صندوق صدور و ابطال چیست؟ تفاوت با ETF، قیمت صدور و ابطال و زمان واریز

خیلی‌ها از من می‌پرسند: «اسمِ این صندوق را در هیچ تابلویی پیدا نمی‌کنم. پس چطور بخرمش؟» جواب ساده است: احتمالاً صندوقِ صدور و ابطالی است.

صندوق صدور و ابطال صندوقی است که در تابلوی بورس معامله نمی‌شود. واحدهایش را مستقیم از خودِ صندوق می‌خرید (صدور) و به خودِ صندوق پس می‌دهید (ابطال). قیمتِ خرید و فروش را بازار تعیین نمی‌کند؛ مدیر صندوق هر روز از روی ارزشِ واقعیِ دارایی‌ها حسابش می‌کند. برای همین این صندوق‌ها حباب ندارند.

در برابرش صندوقِ ETF یا صندوقِ قابل معامله است که مثلِ سهم، از راهِ کارگزاری و با قیمتِ تابلو خرید و فروش می‌شود. این دو در ظاهر شبیه‌اند، ولی در قیمت، زمانِ واریزِ پول و هزینه با هم فرق دارند. بیایید قدم‌به‌قدم ببینیم.

صندوق صدور و ابطال چیست؟ به زبانِ خیلی ساده

یک قلکِ بزرگِ مشترک را تصور کنید که یک امانت‌دارِ حرفه‌ای نگهش می‌دارد. هر کس پول بیاورد، امانت‌دار به اندازهٔ پولش «سهمِ قلک» به او می‌دهد. هر کس بخواهد برود، سهمش را پس می‌دهد و امانت‌دار پولش را از قلک می‌دهد. هیچ‌کس سهمش را به نفرِ دیگری نمی‌فروشد؛ همه با خودِ قلک طرف‌اند.

صندوق صدور و ابطال همین قلک است. هر تکه از آن را «واحد سرمایه‌گذاری» می‌گویند. وقتی پول می‌دهید، صندوق واحدِ تازه «صادر» می‌کند. وقتی پول‌تان را می‌خواهید، واحدها «باطل» می‌شوند و از بین می‌روند. برای همین تعدادِ واحدهای این صندوق‌ها هر روز کم و زیاد می‌شود.

به این صندوق‌ها «صندوقِ غیرقابل معامله» یا «صندوقِ صدوری‌ابطالی» هم می‌گویند. همه یک چیزند. برای آشنایی با همهٔ انواع صندوق‌ها، راهنمای صندوق سرمایه‌گذاری چیست و چه انواعی دارد را ببینید.

پس نکتهٔ اصلی این است: در صندوق صدور و ابطالی، طرفِ معاملهٔ شما خودِ صندوق است، نه یک خریدار یا فروشندهٔ دیگر.

قیمت صدور و قیمت ابطال چطور تعیین می‌شود؟

اول باید یک اصطلاح را بشناسیم: NAV. یعنی ارزشِ خالصِ هر واحد. فرض کنید صندوق امروز همهٔ دارایی‌هایش را بفروشد و بدهی‌هایش را بدهد. آنچه می‌ماند، تقسیم بر تعدادِ واحدها، همان NAV است. توضیحِ کامل‌ترش را در مقالهٔ ارزش خالص دارایی یا NAV نوشته‌ایم.

از دلِ همین عدد، دو قیمت بیرون می‌آید:

• قیمت صدور (NAV صدور): قیمتی که با آن واحد می‌خرید. یعنی NAV به‌علاوهٔ کارمزدِ صدور و هزینه‌هایی که خرید برای صندوق دارد.
• قیمت ابطال (NAV ابطال): قیمتی که با آن واحد را پس می‌دهید. یعنی NAV منهای کارمزدِ ابطال و هزینه‌های فروش.

برای همین قیمتِ صدور همیشه کمی بالاتر از قیمتِ ابطال است. مثلِ صرافی که دلار را کمی گران‌تر می‌فروشد و کمی ارزان‌تر می‌خرد. این فاصله هزینهٔ ورود و خروجِ شماست.

یک مثالِ ساده با عدد

این فقط مثال است و عددها گرد شده‌اند. فرض کنیم امروز NAV یک صندوق ۱۰۰ هزار تومان باشد. قیمتِ صدورش ۱۰۰ هزار و ۳۰۰ تومان و قیمتِ ابطالش ۹۹ هزار و ۸۰۰ تومان است.

1. شما ۱۰ میلیون تومان می‌دهید. ۱۰ میلیون تقسیم بر ۱۰۰ هزار و ۳۰۰ می‌شود حدودِ ۹۹٫۷ واحد.
2. واحد نصفه صادر نمی‌شود. پس ۹۹ واحد به نام‌تان صادر می‌شود و باقی‌ماندهٔ پول، حدودِ ۷۰ هزار تومان، معمولاً به حساب‌تان برمی‌گردد.
3. اگر همین فردا، بی هیچ تغییری در دارایی‌ها، پشیمان شوید و ابطال کنید، به ازای هر واحد ۹۹ هزار و ۸۰۰ تومان می‌گیرید. یعنی حدودِ ۹ میلیون و ۸۸۰ هزار تومان.

یعنی حدودِ ۵۰ هزار تومان، کمتر از نیم درصد، هزینهٔ رفت‌وبرگشت داده‌اید. در صندوقی که برای چند ماه یا چند سال نگهش می‌دارید، این عدد ناچیز است. ولی اگر هر هفته وارد و خارج شوید، همین نیم درصدها روی هم جمع می‌شود.

پس پیش از خرید، فاصلهٔ قیمتِ صدور و ابطال را در سایتِ صندوق ببینید. هرچه کمتر، بهتر.

قیمت را از قبل نمی‌دانید؛ این را خیلی‌ها نمی‌دانند

در سهام، اول قیمت را می‌بینید، بعد می‌خرید. در صندوق صدور و ابطالی ماجرا برعکس است. شما امروز درخواست می‌دهید، ولی قیمتِ آن بعداً معلوم می‌شود.

دلیلش این است که NAV هر روز از روی قیمت‌های پایانیِ همان روز حساب می‌شود. در بیشترِ صندوق‌ها، درخواستی که در ساعتِ کاری ثبت شود، با قیمتِ پایانِ همان روز یا روزِ کاریِ بعد انجام می‌شود. درخواستِ بعد از ساعتِ کاری یا روزِ تعطیل، به روزِ کاریِ بعد می‌افتد. ساعتِ دقیقِ پذیرشِ درخواست در امیدنامهٔ هر صندوق نوشته شده است. امیدنامه یعنی دفترچهٔ راهنمای صندوق.

در صندوق درآمد ثابت این تفاوت تقریباً مهم نیست، چون NAV آرام و یکنواخت بالا می‌رود. ولی در صندوق سهامی، یک روزِ پرنوسان می‌تواند قیمتِ ابطال را چند درصد جابه‌جا کند. پس در صندوقِ سهامی، «فردا چه قیمتی می‌گیرم» را نمی‌شود با اطمینان گفت.

فرق صندوق صدور و ابطالی با ETF چیست؟

این مهم‌ترین پرسشِ این مقاله است. صندوقِ ETF یا صندوق قابل معامله در بورس، نمادِ معاملاتی دارد. شما واحدش را از یک فروشندهٔ دیگر در تابلو می‌خرید، نه از خودِ صندوق. پس قیمتش را عرضه و تقاضا تعیین می‌کند، نه فقط NAV. دربارهٔ این صندوق‌ها در مقالهٔ صندوق قابل معامله در بورس (ETF) چیست مفصل نوشته‌ایم.

جدولِ زیر فرق‌های اصلی را کنارِ هم گذاشته است:

مقایسهٔ صندوق صدور و ابطال با صندوق قابل معامله (ETF)

موضوع	صندوق صدور و ابطال	صندوق ETF
کجا می‌خرید؟	سایت یا اپلیکیشنِ صندوق، یا اپِ بانک و کارگزاریِ مدیر	سامانهٔ معاملاتیِ هر کارگزاری، با کدِ بورسی
طرفِ معامله	خودِ صندوق	یک خریدار یا فروشندهٔ دیگر
قیمت	قیمت صدور و ابطال، از روی NAV	قیمتِ تابلو، با عرضه و تقاضا
حباب	ندارد	ممکن است مثبت یا منفی باشد
دانستنِ قیمت هنگامِ سفارش	نه؛ بعداً معلوم می‌شود	بله؛ همان لحظه
هزینهٔ ورود و خروج	کارمزدِ صدور و ابطال (در بعضی صندوق‌ها صفر)	کارمزدِ خرید و فروشِ کارگزاری
زمانِ رسیدنِ پول	طبقِ امیدنامه؛ از یک روزِ کاری تا چند روز	طبقِ دورهٔ تسویهٔ بازار، به حسابِ کارگزاری
فروشِ لحظه‌ای وسطِ روز	ندارد	دارد، اگر خریدار باشد
خطرِ صفِ فروش	ندارد؛ صندوق موظف به ابطال است	در روزهای بحرانی ممکن است خریدار نباشد

اگر بخواهم در یک جمله خلاصه کنم: صندوق صدور و ابطال آرام‌تر و قابل‌پیش‌بینی‌تر است؛ ETF سریع‌تر و انعطاف‌پذیرتر، ولی با خطرِ حباب.

حباب در ETF یعنی چه و چرا صدور و ابطالی ندارد؟

در ETF ممکن است مردم واحد را گران‌تر از ارزشِ واقعی‌اش بخرند. این فاصله را حباب می‌گویند. مثلاً اگر NAV ۱۰۰ هزار تومان باشد و تابلو ۱۰۵ هزار تومان معامله کند، ۵٪ حباب داده‌اید. اگر هیجان بخوابد و قیمت به ۱۰۰ هزار برگردد، همین ۵٪ را از دست می‌دهید، حتی اگر دارایی‌های صندوق تکان نخورده باشند. روشِ حسابش در مقالهٔ حباب قیمت چیست آمده است.

در صندوق صدور و ابطال چنین چیزی نیست، چون شما فقط با قیمتِ ساخته‌شده از NAV می‌خرید. حباب منفی هم ندارد. یعنی در روزهای ترس، کسی نمی‌تواند واحدِ شما را ارزان‌تر از ارزشش بخرد.

پس اگر از حباب و نوسانِ هیجانیِ تابلو می‌ترسید، صدور و ابطالی برای‌تان آرامش بیشتری دارد.

یک استثنا: ETFهایی که صدور و ابطال هم دارند

بعضی صندوق‌های ETF در کنارِ معاملهٔ تابلو، صدور و ابطال هم دارند. معمولاً برای مبلغ‌های بزرگ و با حداقلِ تعدادِ واحد. برای سرمایه‌گذارِ معمولی، راهِ اصلیِ خرید و فروشِ ETF همان تابلوست. پس وقتی در این مقاله می‌گوییم «صندوق صدور و ابطال»، منظور صندوقی است که اصلاً نمادِ معاملاتی ندارد.

صندوق صدور و ابطالی را چطور بخریم؟ (صدور آنلاین قدم‌به‌قدم)

امروز دیگر لازم نیست به شعبه بروید. تقریباً همهٔ صندوق‌ها صدور و ابطال آنلاین دارند. مراحل در بیشترِ آن‌ها این‌طور است:

1. ثبت‌نام در سجام: اگر کدِ بورسی یا احرازِ هویتِ سجام ندارید، اول این کار را بکنید. راهنمایش در مقالهٔ سجام چیست و چطور ثبت‌نام کنیم هست.
2. ورود به سایت یا اپِ صندوق: نشانیِ رسمی را از امیدنامه یا سایتِ مدیر صندوق بردارید، نه از پیامک و تبلیغ.
3. ثبت‌نام در صندوق: با کدِ ملی و کدی که به موبایلِ ثبت‌شده در سجام می‌آید، حساب باز می‌کنید. شمارهٔ شبای حساب‌تان را هم ثبت کنید؛ پولِ ابطال به همین حساب می‌آید.
4. درخواستِ صدور: مبلغ را وارد کنید و از درگاهِ بانکی بپردازید.
5. صدورِ واحدها: واحدها با قیمتِ صدورِ همان روز یا روزِ کاریِ بعد به نام‌تان صادر می‌شود. گواهیِ واحدها را در پنلِ کاربری می‌بینید.

خیلی از بانک‌ها و کارگزاری‌ها هم صندوق‌های صدور و ابطالیِ خودشان را درونِ اپلیکیشن‌شان می‌فروشند. فرقی نمی‌کند از کدام راه بخرید؛ مهم این است که صندوق مجوزِ سازمان بورس داشته باشد. فهرستِ صندوق‌های دارای مجوز را در سایتِ فیپیران می‌توانید ببینید.

یک نکتهٔ خوب هم برای کسانی که پولِ کمی دارند: در صندوق صدور و ابطالی کافی است پولِ یک واحد را داشته باشید. برای راه‌های دیگر، مقالهٔ سرمایه‌گذاری با پول کم را ببینید.

ابطال چطور انجام می‌شود و پول کی واریز می‌شود؟

ابطال یعنی فروختنِ واحدها به خودِ صندوق. در همان پنلِ کاربری، تعدادِ واحد را وارد می‌کنید و درخواستِ ابطال می‌دهید. بعد سه اتفاق می‌افتد:

1. درخواستِ شما با قیمتِ ابطالِ روزی که در امیدنامه آمده ثبت می‌شود (همان روز یا روزِ کاریِ بعد).
2. مدیر صندوق اگر پولِ نقد کم دارد، بخشی از دارایی‌ها را می‌فروشد.
3. پول به شمارهٔ شبایی که ثبت کرده‌اید واریز می‌شود.

زمانِ واریز به نوعِ صندوق بستگی دارد. در صندوق‌های درآمد ثابت معمولاً یک روزِ کاری، گاهی کمتر، طول می‌کشد. در صندوق‌های سهامی و مختلط، که مدیر باید سهم بفروشد، چند روزِ کاری طول می‌کشد. عددِ دقیق در امیدنامهٔ هر صندوق نوشته شده و بهتر است پیش از خرید ببینیدش.

یک مثال برای اینکه حساب دست‌تان بیاید: فرض کنید شنبه صبح درخواستِ ابطالِ یک صندوقِ درآمد ثابت را بدهید و صندوق با NAV پایانِ شنبه حساب کند. پول معمولاً یکشنبه یا دوشنبه به حساب‌تان می‌آید. اگر پنجشنبه درخواست بدهید، تعطیلیِ آخرِ هفته وسط می‌افتد و پول احتمالاً اوایلِ هفتهٔ بعد می‌رسد.

پس اگر برای قسطِ اولِ ماه یا اجاره پول لازم دارید، چند روز زودتر ابطال کنید. منتظرِ روزِ آخر نمانید.

ضامن نقدشوندگی چه نقشی دارد؟

در بعضی صندوق‌های صدور و ابطالی، یک نهادِ مالی، معمولاً یک بانک، «ضامن نقدشوندگی» است. یعنی اگر روزی صندوق برای پرداختِ ابطال پول کم بیاورد، او متعهد است پولِ سرمایه‌گذار را بپردازد. این یک لایهٔ اطمینانِ اضافه است. ولی تضمینِ سود نیست؛ فقط یعنی پول‌تان در صف نمی‌ماند.

کارمزد ابطال و جریمهٔ ابطالِ زودهنگام

بعضی صندوق‌ها برای ابطال کارمزد می‌گیرند. بعضی هم اگر واحد را خیلی زود، مثلاً چند روز بعد از خرید، باطل کنید، کارمزدِ بیشتری کم می‌کنند. هدف‌شان این است که پولِ کوتاه‌مدت مدام وارد و خارج نشود و بقیهٔ سرمایه‌گذارها ضرر نکنند. جدولِ این کارمزدها در امیدنامه هست. پیش از خرید، یک بار با دقت بخوانیدش.

کدام صندوق‌ها صدور و ابطالی‌اند؟

صدور و ابطال یک «روشِ خرید و فروش» است، نه یک نوعِ صندوق. یعنی صندوقِ درآمد ثابت، سهامی یا مختلط، هر کدام می‌تواند صدور و ابطالی یا قابل معامله باشد. بخشِ بزرگی از صندوق‌های تازه به شکلِ ETF ساخته می‌شوند، ولی هنوز صندوق‌های صدور و ابطالیِ زیادی هست، به‌ویژه صندوق‌هایی که بانک‌ها و کارگزاری‌ها اداره می‌کنند.

• صندوق درآمد ثابت: بیشترِ پولش در اوراقِ با سودِ مشخص و سپردهٔ بانکی است. نوسانِ کمی دارد. برخی سود را ماهانه یا سه‌ماهه واریز می‌کنند و برخی سود را روی قیمتِ واحد می‌گذارند. بیشتر در صندوق با درآمد ثابت.
• صندوق سهامی: بیشترِ پولش در سهام است. سود و زیانش مثلِ بورس بالا و پایین می‌رود. بیشتر در صندوق سرمایه‌گذاری در سهام.
• صندوق مختلط: چیزی بینِ این دو؛ بخشی سهام، بخشی اوراق.

صندوق‌های اهرمی، طلا و نقره در بازارِ ما تقریباً همه قابل معامله‌اند و صدور و ابطالیِ معمولی نیستند. برای نمونه، صندوق اهرمی را باید از تابلو بخرید.

مزایا و معایب صندوق صدور و ابطال

هیچ ابزاری برای همه خوب نیست. منصفانه هر دو طرف را ببینیم.

مزایا:

• حباب ندارد؛ همیشه نزدیکِ ارزشِ واقعی می‌خرید و می‌فروشید.
• صفِ فروش ندارد؛ صندوق موظف است واحد را باطل کند.
• برای خرید لازم نیست سامانهٔ معاملاتیِ کارگزاری را یاد بگیرید.
• با پولِ کم، به اندازهٔ یک واحد، می‌شود شروع کرد.
• هیجانِ تابلو را نمی‌بینید؛ برای آدم‌های کم‌حوصله آرامش دارد.

معایب:

• قیمت را هنگامِ سفارش نمی‌دانید.
• نقد شدن، به‌ویژه در صندوق سهامی، چند روز طول می‌کشد.
• وسطِ روز نمی‌شود فروخت؛ اگر بازار ناگهان بریزد، کاری از دست‌تان برنمی‌آید.
• بعضی صندوق‌ها کارمزدِ صدور و ابطال یا جریمهٔ ابطالِ زودهنگام دارند.
• هیچ‌وقت نمی‌توانید زیرِ ارزش، یعنی با حبابِ منفی، بخرید.

پس اگر آرامش و سادگی برای‌تان مهم‌تر از سرعت است، صدور و ابطالی انتخابِ منطقی‌تری است.

کدام بهتر است: صدور و ابطال یا ETF؟

جوابِ صادقانه این است که به خودِ شما بستگی دارد. من به‌جای حکم، سه پرسش پیشنهاد می‌کنم:

• چقدر زود پول لازم دارید؟ اگر ممکن است همین فردا پول لازم شود، ETF درآمد ثابت که پولش زودتر به حسابِ کارگزاری می‌آید، راحت‌تر است. اگر پول را برای چند ماه کنار گذاشته‌اید، صدور و ابطالی هم کاملاً مناسب است.
• کدِ بورسی و کار با سامانهٔ کارگزاری دارید؟ اگر نه، صدور و ابطالی ساده‌تر است. اگر بله، ETF انتخاب‌های بیشتری جلوی‌تان می‌گذارد.
• از حباب می‌ترسید؟ اگر نمی‌خواهید هر بار حبابِ تابلو را حساب کنید، صدور و ابطالی خیال‌تان را راحت می‌کند.

یک نکته هم دربارهٔ بازده: نوعِ صندوق (درآمد ثابت، سهامی، مختلط) و مدیرش بازده را تعیین می‌کند، نه اینکه صدور و ابطالی است یا قابل معامله. پس اول نوعِ صندوق را انتخاب کنید، بعد روشِ خرید را.

اشتباه‌های رایج در خرید صندوق صدور و ابطالی

• مقایسه با سودِ تبلیغ‌شده: صندوق درآمد ثابت سودِ «تضمینی» ندارد. عددی که در تبلیغ می‌بینید بازدهِ گذشته است و آینده را تضمین نمی‌کند.
• نخواندنِ امیدنامه: زمانِ واریز، کارمزدها و جریمهٔ ابطالِ زودهنگام همه آنجاست. ده دقیقه وقت بگذارید.
• ابطال در روزِ آخر: اگر پول را برای تاریخِ مشخصی لازم دارید، تعطیلی‌ها را حساب کنید و زودتر ابطال کنید.
• خرید از سایتِ جعلی: نشانیِ سایت را فقط از منبعِ رسمی بردارید و به لینکِ پیامکی اعتماد نکنید.
• ورود و خروجِ مکرر: فاصلهٔ قیمتِ صدور و ابطال هر بار کمی از پول‌تان کم می‌کند. این صندوق‌ها برای نگه‌داشتن ساخته شده‌اند، نه نوسان‌گیری.

چک‌لیست پیش از خرید

• صندوق مجوزِ سازمان بورس دارد؟
• نوعش (درآمد ثابت، سهامی، مختلط) با هدف و حوصلهٔ من جور است؟
• فاصلهٔ قیمتِ صدور و ابطال چقدر است؟
• پولِ ابطال چند روزِ کاری بعد واریز می‌شود؟
• جریمهٔ ابطالِ زودهنگام دارد؟ تا چند روز؟
• ضامن نقدشوندگی دارد؟
• شمارهٔ شبای درست را ثبت کرده‌ام؟

سوالات متداول

جمع‌بندی

صندوق صدور و ابطال صندوقی است که با خودِ آن معامله می‌کنید، نه با آدم‌های دیگر. قیمتش از ارزشِ واقعیِ دارایی‌ها می‌آید، حباب ندارد و صفِ فروش ندارد. در عوض، قیمت را هنگامِ سفارش نمی‌دانید و پول‌تان چند روزِ کاری بعد می‌رسد.

پس دفعهٔ بعد که خواستید پولی را در صندوق بگذارید، اول نوعِ صندوق را انتخاب کنید. بعد این سه چیز را در امیدنامه ببینید: فاصلهٔ قیمتِ صدور و ابطال، زمانِ واریزِ پولِ ابطال و جریمهٔ ابطالِ زودهنگام. تصمیمِ نهایی با خودتان.