. این قانون نیست، فقط نشانه‌ای است که باید حواسمان باشد.
- نسبتِ پوت به کال. اگر اوپن اینترستِ همهٔ اختیارهای فروش (پوت) را بر اوپن اینترستِ همهٔ اختیارهای خرید (کال) یک سهم تقسیم کنیم، «نسبتِ پوت به کال» به دست می‌آید. عددِ بالای این نسبت یعنی آدم‌های بیشتری خودشان را در برابرِ ریزش بیمه کرده‌اند یا روی ریزش شرط بسته‌اند.
یک هشدار: در آپشن معلوم نیست هر موقعیتِ باز برای «شرط‌بندی» است یا برای «بیمه». کسی که سهم دارد و اختیارِ فروش می‌خرد، دارد از دارایی‌اش محافظت می‌کند، نه پیش‌بینیِ ریزش. دربارهٔ این کاربرد در مقالهٔ هج و پوشش ریسک با آپشن و آتی مفصل نوشته‌ام. پس نسبتِ پوت به کال را با احتیاط بخوانید.
اوپن اینترست کنارِ قیمت: چهار حالتی که باید بشناسید
اوپن اینترست به‌تنهایی جهت ندارد. یعنی نمی‌گوید بازار بالا میرود یا پایین. ولی وقتی کنارِ تغییرِ قیمت بگذاریمش، کمک می‌کند بفهمیم چه کسانی دارند بازی را جلو می‌برند.
| قیمت | اوپن اینترست | چه اتفاقی افتاده؟ | برداشتِ رایج |
|---|---|---|---|
| بالا | بالا | خریدارانِ تازه با پولِ تازه وارد شدهاند | روندِ صعودی پشتوانه دارد |
| بالا | پایین | فروشنده‌های قبلی با ضرر موقعیتشان را میبندند | رشد بیشتر از فرار است تا خریدِ تازه؛ ممکن است کم‌جان باشد |
| پایین | بالا | فروشنده‌های تازه با تعهدِ تازه وارد شدهاند | روندِ نزولی پشتوانه دارد |
| پایین | پایین | خریدارانِ قبلی دارند ناامید بیرون می‌روند | فشارِ فروش ممکن است رو به پایان باشد |
این جدول در کتاب‌های تحلیلِ بازارهای آتی زیاد آمده و منطقش روشن است: روندی که پولِ تازه پشتش است، معمولاً جان‌دارتر از روندی است که فقط با بسته شدنِ موقعیتهای قدیمی ساخته شده. ولی «معمولاً» یعنی نه همیشه.
افزایشِ اوپن اینترست همراه با رشدِ قیمت یعنی چه؟
یعنی هم قیمت بالا رفته و هم قراردادهای تازه باز شده است. پس کسانی آمده‌اند که حاضرند در همین قیمتهای بالاتر تعهد بدهند. این حالت را معمولاً نشانهٔ قوتِ روند میدانند.
ولی یک طرفِ دیگر هم دارد. هر قراردادِ تازه یک فروشندهٔ تازه هم دارد. اگر قیمت ناگهان برگردد، همهٔ این خریدارانِ تازه با هم در ضرر می‌افتند و ممکن است با هم بفروشند. برای همین اوپن اینترستِ خیلی بالا در اوجِ یک رشدِ تند، گاهی سوختِ یک ریزشِ تند هم میشود. پس این حالت را «روند قوی است» بخوانید، نه «حتماً ادامه دارد».
اوپن اینترستِ آپشن‌های بورس تهران را کجا ببینیم؟
در بازارِ ایران این عدد معمولاً با نامِ «موقعیتهای باز» نشان داده میشود. چند جا هست که می‌توانید آن را ببینید:
- سایتِ TSETMC: در صفحهٔ هر نمادِ اختیار معامله و در بخشِ قراردادهای اختیار معامله، تعدادِ موقعیتهای باز کنارِ قیمت و حجم آمده است.
- سامانه‌های معاملاتیِ کارگزاری‌ها: بیشترِ آن‌ها بخشی به نامِ «زنجیرهٔ آپشن» دارند. در زنجیره، همهٔ قراردادهای یک سهم بر اساسِ سررسید و قیمتِ اعمال کنارِ هم چیده می‌شوند و معمولاً ستونِ موقعیتِ باز هم دارند.
- سایتِ بورس کالا: برای قراردادهای آتی و اختیارِ معاملهای که آنجا معامله می‌شوند، تابلوی هر قرارداد تعدادِ موقعیتهای باز را نشان میدهد.
برای معامله در این بازارها هم کدِ معاملاتیِ مخصوص و قبولِ بیانیهٔ ریسک لازم است. نحوهٔ گرفتنِ کد را در مقالهٔ بازار مشتقه و نحوهٔ دریافت کد معاملاتی نوشته‌ام. نام و جای ستون‌ها در سامانه‌ها ممکن است با به‌روزرسانیِ آن‌ها عوض شود؛ اگر پیدا نکردید، دنبالِ واژهٔ «موقعیت باز» بگردید.
اشتباه‌های رایج در خواندنِ اوپن اینترست
- اوپن اینترستِ بالا را نشانهٔ صعود دانستن. هر قراردادِ باز یک خریدار و یک فروشنده دارد. عددِ بالا یعنی هر دو طرف زیادند، نه این‌که خریدارها برده‌اند.
- یکی گرفتنِ اوپن اینترست با حجم. حجمِ بالا با اوپن اینترستِ ثابت یعنی جابه‌جایی بین همان آدم‌ها، نه ورودِ پولِ تازه.
- ترسیدن از افتِ نزدیکِ سررسید. کم شدنِ موقعیتهای باز در روزهای آخر طبیعی است؛ معاملهگرها دارند قبل از تسویه بیرون می‌آیند.
- نگاه به یک روز. تغییرِ یک روزه ممکن است کارِ یک معامله‌گرِ بزرگ باشد. روندِ چند روزه را ببینید.
- جمع زدنِ همهٔ نمادها بدونِ فکر. در آپشن، اوپن اینترستِ قیمتهای اعمالِ خیلی دور از قیمتِ سهم معنای دیگری دارد. ارزش و احتمالِ اعمالشان با هم فرق می‌کند؛ این را در مقالهٔ یونانی‌های اختیار معامله با مثال توضیح داده‌ام.
- تصمیم‌گیری فقط با یک شاخص. اوپن اینترست یک تکه از پازل است، کنارِ قیمت، حجم، سررسید و وضعِ خودِ سهم.
چک‌لیست: پیش از ورود به یک قرارداد، این‌ها را نگاه کنید
- اوپن اینترستِ این نماد چقدر است؟ آن‌قدر هست که اگر خواستم، راحت بیرون بیایم؟
- در چند روزِ گذشته موقعیتهای باز زیاد شده یا کم؟
- تغییرِ اوپن اینترست با جهتِ قیمت جور است؟ (جدولِ چهار حالت را یادتان باشد.)
- تا سررسید چند روز مانده؟ افتِ اوپن اینترست ممکن است فقط به خاطرِ نزدیکیِ سررسید باشد.
- آیا اوپن اینترست به سقفِ مجاز نزدیک است؟
- حدِ ضررم را از قبل نوشته‌ام؟ در بازارِ اهرمی، بدونِ حد ضرر وارد نشوید.
پس اوپن اینترست را مثلِ یک چراغِ راهنما ببینید، نه فرمانِ ماشین. اگر می‌خواهید این ابزارها را منظم و از پایه یاد بگیرید، دورهٔ آموزشی بازار آتی و آپشن برای همین ساخته شده است.
سوالات متداول
اوپن اینترست چیست؟
اوپن اینترست یا موقعیتهای باز، تعدادِ قراردادهای آتی یا اختیار معاملهای است که باز شدهاند و هنوز بسته، اعمال یا تسویه نشدهاند. هر قراردادِ باز یک خریدار و یک فروشنده دارد، ولی فقط یک بار شمرده میشود.
اوپن اینترست با حجم معاملات چه فرقی دارد؟
حجم تعدادِ قراردادهایی است که در یک روز دستبهدست شده و هر روز از صفر شروع میشود. اوپن اینترست تعدادِ قراردادهایی است که در پایانِ روز هنوز باز است و از روزی به روزِ بعد منتقل میشود.
افزایش اوپن اینترست همراه با رشد قیمت یعنی چه؟
یعنی خریدارانِ تازه با پولِ تازه وارد شدهاند و حاضرند در قیمتهای بالاتر تعهد بدهند. این را معمولاً نشانهٔ قوتِ روند میدانند، ولی اگر قیمت برگردد همین خریدارانِ تازه میتوانند ریزش را تندتر کنند.
کاهش اوپن اینترست نشانهٔ چیست؟
یعنی دو طرفِ معامله دارند موقعیتشان را میبندند و پول از آن قرارداد بیرون میرود. اگر نزدیکِ سررسید باشد، طبیعی است. در غیرِ این صورت معمولاً نشان میدهد روندِ فعلی دارد جانش را از دست میدهد.
آیا سهام معمولی هم اوپن اینترست دارد؟
نه. اوپن اینترست فقط مالِ ابزارهایی است که دو طرفِ متعهد دارند، مثلِ قراردادِ آتی و اختیار معامله. در سهامِ معمولی هر سهمی که خریده میشود از قبل وجود داشته و قراردادِ تازه‌ای ساخته نمی‌شود.
اوپن اینترست آپشن‌های بورس تهران را کجا ببینیم؟
در سایتِ TSETMC در صفحهٔ هر نمادِ اختیار معامله با عنوانِ موقعیتهای باز، و در بخشِ زنجیرهٔ آپشنِ سامانه‌های معاملاتیِ کارگزاری‌ها. برای قراردادهای بورس کالا هم تابلوی هر قرارداد در سایتِ بورس کالا این عدد را نشان میدهد.
اوپن اینترست بالا خوب است یا بد؟
نه خوب است نه بد، چون جهت ندارد. اوپن اینترستِ بالا یعنی آن قرارداد پرطرفدار و نقدشونده است و ورود و خروج در آن راحت‌تر است. برای فهمیدنِ جهت باید آن را کنارِ تغییرِ قیمت خواند.
چرا نزدیک سررسید اوپن اینترست کم میشود؟
چون بیشترِ معاملهگرها نمیخواهند کالا یا سهم را تحویل بدهند یا بگیرند. برای همین چند روز مانده به سررسید موقعیتشان را میبندند یا به سررسیدِ بعدی منتقل میکنند. این افت طبیعی است و نشانهٔ ترسِ بازار نیست.