مکاتب اقتصادی کدام‌اند؟ از کلاسیک تا کینزی، اتریشی و اقتصاد رفتاری به زبان ساده

مکاتب اقتصادی یعنی گروه‌هایی از اقتصاددان‌ها که درباره‌ی چند پرسش پایه جواب مشترکی دارند: بازار خودش درست می‌شود یا نه؟ دولت چقدر باید دخالت کند؟ تورم و رکود از کجا می‌آیند؟ مهم‌ترین مکاتب اقتصادی سوداگری، کلاسیک، مارکسیسم، نیوکلاسیک، کینزی، پول‌گرایی، مکتب اتریشی، نهادگرایی و اقتصاد رفتاری‌اند.

خیلی وقت‌ها در تلویزیون می‌بینیم دو اقتصاددان درباره‌ی یک اتفاق، مثلا گران شدن دلار، دو حرف کاملا مخالف می‌زنند. یکی می‌گوید «دولت باید قیمت را کنترل کند» و دیگری می‌گوید «دست به قیمت نزنید، بدتر می‌شود». هر دو درس خوانده‌اند. پس چرا این‌قدر با هم فرق دارند؟ جواب این است که از دو مکتب متفاوت نگاه می‌کنند. بیایید با هم ببینیم این مکتب‌ها کدام‌اند، هر کدام چه می‌گوید و چه ربطی به جیب ما دارد.

مکتب اقتصادی چیست؟ یک تعریف ساده

مکتب اقتصادی مثل یک عینک است. همه به یک بازار نگاه می‌کنیم، ولی هر عینک بخشی از تصویر را پررنگ‌تر نشان می‌دهد. یک عینک روی آزادی بازار تمرکز دارد، یکی روی مقدار پول، یکی روی رفتار احساسی آدم‌ها و یکی روی قانون‌ها و نهادها.

اقتصاددان‌های یک مکتب لزوما در همه‌چیز هم‌نظر نیستند. ولی در چند فرض اصلی با هم شریک‌اند. این فرض‌ها معمولا درباره‌ی این سه پرسش است:

• بازار: اگر کسی به بازار دست نزند، خودش به تعادل می‌رسد یا ممکن است سال‌ها گیر کند؟
• دولت: دولت داور است، بازیکن است یا باید از زمین بیرون برود؟
• پول: چاپ پول و نرخ بهره فقط روی قیمت‌ها اثر دارند یا تولید و اشتغال را هم تکان می‌دهند؟

اگر با پایه‌های این علم آشنا نیستید، اول مقاله‌ی علم اقتصاد چیست را بخوانید. آنجا شاخه‌ها و ده اصل پایه را گفته‌ام. اینجا روی خود مکتب‌ها تمرکز می‌کنیم. پس هر جا اسم مکتبی را شنیدید، اول بپرسید جوابش به این سه پرسش چیست.

مکاتب اقتصادی مهم کدام‌اند؟ از سوداگری تا اقتصاد رفتاری

مکتب‌ها یک‌شبه به دنیا نیامدند. هر کدام جوابی به مشکل روزگار خودش بود. وقتی مکتبی نتوانست بحران تازه را توضیح دهد، مکتب بعدی از دل همان بحران بیرون آمد. برای همین بهتر است آن‌ها را به ترتیب زمان ببینیم.

۱. سوداگری (مرکانتیلیسم): ثروت یعنی طلای بیشتر در خزانه

از حدود قرن شانزدهم تا هجدهم میلادی، پادشاه‌های اروپا فکر می‌کردند ثروت کشور یعنی طلا و نقره‌ای که در خزانه دارد. پس باید بیشتر صادر کرد و کمتر وارد کرد. دولت با تعرفه و انحصار جلوی واردات را می‌گرفت.

این فکر هنوز هم زنده است. هر وقت می‌شنوید «فقط کالای داخلی بخرید» یا «واردات را ببندیم تا ارز از کشور خارج نشود»، بوی سوداگری می‌آید. ایراد اصلی‌اش این بود که تجارت را بازی برد و باخت می‌دید؛ یعنی فکر می‌کرد اگر من سود کنم، حتما طرف مقابل ضرر کرده است.

۲. فیزیوکرات‌ها: بگذارید کار کنند

در نیمه‌ی قرن هجدهم، گروهی از اندیشمندان فرانسوی به رهبری فرانسوا کنه گفتند ثروت واقعی از زمین و کشاورزی می‌آید، نه از طلای انبارشده. شعار معروفشان «لسه فر» بود؛ یعنی «بگذارید کار کنند، بگذارید بگذرند». این همان فکری است که بعدها به بازار آزاد رسید.

۳. مکتب کلاسیک: دست نامریی بازار

مکتب کلاسیک با کتاب «ثروت ملل» آدام اسمیت در سال ۱۷۷۶ شروع شد. بعد دیوید ریکاردو، توماس مالتوس، ژان باتیست سی و جان استوارت میل آن را ادامه دادند. حرف اصلی‌شان این بود که اگر هر کس آزادانه دنبال نفع خودش برود، بازار مثل یک «دست نامریی» منابع را درست تقسیم می‌کند.

مثال معروف اسمیت را با زبان خودمان بگوییم: نانوای سر کوچه برای دلسوزی به ما نان نمی‌پزد. برای درآمد خودش می‌پزد. ولی نتیجه این است که ما هر صبح نان تازه داریم. کلاسیک‌ها از تقسیم کار، تجارت آزاد و دولت کوچک دفاع می‌کردند. ریکاردو هم «مزیت نسبی» را گفت؛ یعنی هر کشور کاری را بکند که در آن نسبتا بهتر است و بقیه را بخرد.

جزییات این مکتب و چهره‌هایش را در مقاله‌ی مکتب کلاسیک اقتصاد و زندگی پدر علم اقتصاد را در آدام اسمیت کیست نوشته‌ام. پس کلاسیک‌ها می‌گفتند بازار، اگر رهایش کنند، خودش به تعادل می‌رسد.

۴. مارکسیسم: نقد سرمایه‌داری

کارل مارکس در قرن نوزدهم، در روزگار کارخانه‌های پردود و کارگرهای کم‌مزد انگلستان، از همان کلاسیک‌ها شروع کرد ولی به نتیجه‌ی دیگری رسید. جلد اول کتاب «سرمایه» در سال ۱۸۶۷ منتشر شد.

به زبان ساده، مارکس می‌گفت ارزش کالا را کار کارگر می‌سازد. صاحب کارخانه بخشی از این ارزش را به‌عنوان سود برمی‌دارد. او اسم این بخش را «ارزش اضافی» گذاشت. از نگاه مارکس، این شکاف روزبه‌روز بزرگ‌تر می‌شود و سرمایه‌داری با بحران‌های پشت سر هم روبه‌رو می‌شود.

تجربه‌ی اقتصادهای برنامه‌ریزی‌شده‌ی قرن بیستم نشان داد که حذف بازار و قیمت آزاد، کمبود و صف و ناکارآمدی می‌آورد. ولی پرسش‌هایی که مارکس پیش کشید، مثل نابرابری و قدرت صاحبان سرمایه، هنوز در بحث‌های اقتصادی هست.

۵. مکتب نیوکلاسیک: ارزش را واحد آخر تعیین می‌کند

حدود سال ۱۸۷۱، سه اقتصاددان در سه کشور تقریبا هم‌زمان به یک فکر رسیدند: ویلیام استنلی جونز در انگلستان، کارل منگر در اتریش و لیون والراس در سوییس. به این اتفاق «انقلاب نهایی‌گرایی» می‌گویند.

یک مثال ساده: در یک روز داغ تابستان، لیوان اول آب برایتان خیلی می‌ارزد. لیوان چهارم دیگر آن‌قدر نمی‌ارزد. پس ارزش هر چیز را «واحد آخر» تعیین می‌کند، نه کاری که برایش شده. آلفرد مارشال در ۱۸۹۰ این فکر را با عرضه و تقاضا ترکیب کرد و همان نمودار ضربدری آشنا را ساخت. بیشتر چیزی که امروز در اقتصاد خرد می‌خوانیم از همین مکتب آمده است.

۶. مکتب کینزی: در رکود، دولت دست به کار شود

رکود بزرگ دهه‌ی ۱۹۳۰ همه‌چیز را عوض کرد. کارخانه‌ها بسته شدند و میلیون‌ها نفر سال‌ها بیکار ماندند. نظریه‌ی کلاسیک می‌گفت بازار خودش به تعادل برمی‌گردد. ولی برنمی‌گشت.

جان مینارد کینز در سال ۱۹۳۶ کتاب «نظریه‌ی عمومی اشتغال، بهره و پول» را نوشت. حرفش این بود: وقتی مردم از ترس خرج نمی‌کنند، شرکت‌ها هم نمی‌فروشند و کارگر اخراج می‌کنند. کارگر بیکار هم کمتر خرج می‌کند. این چرخه ممکن است سال‌ها ادامه پیدا کند. پس در رکود، دولت باید خودش خرج کند، مثلا جاده و سد بسازد، تا چرخ دوباره بچرخد. معروف است که کینز گفت «در بلندمدت همه‌ی ما مرده‌ایم»؛ یعنی نمی‌شود سال‌ها منتظر ماند تا بازار خودش درست شود.

از جنگ جهانی دوم تا اواخر دهه‌ی ۱۹۶۰، اقتصاد کینزی حرف اول را می‌زد. داستان کامل او را در جان مینارد کینز کیست نوشته‌ام. پس کینزی‌ها می‌گویند بازار ممکن است گیر کند و دولت باید هلش بدهد.

۷. پول‌گرایی (مکتب فریدمن): تورم از چاپ پول می‌آید

دهه‌ی ۱۹۷۰ برای کینزی‌ها دهه‌ی سختی بود. تورم بالا و بیکاری بالا با هم آمدند. به این وضع رکود تورمی می‌گویند. نسخه‌ی کینزی برای بیکاری می‌گفت خرج کنید؛ ولی خرج بیشتر تورم را بدتر می‌کرد.

اینجا میلتون فریدمن، اقتصاددان دانشگاه شیکاگو، حرفش را بلند زد. جمله‌ی معروفش این است که تورم همیشه و همه‌جا یک پدیده‌ی پولی است. یعنی اگر مقدار پول تندتر از تولید کالا و خدمات زیاد شود، قیمت‌ها بالا می‌رود. فریدمن در ۱۹۷۶ نوبل اقتصاد گرفت. ماجرای او را در میلتون فریدمن و پول‌گرایی ببینید.

یک تشبیه ساده: فرض کنید در یک روستا فقط ۱۰۰ کیسه برنج هست و همه‌ی مردم روی هم ۱۰۰ میلیون تومان پول دارند. اگر یک‌شبه پول مردم ۲۰۰ میلیون شود ولی برنج همان ۱۰۰ کیسه بماند، چه اتفاقی می‌افتد؟ قیمت هر کیسه تقریبا دو برابر می‌شود. آیا مردم ثروتمندتر شدند؟ نه. (این فقط مثال است.)

برای ما ایرانی‌ها که دهه‌هاست با رشد تند نقدینگی زندگی می‌کنیم، این مکتب از همه ملموس‌تر است. پس پول‌گرایان می‌گویند بانک مرکزی باید رشد پول را آرام و قابل پیش‌بینی نگه دارد.

۸. مکتب اتریشی: دست به نرخ بهره نزنید

مکتب اتریشی را کارل منگر در وین پایه گذاشت. بعدها لودویگ فون میزس و فریدریش هایک چهره‌های اصلی آن شدند. هایک در ۱۹۷۴ نوبل اقتصاد گرفت.

اتریشی‌ها دو حرف مهم دارند. اول اینکه قیمت‌ها مثل پیامک‌هایی هستند که اطلاعات میلیون‌ها آدم را با خودشان می‌برند. اگر گوجه کم شود، قیمتش بالا می‌رود و همین به کشاورز می‌گوید بیشتر بکار و به ما می‌گوید کمتر بخر. هیچ برنامه‌ریز دولتی، هر قدر هم باهوش، نمی‌تواند جای این اطلاعات را بگیرد. برای همین با قیمت‌گذاری دستوری مخالف‌اند.

حرف دوم درباره‌ی چرخه‌های تجاری است. می‌گویند وقتی بانک مرکزی نرخ بهره را مصنوعی پایین نگه می‌دارد، وام ارزان می‌شود. آدم‌ها و شرکت‌ها سراغ پروژه‌هایی می‌روند که در شرایط عادی سودی نداشتند. بازار گرم می‌شود و حباب می‌سازد. روزی که پول ارزان تمام شود، این پروژه‌ها یکی‌یکی می‌خوابند و رکود می‌آید. پس از نگاه اتریشی، رکود دارویی تلخ برای درمان اشتباه‌های دوره‌ی رونق است.

بسیاری از طرفداران طلا و بیت‌کوین هم از همین مکتب الهام گرفته‌اند؛ چون به پولی اعتماد دارند که دولت نتواند به دلخواه چاپش کند.

۹. نهادگرایی: قاعده‌های بازی مهم‌اند

نهادگرایان می‌گویند بازار در هوا معلق نیست. قانون، دادگاه، حق مالکیت، فرهنگ و حتی عادت‌های مردم روی اقتصاد اثر می‌گذارند. به این‌ها «نهاد» می‌گویند؛ یعنی قاعده‌های بازی.

نهادگرایی قدیم با تورستین وبلن آمریکایی شروع شد. همان کسی که «مصرف خودنمایانه» را گفت؛ یعنی خریدن چیزی فقط برای پز دادن. نهادگرایی جدید با رونالد کوز و داگلاس نورث ادامه پیدا کرد. در سال ۲۰۲۴ هم نوبل اقتصاد به دارون عجم‌اوغلو، سایمون جانسون و جیمز رابینسون رسید، برای پژوهش درباره‌ی اینکه نهادها چطور ثروت یا فقر کشورها را می‌سازند.

حرفشان با زبان ساده این است: اگر مردم مطمین نباشند فردا مالشان مال خودشان است، سرمایه‌گذاری نمی‌کنند. نگاه نزدیک به این مکتب را در اقتصاد سیاسی هم می‌بینید.

۱۰. اقتصاد رفتاری: ما همیشه عاقل نیستیم

بیشتر مکتب‌های قبلی فرض می‌کردند آدم‌ها حسابگر و منطقی‌اند. روانشناس‌ها و اقتصاددان‌هایی مثل دنیل کانمن و ریچارد تیلر نشان دادند که این‌طور نیست. ما از ضرر بیشتر از سود می‌ترسیم، دنبال جمع می‌رویم و به عدد اولی که می‌شنویم می‌چسبیم.

کانمن در ۲۰۰۲ و تیلر در ۲۰۱۷ نوبل اقتصاد گرفتند. اقتصاد رفتاری رقیب مکتب‌های دیگر نیست. بیشتر فرض‌های آن‌ها را واقعی‌تر می‌کند. برای بورس هم از همه کاربردی‌تر است؛ در مقاله‌ی مالی رفتاری و اقتصاد رفتاری سوگیری‌های سرمایه‌گذاران را با مثال گفته‌ام.

چند مکتب دیگر که اسمشان را می‌شنوید

• مکتب شیکاگو: گروهی از اقتصاددان‌های دانشگاه شیکاگو، با فریدمن در مرکز، که به بازار آزاد اعتماد داشتند و به دخالت زیاد دولت بدبین بودند. پول‌گرایی شاخه‌ی پولی همین مکتب است.
• کلاسیک جدید: رابرت لوکاس و همفکرانش در دهه‌ی ۱۹۷۰ گفتند مردم «انتظارات عقلایی» دارند؛ یعنی سیاست دولت را پیش‌بینی می‌کنند و رفتارشان را عوض می‌کنند. پس فریب دادن مردم با چاپ پول طولانی کار نمی‌کند.
• کینزی جدید: پاسخ کینزی‌ها به آن نقدها. می‌گویند قیمت‌ها و دستمزدها «چسبنده»اند و دیر تغییر می‌کنند؛ برای همین سیاست پولی در کوتاه‌مدت اثر واقعی دارد. مدل‌های بیشتر بانک‌های مرکزی امروز روی همین پایه ساخته شده‌اند.
• اقتصاد طرف عرضه: در دهه‌ی ۱۹۸۰ آمریکا مشهور شد و می‌گفت کم کردن مالیات انگیزه‌ی کار و تولید را بالا می‌برد.
• نظریه‌ی پولی مدرن (MMT): دیدگاهی تازه و بحث‌برانگیز که می‌گوید دولتی که پول خودش را چاپ می‌کند، تا وقتی تورم بالا نرفته، می‌تواند بیشتر خرج کند. بیشتر اقتصاددان‌ها به آن نقد جدی دارند.

پس تا اینجا یک چیز روشن شد: هر مکتب جوابی به بحران زمان خودش بود و هیچ‌کدام همه‌ی حقیقت را ندارد.

جدول مقایسه‌ی انواع مکتب اقتصادی در یک نگاه

حالا همه‌ی این مکتب‌ها را در یک جدول کنار هم بگذاریم. برای هر کدام سه چیز را ببینید: نقش دولت، علت بحران و نسخه‌ای که می‌پیچد.

مقایسه‌ی مکاتب اقتصادی مهم

مکتب	زمان و چهره‌ها	حرف اصلی	نقش دولت	علت بحران از نگاه آن
سوداگری	قرن ۱۶ تا ۱۸	ثروت یعنی طلای بیشتر در خزانه	زیاد؛ تعرفه و انحصار	خروج طلا و کسری تجارت
کلاسیک	از ۱۷۷۶؛ اسمیت، ریکاردو، میل	دست نامریی، تجارت آزاد	کم؛ فقط امنیت و قانون	بحران گذراست و خودش درست می‌شود
مارکسیسم	از ۱۸۶۷؛ مارکس	سود از ارزش اضافی کار کارگر می‌آید	خیلی زیاد؛ مالکیت عمومی	تضاد کار و سرمایه
نیوکلاسیک	از ۱۸۷۱؛ منگر، جونز، والراس، مارشال	ارزش را واحد آخر تعیین می‌کند	کم	شوک‌های بیرونی
کینزی	از ۱۹۳۶؛ کینز	کمبود تقاضا اقتصاد را گیر می‌اندازد	زیاد در رکود؛ خرج دولت	ترس مردم و کمبود تقاضا
پول‌گرایی	دهه‌ی ۱۹۶۰ و ۷۰؛ فریدمن	تورم از رشد زیاد پول می‌آید	کم؛ قاعده‌ی ثابت برای پول	اشتباه بانک مرکزی در مقدار پول
اتریشی	از ۱۸۷۱؛ منگر، میزس، هایک	قیمت آزاد اطلاعات می‌دهد	خیلی کم	بهره‌ی مصنوعی ارزان و اعتبار زیاد
نهادگرایی	از حدود ۱۹۰۰؛ وبلن، کوز، نورث	قانون و نهاد بازار را می‌سازد	ساختن نهادهای خوب	نهادهای ضعیف و قاعده‌های بد
اقتصاد رفتاری	از دهه‌ی ۱۹۷۰؛ کانمن، تیلر	آدم‌ها همیشه منطقی نیستند	تلنگرهای کوچک	هیجان، ترس و رفتار گله‌ای

این جدول نشان می‌دهد که بحث «دولت و بازار» دعوای امروز نیست؛ چند قرن است ادامه دارد. پس وقتی دو کارشناس با هم بحث می‌کنند، اول ببینید هر کدام کجای این جدول ایستاده است.

تفاوت مکتب کینزی و اتریشی چیست؟

این دو مکتب در دهه‌ی ۱۹۳۰ رودررو شدند. کینز در کمبریج و هایک در لندن بحثی را شروع کردند که هنوز هم تمام نشده است. هر بار که بحران تازه‌ای می‌آید، این دعوا دوباره زنده می‌شود.

کینزی و اتریشی؛ دو نگاه مخالف به رکود

پرسش	مکتب کینزی	مکتب اتریشی
رکود از کجا می‌آید؟	کمبود تقاضا؛ مردم و شرکت‌ها از ترس خرج نمی‌کنند	رونق ساختگی قبلی که با پول و وام ارزان ساخته شد
در رکود چه کنیم؟	دولت خرج کند و نرخ بهره پایین بیاید	بگذارید پروژه‌های بی‌سود تعطیل شوند تا اقتصاد پاک شود
کسری بودجه	در رکود اشکالی ندارد	خطرناک است و تورم و بدهی می‌سازد
بانک مرکزی	ابزار مهم برای آرام کردن اقتصاد	خودش منشا چرخه‌های رونق و رکود است
ابزار کار	مدل و آمار کلان	منطق و استدلال درباره‌ی رفتار آدم‌ها

یک مثال خانگی: فرض کنید خانواده‌ای با کارت اعتباری زیاد خرید کرده و حالا درآمدش کم شده. کینزی می‌گوید «الان وقت ریاضت نیست؛ اگر همه با هم خرجشان را قطع کنند، مغازه‌ها می‌خوابند و کار خود این خانواده هم از دست می‌رود». به این «تناقض صرفه‌جویی» می‌گویند. اتریشی می‌گوید «مشکل از همان خریدهای قسطی بود؛ با وام تازه فقط درد را عقب می‌اندازید».

هر دو حرف منطقی دارند. بحران مالی ۲۰۰۸ و همه‌گیری کرونا را ببینید: دولت‌ها و بانک‌های مرکزی بیشتر نسخه‌ی کینزی را اجرا کردند و پول زیادی تزریق کردند. این کار جلوی فروپاشی را گرفت. ولی چند سال بعد، تورم بالای ۲۰۲۱ و ۲۰۲۲ در آمریکا و اروپا آمد و اتریشی‌ها گفتند «دیدید گفتیم؟». پس تفاوت اصلی‌شان در این است که رکود را بیماری می‌دانند یا دارو.

کدام مکتب اقتصادی بر سیاست امروز اثر دارد؟

جواب کوتاه: هیچ دولتی امروز «خالص» یک مکتب را اجرا نمی‌کند. بیشتر کشورها ترکیبی از چند مکتب‌اند. بیایید ببینیم هر کدام کجای سیاست امروز نشسته است:

1. بانک‌های مرکزی بزرگ روی مدل‌های کینزی جدید کار می‌کنند، ولی درس فریدمن را هم گرفته‌اند: هدف اصلی‌شان مهار تورم است و رشد پول را زیر نظر دارند. برای همین وقتی تورم بالا می‌رود، نرخ بهره را بالا می‌برند.
2. در رکودهای شدید، دولت‌ها هنوز کینزی رفتار می‌کنند: بسته‌ی حمایتی، خرج عمرانی و کاهش مالیات.
3. تجارت جهانی بیشتر بر پایه‌ی فکر کلاسیک‌ها و مزیت نسبی ساخته شده، هرچند هر چند سال یک بار موج تازه‌ای از سوداگری و تعرفه برمی‌گردد.
4. اقتصاد رفتاری وارد طراحی سیاست شده است؛ مثلا ثبت‌نام خودکار در طرح بازنشستگی که مردم را بی‌اجبار به پس‌انداز تشویق می‌کند.
5. نهادگرایی در بحث توسعه حرف اول را می‌زند: چرا یک کشور ثروتمند می‌شود و دیگری با منابع بیشتر فقیر می‌ماند.

تفاوت دو ابزار اصلی دولت، یعنی سیاست پولی و مالی، را در سیاست پولی و سیاست مالی چیست با مثال گفته‌ام. پس اگر بخواهیم یک جمله بگوییم: در کوتاه‌مدت جهان کینزی است و در بلندمدت به حرف فریدمن گوش می‌دهد.

مکاتب اقتصادی در ایران: کدام عینک به کار ما می‌آید؟

در ایران هم بحث معروفی میان اقتصاددان‌های «بازارگرا» و «نهادگرا» هست. اولی‌ها بیشتر به قیمت آزاد و کوچک شدن دولت باور دارند. دومی‌ها می‌گویند تا قانون و نهادهای درست نباشد، آزادسازی قیمت فقط فشار را روی مردم بیشتر می‌کند. هر دو گروه حرف قابل فکری دارند و تصمیم نهایی درباره‌ی اینکه کدام درست‌تر است با خود شماست.

ولی چند تجربه‌ی ما ایرانی‌ها با زبان مکتب‌ها خیلی خوب توضیح داده می‌شود:

• تورم مزمن: نگاه پول‌گرایان اینجا خیلی به کار می‌آید. وقتی کسری بودجه دولت با پول بانک مرکزی پر می‌شود، نقدینگی زیاد می‌شود و دیر یا زود به قیمت‌ها می‌رسد. سازوکار این کار را در چاپ پول چیست توضیح داده‌ام.
• قیمت‌گذاری دستوری: نقد اتریشی را به یاد بیاورید. وقتی قیمت کالایی پایین‌تر از هزینه‌اش نگه داشته شود، تولیدکننده کم تولید می‌کند و صف و بازار سیاه درست می‌شود.
• نفت و دولت بزرگ: نهادگرایان و اقتصاد سیاسی توضیح می‌دهند چرا درآمد نفت می‌تواند به‌جای ثروت، رانت و ناکارآمدی بسازد.
• هیجان بازار: صف‌های خرید و فروش بورس و هجوم به دلار و سکه را اقتصاد رفتاری بهتر از همه توضیح می‌دهد.

پس برای خواننده‌ی ایرانی، دو عینک بیشتر از بقیه به کار می‌آید: عینک پولی برای فهم تورم و عینک رفتاری برای فهم هیجان بازار.

مکاتب اقتصادی به کار سرمایه‌گذار چه می‌آید؟

خیلی‌ها از من می‌پرسند: «من که اقتصاددان نیستم، این‌ها به چه دردم می‌خورد؟» جواب این است که هر خبر اقتصادی را می‌شود با این عینک‌ها خواند. بیایید با یک مثال ببینیم.

فرض کنید خبر می‌آید که بانک مرکزی نرخ سود بانکی را پایین آورده است. هر مکتب چه می‌گوید؟

• کینزی: وام ارزان می‌شود؛ شرکت‌ها بیشتر سرمایه‌گذاری می‌کنند و مردم بیشتر خرج می‌کنند. برای بورس در کوتاه‌مدت خبر خوبی است.
• پول‌گرا: اگر این کار با رشد تند پول همراه باشد، چند ماه بعد تورم بالا می‌رود. پس حواسمان به دارایی‌هایی باشد که از تورم عقب نمی‌مانند.
• اتریشی: پول ارزان حباب می‌سازد. رونقی که می‌بینید شاید ماندگار نباشد.
• رفتاری: مردم با شنیدن خبر هیجان‌زده می‌شوند و دسته‌جمعی می‌خرند. قیمت‌ها ممکن است بیشتر از اثر واقعی خبر بالا بروند.

می‌بینید؟ یک خبر، چهار برداشت. هیچ‌کدام به‌تنهایی کافی نیست، ولی کنار هم تصویر کامل‌تری می‌دهند. برای اینکه این خبرها را در عمل دنبال کنید، بانک مرکزی و ابزارهایش را بشناسید و روند تورم را زیر نظر داشته باشید.

توصیه‌ی من این است که عاشق یک مکتب نشوید. من در این سال‌ها آدم‌هایی را دیده‌ام که چون فقط از یک عینک نگاه می‌کردند، هر خبری را به نفع پیش‌بینی خودشان تفسیر می‌کردند. بازار به عقیده‌ی ما کاری ندارد. پس از هر مکتب چیزی بردارید که واقعیت را بهتر توضیح می‌دهد.

پنج اشتباه رایج درباره‌ی مکاتب اقتصادی

1. «کینز طرفدار دولت بزرگ همیشگی بود.» نه. کینز بیشتر درباره‌ی دوره‌ی رکود حرف می‌زد. او نمی‌گفت دولت همیشه و در هر شرایطی خرج کند.
2. «آدام اسمیت می‌گفت دولت هیچ کاری نکند.» نه. اسمیت برای دولت نقش‌هایی مثل امنیت، دادگستری و کارهای عمومی قایل بود و به انحصارگرها هم بدبین بود.
3. «یک مکتب درست است و بقیه غلط.» اقتصاد مثل فیزیک یک آزمایشگاه بسته ندارد. هر مکتب در شرایطی بهتر جواب داده و در شرایطی بدتر.
4. «مکتب اتریشی یعنی همان مکتب کلاسیک.» هر دو به بازار آزاد باور دارند، ولی اتریشی‌ها روی ذهنی بودن ارزش، نقش زمان و چرخه‌های اعتبار تاکید می‌کنند که کلاسیک‌ها نداشتند.
5. «اقتصاد رفتاری یعنی آدم‌ها احمق‌اند.» نه. یعنی مغز ما میان‌برهایی دارد که بیشتر وقت‌ها مفیدند، ولی در بازار گاهی پولمان را می‌برند.

پس دفعه‌ی بعد که کسی گفت «از نگاه فلان مکتب، فلان کار درست است»، اول بپرسید آن مکتب درباره‌ی چه شرایطی حرف می‌زد.

سوالات متداول

جمع‌بندی

مکاتب اقتصادی عینک‌هایی‌اند که هر کدام بخشی از واقعیت را بهتر نشان می‌دهند. کلاسیک‌ها آزادی بازار را دیدند، مارکس نابرابری را، کینز گیر کردن بازار در رکود را، فریدمن نقش پول در تورم را، اتریشی‌ها اطلاعات پنهان در قیمت را، نهادگرایان قاعده‌های بازی را و اقتصاد رفتاری احساسات ما را.

پس دفعه‌ی بعد که خبری اقتصادی شنیدید، آن را از دو سه عینک نگاه کنید. بپرسید روی مقدار پول چه اثری دارد، روی رفتار مردم چه اثری دارد و دولت چقدر در آن دست برده است. همین سه پرسش شما را از بیشتر کسانی که فقط تیتر خبر را می‌خوانند جلو می‌اندازد.