ضامن نقدشوندگی چیست؟ نقش آن در صندوقها و اوراق، و فرقش با بازارگردان
فهرست مطالب۱۳ بخش
- ضامن نقدشوندگی چیست؟ به زبان خیلی ساده
- ضامن نقدشوندگی صندوق چه تعهدی دارد؟
- یک مثال عددی ساده
- ضامن نقدشوندگی با ضامن اصل سرمایه یکی نیست
- فرق ضامن نقدشوندگی و بازارگردان چیست؟
- ضامن نقدشوندگی اوراق: اصطلاحی که دو معنا دارد
- ۱. ضامن پرداخت اصل و سود
- ۲. بازارگردان اوراق
- یک یادداشت دربارهی اوراق مشارکت بانکی
- نقش ضامن نقدشوندگی در اوراق و صندوقها کنار هم
- اوراق بدون ضامن ریسکی است؟
- کارمزد ضامن نقدشوندگی را چه کسی میدهد؟
- ضامن را کجا ببینیم؟
- چکلیست پیش از خرید صندوق یا اوراق ضامندار
- سه اشتباه رایج دربارهی ضامن نقدشوندگی
- سوالات متداول
- جمعبندی

خیلیها از من میپرسند: «این صندوق ضامن نقدشوندگی دارد، یعنی پولم تضمینی است؟» جواب کوتاه این است: نه. ضامن نقدشوندگی نهادی مالی، بیشتر وقتها یک بانک، است که قول میدهد اگر صندوق پول نقد کم آورد، پول ابطال شما را به قیمت همان روز برساند. یعنی پولتان در صف نمیماند؛ ولی ضرر بازار را جبران نمیکند.
در اوراق هم ماجرا کمی فرق دارد. آنجا معمولا دو نقش جدا داریم: «ضامن» که قول میدهد اصل و سود را سر موعد بدهد، و «بازارگردان» که کمک میکند ورقه را وسط راه در بورس بفروشید. در این نوشته هر سه را با مثال ساده از هم جدا میکنیم تا دفعهی بعد که کلمهی «ضامن» را دیدید، بدانید دقیقا ضامن چه چیزی است.
ضامن نقدشوندگی چیست؟ به زبان خیلی ساده
اول خود کلمه را باز کنیم. نقدشوندگی یعنی اینکه داراییتان را چقدر زود و بیضرر به پول تبدیل کنید. پول توی کیف کاملا نقد است. خانه نقدشوندگی کمی دارد، چون فروشش ممکن است ماهها طول بکشد.
ضامن نقدشوندگی کسی است که میگوید: «هر وقت خواستی پولت را پس بگیری و صندوق پول دم دستش نبود، من پرداخت میکنم.» مثل ضامن وام بانکی است که همهمان میشناسیم. با این فرق که اینجا ضامن قول «پرداخت به موقع» میدهد، نه قول «پرداخت بیشتر».
یک تشبیه دیگر هم کمک میکند. فرض کنید یک طلافروشی محل قول داده هر روز طلای شما را بخرد. این قول خیالتان را راحت میکند که خریدار پیدا میشود. ولی او طلا را به قیمت امروز میخرد، نه به قیمتی که شما سال پیش خریده بودید. ضامن نقدشوندگی همین کار را با واحدهای صندوق میکند.
پس ضامن نقدشوندگی «در» را باز نگه میدارد؛ قول نمیدهد که پشت در، موجودیتان کم نشده باشد.
ضامن نقدشوندگی صندوق چه تعهدی دارد؟
در صندوقهای صدور و ابطال، شما واحد را مستقیم از خود صندوق میخرید و موقع فروش هم به خود صندوق پس میدهید. به این پس دادن «ابطال» میگویند. صندوق باید پول ابطال را ظرف چند روز کاری به حساب شما بریزد.
بیشتر وقتها صندوق این پول را دارد. بخشی از داراییاش سپردهی بانکی و اوراق زودفروش است. ولی روزی را تصور کنید که همه با هم بترسند و صف ابطال درست کنند. اینجا ضامن نقدشوندگی وارد میشود.
کارهای اصلی ضامن نقدشوندگی در صندوق، به زبان ساده:
- تامین پول ابطال: اگر نقد صندوق برای پرداخت به کسانی که ابطال کردهاند کافی نباشد، ضامن پول لازم را میرساند؛ به همان شیوهای که اساسنامهی صندوق گفته است.
- پرداخت سود دورهای: در صندوقهای درآمد ثابتی که سود ماهانه یا سهماهه میدهند، اگر صندوق نقد کافی برای پرداخت سود نداشته باشد، ضامن آن را هم تامین میکند.
- پرداخت به قیمت ابطال همان روز: مبلغی که میگیرید از روی NAV، یعنی ارزش واقعی هر واحد، حساب میشود. ضامن بالاتر از آن نمیدهد.
حالا ببینیم ضامن چه کاری نمیکند، چون اشتباه رایج دقیقا همینجاست:
- ضرر بازار را جبران نمیکند. اگر قیمت واحد ۱۵٪ پایین آمده باشد، همان مبلغ کمتر را میگیرید.
- سود تضمین نمیکند. سود صندوق از داراییهایش میآید، نه از جیب ضامن.
- قول نمیدهد که اصل پولتان دست نخورد. این کار ضامن دیگری است که پایینتر به آن میرسیم.
پس اگر جایی دیدید کسی میگوید «این صندوق ضامن دارد، پس ضرر نمیکنید»، بدانید حرفش درست نیست.
یک مثال عددی ساده
بیایید با هم حساب کنیم. این عددها فقط مثالاند.
- خانم رضایی ۱۰۰ میلیون تومان در یک صندوق صدور و ابطال گذاشته است. هر واحد را ۱۰ هزار تومان خریده؛ پس ۱۰ هزار واحد دارد.
- چند ماه بعد بازار بد میشود و قیمت ابطال هر واحد به ۹ هزار تومان میرسد.
- او ابطال میکند. ارزش واحدهایش: ۱۰٬۰۰۰ × ۹٬۰۰۰ = ۹۰ میلیون تومان.
- همان روزها خیلیها ابطال کردهاند و صندوق پول نقد کم آورده است.
- ضامن نقدشوندگی وارد میشود و پول را میرساند. خانم رضایی سر موعد پول میگیرد: ۹۰ میلیون تومان، منهای کارمزد ابطال اگر صندوقش داشته باشد.
یعنی ضامن جلوی منتظر ماندن را گرفت؛ ولی آن ۱۰ میلیون تومان، که ۱۰٪ پول اولیه است، برنگشت. اگر صندوق ضامن نداشت، احتمالا همان ۹۰ میلیون را میگرفت، فقط شاید چند روز دیرتر، چون صندوق باید اول داراییاش را بفروشد.
ضامن نقدشوندگی با ضامن اصل سرمایه یکی نیست
این دو اسم خیلی شبیهاند و خیلیها را به اشتباه میاندازند. در صندوق تضمین اصل سرمایه، ضامن قول دیگری میدهد: اگر پایان یک دورهی مشخص ارزش واحدها از مبلغ خرید شما کمتر شد، کسری را جبران میکند.
جدول زیر سه نقشی را که با کلمهی «ضامن» یا «نقدشوندگی» قاطی میشوند، کنار هم میگذارد:
| نقش | کجا دیده میشود | چه قولی میدهد | چه قولی نمیدهد |
|---|---|---|---|
| ضامن نقدشوندگی | بعضی صندوقهای صدور و ابطال، بهخصوص درآمد ثابت | پول ابطال و سود دورهای سر موعد به قیمت همان روز | جبران ضرر، تضمین سود |
| ضامن اصل سرمایه | صندوق تضمین اصل سرمایه | پایان دوره کمتر از مبلغ اولیه نگیرید | تضمین سود، جبران ضرر اگر زودتر از دوره بیرون بیایید |
| بازارگردان | صندوقهای قابل معامله (ETF)، سهام و اوراق در بورس | سفارش خرید و فروش در تابلو تا معامله ممکن باشد | خرید بیسقف، جلوگیری از افت قیمت |
پس وقتی در معرفی یک صندوق کلمهی «ضامن» را دیدید، اول بپرسید: ضامن چه؟ نقدشوندگی یا اصل سرمایه؟ جواب این سوال، انتظار شما را عوض میکند.
فرق ضامن نقدشوندگی و بازارگردان چیست؟
بازارگردان هم کارش نقدشوندگی است، ولی از راه دیگر. او در تابلوی بورس هر روز هم سفارش خرید میگذارد و هم سفارش فروش. وقتی فروشنده زیاد شد، میخرد؛ وقتی خریدار زیاد شد، میفروشد. نتیجه اینکه هر وقت خواستید بفروشید، معمولا کسی آن طرف هست.
فرق اصلی در «جای کار» است. ضامن نقدشوندگی پشت صحنهی صندوق صدور و ابطال است و با خود صندوق حسابوکتاب دارد. بازارگردان در خود بازار، جلوی چشم همه، معامله میکند. برای همین در صندوقهای قابل معامله که در بورس خرید و فروش میشوند، این نقش بیشتر به بازارگردان رسیده است.
یک فرق مهم دیگر: بازارگردان سقف تعهد دارد. یعنی تا حجم مشخصی در روز میخرد. در روزهای وحشت ممکن است سقفش پر شود و صف فروش بماند. این را جزو ریسکهای واقعی حساب کنید.
پس ضامن نقدشوندگی یعنی «صندوق پولت را میدهد»، و بازارگردان یعنی «در بازار خریدار پیدا میکنی».
ضامن نقدشوندگی اوراق: اصطلاحی که دو معنا دارد
وقتی کسی از «ضامن نقدشوندگی اوراق» حرف میزند، معمولا یکی از این دو را در ذهن دارد. بهتر است بدانید کدام است، چون قولشان خیلی فرق دارد.
۱. ضامن پرداخت اصل و سود
در صکوک و اوراق شرکتی بورس، یکی از ارکان «ضامن» است. ضامن معمولا یک بانک یا نهاد مالی معتبر است. قولش این است که اگر شرکتی که اوراق را منتشر کرده، یعنی «بانی»، نتوانست سود یا اصل پول را سر موعد بدهد، او بپردازد.
مثلا در اوراق اجاره یک شرکت، اگر اجارهبها سر موعد پرداخت نشود، ضامن باید پول را به دارندگان اوراق بدهد و بعد خودش از شرکت طلبکار شود. پس شما دو سپر دارید: اول خود بانی، بعد ضامن.
ولی دقت کنید: این ضامن قول «پرداخت در سررسید» را میدهد. یعنی اگر ورقه را تا آخر نگه دارید، پولتان را میگیرید. قول نمیدهد که اگر وسط راه خواستید بفروشید، قیمت خوبی بگیرید.
۲. بازارگردان اوراق
اینجا نقش دوم پیدا میشود. بیشتر اوراق بورسی یک بازارگردان هم دارند، اغلب یک شرکت تامین سرمایه یا یک صندوق. او در تابلوی بازار ابزارهای نوین مالی فرابورس برای ورقه سفارش خرید و فروش میگذارد. اگر قبل از سررسید پول لازم شد، معمولا میتوانید ورقه را به او بفروشید.
به این فروش قبل از موعد گاهی «بازخرید» هم میگویند. ولی بازارگردان به قیمت بازار میخرد، نه به قیمت اسمی. اگر نرخ سود در کشور بالا رفته باشد، قیمت ورقه پایین آمده و شما کمتر میگیرید.
یک یادداشت دربارهی اوراق مشارکت بانکی
در اوراق مشارکت قدیمی که از شعبهی بانک فروخته میشد، معمولا «بانک عامل» قول بازخرید قبل از سررسید را میداد. یعنی برگه را به بانک برمیگرداندید و پول میگرفتید، شاید با کمی کسر. بسیاری از مردم همین را «ضامن نقدشوندگی» مینامیدند. اگر هنوز چنین برگهای دارید، شرط بازخریدش را از اطلاعیه یا خود بانک بپرسید.
پس در اوراق، دو سوال جدا بپرسید: «اگر بانی نپرداخت، چه کسی میپردازد؟» و «اگر وسط راه خواستم بفروشم، چه کسی میخرد؟»

نقش ضامن نقدشوندگی در اوراق و صندوقها کنار هم
بیایید همه را یکجا ببینیم. جدول زیر نشان میدهد در هر ابزار، چه کسی کدام نگرانی شما را برطرف میکند:
| ابزار | اگر پول سر موعد نرسد | اگر وسط راه بخواهید بفروشید |
|---|---|---|
| صندوق صدور و ابطال | ضامن نقدشوندگی، اگر صندوق داشته باشد | ابطال به خود صندوق |
| صندوق قابل معامله (ETF) | دارایی خود صندوق | فروش در بورس؛ بازارگردان کمک میکند |
| صکوک شرکتی ضامندار | بانی، بعد ضامن | فروش در فرابورس؛ بازارگردان کمک میکند |
| صکوک بیضامن | فقط بانی و وثیقه، اگر باشد | فروش در فرابورس |
| اخزا و اوراق دولتی | خود دولت | فروش در فرابورس |
همانطور که میبینید، هیچکدام از این نقشها جلوی پایین آمدن قیمت را نمیگیرند. کارشان این است که پول شما گیر نکند یا از بین نرود. ریسک بازار همیشه سر جایش است.
اوراق بدون ضامن ریسکی است؟
بدون ضامن یعنی یک سپر کمتر؛ نه اینکه حتما خطرناک است. در اخزا و دیگر اوراق دولتی، بدهکار خود دولت است. برای همین ضامن جدا ندارند و ریسک نکولشان در بازار ایران کمترین است.
در اوراق شرکتی داستان فرق دارد. سالها تقریبا هر شرکتی که میخواست در بورس اوراق بفروشد، باید ضامن میآورد. حالا شرکتهایی که رتبهی اعتباری خوب گرفتهاند، با شرایطی میتوانند بیضامن هم اوراق منتشر کنند. در این اوراق، وزن خوشحسابی خود شرکت و وثیقهها بیشتر است.
بازار هم این را میفهمد. اوراق بیضامن معمولا بازده بیشتری میدهند. بیایید با یک مثال ببینیم این فرق چقدر است.
فرض کنید دو ورقه با سررسید یکسان داریم. ورقهی اول ضامن بانکی دارد و نرخ بازده تا سررسید آن ۳۰٪ است. ورقهی دوم بیضامن است و ۳۳٪ میدهد. (این عددها مثالاند؛ نرخ روز را در تابلو ببینید.)
روی ۱۰۰ میلیون تومان، این ۳ درصد فرق یعنی حدود ۳ میلیون تومان سود بیشتر در سال. سوال درست این است: این ۳ میلیون، دستمزد کدام ریسک است؟ اگر شرکت دچار مشکل شود، در ورقهی اول بانک پشت شماست و در دومی فقط خود شرکت. برای خواندن بیشتر دربارهی این خطر، نوشتهی ریسک نکول را ببینید.
پس سود بیشتر هدیه نیست؛ دستمزد ریسک بیشتر است. برای پول کم و کسی که وقت بررسی ندارد، پخش کردن پول یا صندوق درآمد ثابت منطقیتر است.
کارمزد ضامن نقدشوندگی را چه کسی میدهد؟
هیچ قولی مجانی نیست. ضامن برای تعهدش کارمزد میگیرد. این کارمزد هر روز از دارایی صندوق کم میشود و در قیمت واحد دیده میشود. یعنی شما جداگانه چیزی نمیپردازید، ولی از سودتان کم میشود. درست مثل حق بیمهای که در قیمت بلیت هواپیما پنهان است.
برای همین حضور ضامن نقدشوندگی برای همهی صندوقها الزامی نیست و خیلی از صندوقها بدون ضامن کار میکنند. صندوقی که بخش بزرگی از داراییاش سپردهی بانکی و اوراق دولتی پرمعامله است، خودش نقدشوندگی خوبی دارد و شاید به ضامن نیاز نداشته باشد.
پس ضامن داشتن یعنی یک لایهی اطمینان بیشتر با کمی هزینه. نداشتنش هم عیب نیست؛ باید ببینید صندوق چطور پول نقد نگه میدارد.
ضامن را کجا ببینیم؟
لازم نیست حرف فروشنده را باور کنید. خودتان میتوانید ببینید:
- سایت خود صندوق: بخشی به نام «ارکان صندوق» دارد. اگر ضامن نقدشوندگی باشد، نامش کنار مدیر، متولی و حسابرس آمده است.
- اساسنامه و امیدنامه: این دو سند، که روی سایت صندوق هستند، میگویند ضامن دقیقا چه تعهدی دارد، سقفش چقدر است و کارمزدش چند است.
- اطلاعیهی عرضهی اوراق: برای هر ورقه، در سایت فرابورس و در کدال اطلاعیهای منتشر میشود که بانی، ضامن، بازارگردان، سررسید و نرخ سود را نوشته است.
- از کارگزار بپرسید: اگر خواندن سند سخت است، از کارگزاریتان بپرسید و جوابش را با اطلاعیه مقایسه کنید.
چکلیست پیش از خرید صندوق یا اوراق ضامندار
- ضامنِ چه؟ نقدشوندگی، اصل سرمایه، یا پرداخت اصل و سود اوراق؟
- ضامن کیست و خودش چقدر معتبر است؟ قول یک ضامن ضعیف، قول ضعیفی است.
- سقف تعهدش چقدر است؟ تا هر مبلغی یا فقط تا سقفی مشخص؟
- کارمزدش چقدر است و چقدر از سود شما کم میکند؟
- در اوراق، بازارگردان هم دارد؟ اگر وسط راه بخواهید بفروشید، کسی آن طرف هست؟
- تا سررسید چقدر مانده و آیا پول را تا آن موقع لازم ندارید؟
سه اشتباه رایج دربارهی ضامن نقدشوندگی
- «ضامن دارد، پس ضرر نمیکنم.» نه. ضامن نقدشوندگی فقط پول را به قیمت روز میرساند. در ضرر صندوقها نقشی ندارد.
- «بیضامن یعنی خطرناک.» نه همیشه. اوراق دولتی ضامن جدا ندارند و کمریسکتریناند. باید ببینید بدهکار کیست.
- «ضامن اوراق یعنی هر وقت خواستم پولم را با قیمت اسمی پس میگیرم.» نه. ضامن قول سررسید را میدهد. فروش وسط راه به قیمت بازار است.
سوالات متداول
ضامن نقدشوندگی چه تعهدی دارد؟
ضامن نقدشوندگی متعهد است اگر صندوق پول نقد کافی برای پرداخت به کسانی که ابطال کردهاند یا برای پرداخت سود دورهای نداشت، پول لازم را تامین کند. پرداخت به قیمت ابطال همان روز است و ضرر بازار را جبران نمیکند.
فرق ضامن نقدشوندگی و بازارگردان چیست؟
ضامن نقدشوندگی پشت صندوق صدور و ابطال است و وقتی صندوق پول کم بیاورد، ابطال را پرداخت میکند. بازارگردان در خود بورس سفارش خرید و فروش میگذارد تا خریدار و فروشنده پیدا شود. بازارگردان سقف روزانه دارد و قیمت را تضمین نمیکند.
ضامن نقدشوندگی سود صندوق را تضمین میکند؟
خیر. ضامن نقدشوندگی فقط تضمین میکند که بتوانید واحدها را سر موعد به ارزش روز نقد کنید. اگر آن ارزش از قیمت خرید شما کمتر باشد، ضرر با خودتان است. تضمین اصل پول کار صندوق تضمین اصل سرمایه است.
آیا همهی صندوقها ضامن نقدشوندگی دارند؟
خیر. حضور این رکن الزامی نیست و چون کارمزد دارد و از سود سرمایهگذار کم میکند، بسیاری از صندوقها بدون ضامن کار میکنند. صندوقهای قابل معامله در بورس بیشتر به بازارگردان تکیه میکنند.
اوراق بدون ضامن ریسکی است؟
یک سپر کمتر دارد، ولی لزوما خطرناک نیست. اوراق دولتی مثل اخزا ضامن جدا ندارند و کمریسکاند. در اوراق شرکتی بیضامن، رتبهی اعتباری، وضع مالی بانی و وثیقه مهمتر میشود و بازده معمولا کمی بالاتر است.
ضامن صندوق یا اوراق را کجا ببینیم؟
برای صندوق، بخش ارکان صندوق در سایت آن و اساسنامه و امیدنامه را ببینید. برای اوراق، اطلاعیهی عرضه در سایت فرابورس و کدال، نام بانی، ضامن، بازارگردان، سررسید و نرخ سود را نوشته است.
ضامن اوراق یعنی میتوانم هر وقت خواستم اوراق را بازخرید کنم؟
خیر. ضامن اوراق قول میدهد اصل و سود را سر موعد بدهد اگر بانی نپرداخت. برای فروش پیش از سررسید باید ورقه را در بورس بفروشید که معمولا بازارگردان خریدار آن است، ولی به قیمت بازار نه قیمت اسمی.
کارمزد ضامن نقدشوندگی را چه کسی میپردازد؟
کارمزد ضامن از دارایی صندوق کم میشود و در قیمت هر واحد دیده میشود. پس سرمایهگذار جداگانه پولی نمیدهد، ولی این کارمزد کمی از سودش کم میکند. مبلغ دقیق آن در امیدنامهی هر صندوق آمده است.
جمعبندی
ضامن نقدشوندگی قول میدهد پولتان در صف نماند؛ نه اینکه ضرر نکنید. در صندوق صدور و ابطال، او پول ابطال را سر موعد میرساند. در اوراق، دو نقش جدا داریم: ضامنی که اصل و سود را در سررسید تضمین میکند و بازارگردانی که فروش وسط راه را ممکن میکند.
پس دفعهی بعد که کلمهی «ضامن» را در معرفی صندوق یا اوراق دیدید، سه سوال بپرسید: ضامنِ چه؟ ضامن کیست؟ و اگر وسط راه پول لازم شد، چه کسی میخرد؟ جواب این سه سوال از هر وعدهای مهمتر است. تصمیم نهایی با خودتان.
