ترازنامه بانک مرکزی چیست؟ خواندن اقلام و اثر آن بر تورم به زبان ساده

ترازنامه بانک مرکزی دفتر حساب‌وکتاب پول کشور است. یک ستون آن دارایی‌هاست: ارز و طلا، طلب از دولت و طلب از بانک‌ها. ستون دیگر بدهی‌هاست: اسکناسی که دست مردم است و پولی که بانک‌ها نزد بانک مرکزی گذاشته‌اند. هر بار این دفتر بزرگ می‌شود، پول پایه زیاد می‌شود و چند ماه بعد اثرش را در تورم می‌بینیم.

خیلی‌ها از من می‌پرسند: «این‌که می‌گویند بدهی بانک‌ها به بانک مرکزی رکورد زد، یا دارایی خارجی بانک مرکزی دو برابر شد، به زندگی من چه ربطی دارد؟» جواب کوتاه این است: ربطش همان قیمت نان و اجاره‌ی سال بعد است. بیایید با هم این دفتر را باز کنیم و ردیف به ردیف بخوانیم.

ترازنامه بانک مرکزی چیست؟ به زبان ساده

هر شرکتی یک ترازنامه دارد. ترازنامه یعنی فهرست چیزهایی که داری (دارایی) و چیزهایی که بدهکاری (بدهی). اگر با ترازنامه‌ی شرکت‌ها آشنا نیستید، اول مقاله‌ی ترازنامه چیست و اجزای آن را بخوانید. بانک مرکزی هم همین دفتر را دارد، ولی با یک فرق بزرگ.

فرقش این است: بدهی بانک مرکزی خود پول است. اسکناسی که در کیف شماست، در دفتر بانک مرکزی یک «بدهی» حساب می‌شود. یعنی بانک مرکزی به دارنده‌ی آن بدهکار است. پس هر بار بانک مرکزی دارایی تازه‌ای می‌خرد یا به کسی قرض می‌دهد، در طرف دیگر دفتر، پول تازه به وجود می‌آید. اقتصاددان‌ها به این «خلق پول» می‌گویند.

یک تشبیه ساده: فرض کنید بقال محل به جای پول نقد، «ژتون» خودش را بدهد و همه‌ی اهل محل هم این ژتون را قبول کنند. هر بار بقال جنسی بخرد یا به کسی قرض بدهد، ژتون تازه پخش می‌کند. دفتر بقال، یعنی آنچه دارد و ژتون‌هایی که پخش کرده، همان ترازنامه‌ی بانک مرکزی است. اگر ژتون‌ها تندتر از جنس‌های مغازه زیاد شوند، ارزش هر ژتون پایین می‌آید.

پس ترازنامه بانک مرکزی دو پرسش را جواب می‌دهد: پول از کجا آمده (ستون دارایی) و الان کجاست (ستون بدهی). این دو ستون همیشه با هم برابرند.

ترازنامه بانک مرکزی چه اقلامی دارد؟

بانک مرکزی ایران دو جور گزارش از دفترش منتشر می‌کند. یکی صورت‌های مالی سالانه است که حسابرسی می‌شود و ردیف‌های زیادی دارد. دیگری جدول خلاصه‌ای است که در آمارهای پولی می‌آید و برای فهم پول و تورم مهم‌تر است. ما سراغ همین خلاصه می‌رویم.

ستون دارایی‌ها: پول به چه دلیلی ساخته شده؟

جدول زیر ردیف‌های اصلی ستون دارایی را با معنای ساده‌شان آورده است:

اقلام اصلی دارایی‌های بانک مرکزی و معنای ساده‌ی هر کدام

ردیف	یعنی چه؟	مثال از زندگی
خالص دارایی‌های خارجی	ارز و طلایی که بانک مرکزی دارد، منهای بدهی ارزی‌اش	دولت دلار نفت را به بانک مرکزی می‌فروشد و ریال تازه می‌گیرد
بدهی بخش دولتی به بانک مرکزی	قرضی که دولت و شرکت‌های دولتی از بانک مرکزی گرفته‌اند	دولتی که حقوق کارمندان را نمی‌تواند بدهد و از بانک مرکزی تنخواه می‌گیرد
بدهی بانک‌ها به بانک مرکزی	وام، اضافه‌برداشت و قرض‌های کوتاه‌مدت بانک‌ها از بانک مرکزی	بانکی که بیش از توانش وام داده و کسری روزانه‌اش را از بانک مرکزی می‌گیرد
سایر دارایی‌ها	ساختمان، تجهیزات و ردیف‌های حسابداری دیگر	اثاث خانه که در دفتر حساب می‌شود ولی خرج روزانه نیست

سه ردیف اول مهم‌اند. هر کدام بزرگ شود، یعنی بانک مرکزی به یک نفر ریال تازه داده است: به صادرکننده و دولتِ صاحب دلار، به خزانه، یا به بانک‌ها. «اضافه‌برداشت» یعنی بانک بیشتر از موجودی‌اش از حسابش نزد بانک مرکزی برداشت کند؛ مثل کارت بانکی که بی‌موجودی هم پول بدهد.

ستون بدهی‌ها: این پول الان کجاست؟

حالا آن طرف دفتر را ببینیم:

اقلام اصلی بدهی‌های بانک مرکزی و اینکه کدام پایه پولی است

ردیف	یعنی چه؟	جزو پایه پولی؟
اسکناس و مسکوک در گردش	همه‌ی اسکناس، سکه و ایران‌چکی که دست مردم یا در صندوق بانک‌هاست	بله
سپرده‌ی قانونی بانک‌ها	درصدی از سپرده‌های مردم که بانک باید اجباری نزد بانک مرکزی بگذارد	بله
سپرده‌ی دیداری (اضافی) بانک‌ها	پولی که بانک‌ها بیش از حد اجباری نزد بانک مرکزی نگه می‌دارند	بله
سپرده‌های دولت	حساب‌های خزانه و دستگاه‌های دولتی نزد بانک مرکزی	نه
بدهی‌های ارزی و اوراق بانک مرکزی	تعهدهای ارزی و اوراقی که بانک مرکزی فروخته	نه
حساب سرمایه و ذخیره‌ی تسعیر	سرمایه‌ی خود بانک مرکزی و سود دفتری ناشی از گران شدن ارز	نه

سه ردیف اول، یعنی اسکناس در گردش و ذخایر بانک‌ها، روی هم می‌شوند پایه پولی. بقیه‌ی ردیف‌ها هم در دفتر هستند، ولی پولی نیستند که در بازار بچرخد. پولی که دولت در حسابش نزد بانک مرکزی دارد، تا خرج نشده، کسی با آن نان نمی‌خرد.

یک نکته‌ی جالب: در ایران بخش بزرگی از پول کاغذی، ایران‌چک است نه اسکناس. ایران‌چک هم در دفتر بانک مرکزی دقیقا مثل اسکناس یک بدهی است. پس فرقی نمی‌کند اسمش چه باشد؛ هر دو پول بانک مرکزی‌اند.

پس جمع کل ترازنامه بانک مرکزی با پایه پولی یکی نیست. ترازنامه بزرگ‌تر است. پایه پولی آن تکه از بدهی‌هاست که واقعا پول شده است.

پایه پولی چطور از دل ترازنامه بیرون می‌آید؟

بانک مرکزی در آمارهای پولی، دفترش را طوری مرتب می‌کند که پایه پولی تنها در یک طرف بماند. یعنی ردیف‌هایی مثل سپرده‌ی دولت و سرمایه را از دارایی‌ها کم می‌کند. نتیجه این معادله‌ی ساده است:

پایه پولی = خالص دارایی‌های خارجی + خالص بدهی بخش دولتی + بدهی بانک‌ها + خالص سایر اقلام

کلمه‌ی «خالص» را جدی بگیرید. «خالص بدهی بخش دولتی» یعنی آنچه دولت از بانک مرکزی قرض گرفته، منهای پولی که در حسابش نزد بانک مرکزی دارد. اگر دولت ۱۰۰ واحد قرض بگیرد ولی ۸۰ واحدش را در حساب نگه دارد، فقط ۲۰ واحد واقعا وارد بازار شده است. این عددها فقط مثال‌اند.

«ضریب فزاینده‌ی پولی» از همین‌جا وارد بازی می‌شود. یعنی بانک‌ها با پایه پولی وام می‌دهند و آن را چند برابر می‌کنند تا نقدینگی ساخته شود. اگر ضریب حدود ۷ باشد، هر تومان پایه پولی حدود ۷ تومان نقدینگی می‌سازد. جزییات این حساب را در مقاله‌ی پایه پولی قدم به قدم نوشته‌ام.

چهار اتفاق و اثرش روی ترازنامه

بهترین راه یاد گرفتن ترازنامه این است که ببینیم با هر اتفاق، کدام ردیف‌ها تکان می‌خورد. چهار نمونه‌ی رایج ایران را با عدد فرضی ببینیم. عددها مثال‌اند و به همت (هزار میلیارد تومان) هستند.

1. دولت دلار نفت را به بانک مرکزی می‌فروشد. فرض کنیم معادل ۵۰ همت. در ستون دارایی، «دارایی خارجی» ۵۰ همت بالا می‌رود. در ستون بدهی، اول «سپرده‌ی دولت» ۵۰ همت زیاد می‌شود. تا اینجا پایه پولی تکان نخورده. وقتی دولت این پول را خرج حقوق و پروژه کند، پول به حساب بانک‌ها می‌رود و پایه پولی ۵۰ همت بزرگ می‌شود.
2. دولت برای کسری بودجه قرض می‌گیرد. ۳۰ همت به «بدهی بخش دولتی» اضافه می‌شود و با خرج شدنش، ۳۰ همت پول پایه‌ی تازه ساخته می‌شود؛ بی‌آنکه جنسی یا ارزی پشتش باشد. این همان چیزی است که مردم به آن چاپ پول می‌گویند.
3. یک بانک ناتراز اضافه‌برداشت می‌کند. ۲۰ همت به «بدهی بانک‌ها» اضافه می‌شود و همان‌قدر ذخایر بانک بالا می‌رود. بانک با این پول وام می‌دهد یا بدهی‌اش را می‌پردازد، و پول در اقتصاد پخش می‌شود.
4. مردم شب عید پول نقد بیشتری می‌گیرند. «اسکناس در گردش» بالا می‌رود و «ذخایر بانک‌ها» به همان اندازه پایین می‌آید. پایه پولی ثابت می‌ماند؛ فقط پول از حساب بانک به جیب مردم رفته است.

پس فقط سه راه پایه پولی را بزرگ می‌کند: خرید ارز، قرض دادن به دولت و قرض دادن به بانک‌ها. جابه‌جایی پول بین جیب مردم و حساب بانک، پول تازه نمی‌سازد.

تله‌ی تسعیر: وقتی دارایی بزرگ می‌شود ولی پولی ساخته نمی‌شود

این مهم‌ترین نکته‌ی خواندن ترازنامه بانک مرکزی ایران است و خیلی از خبرها اشتباهش می‌گیرند. «تسعیر» یعنی دوباره حساب کردن ارزش ریالی ارز با نرخ تازه. وقتی نرخ رسمی دلار بالا برود، همان مقدار دلار در دفتر بانک مرکزی، ریال بیشتری حساب می‌شود. بیشتر درباره‌ی این مفهوم را در مقاله‌ی تسعیر ارز نوشته‌ام.

مثل سکه‌ی عیدی که در کمد مانده. قیمتش دو برابر شده، ولی تعدادش همان یکی است و پولی هم به جیبتان نیامده. در دفتر بانک مرکزی هم همین است. دارایی خارجی به ریال بزرگ می‌شود، ولی همان‌قدر به «ذخیره‌ی تسعیر» در طرف دیگر اضافه می‌شود. نتیجه؟ پایه پولی تقریبا تکان نمی‌خورد.

یک نمونه‌ی واقعی: طبق گزارش‌های منتشرشده از آمار بانک مرکزی، در سال ۱۴۰۴ پایه پولی حدود ۶۱ درصد رشد کرد. سهم «خالص دارایی‌های خارجی» در این رشد بیش از ۲۰۰ واحد درصد گزارش شد؛ یعنی روی کاغذ از کل رشد هم بیشتر. ولی ردیف «سایر اقلام» بیش از ۱۰۰ واحد درصد منفی بود و بخش بزرگی از آن را خنثی کرد. خود بانک مرکزی هم گفت عمده‌ی رشد دارایی خارجی از تسعیر آمده است.

پس هر وقت تیتری دیدید که «دارایی خارجی بانک مرکزی رکورد زد»، دو سوال بپرسید: نرخ تسعیر عوض شده؟ ردیف سایر اقلام چقدر منفی شده؟ اگر هر دو جواب «بله، زیاد» است، بیشتر آن رشد کاغذی است.

رشد ترازنامه بانک مرکزی چه اثری بر تورم دارد؟

جواب کوتاه: اگر رشد ترازنامه به رشد پایه پولی برسد و بانک‌ها آن را چند برابر کنند، با چند ماه تاخیر در قیمت‌ها دیده می‌شود. من این را با مثال لیوان شیر توضیح می‌دهم. یک لیوان شیر را در دو لیوان بریزید و هر دو را با آب پر کنید. حالا دو لیوان «شیر» دارید. آیا ارزش غذایی‌شان بیشتر شد؟ نه. فقط رقیق‌تر شده است.

زنجیره‌اش در ایران معمولا این‌طور است:

1. بانک مرکزی ارز می‌خرد، به دولت قرض می‌دهد یا به بانک‌ها اضافه‌برداشت می‌دهد. ستون دارایی بزرگ می‌شود.
2. در ستون بدهی، ذخایر بانک‌ها و اسکناس زیاد می‌شود. پایه پولی بزرگ می‌شود.
3. بانک‌ها با این مایه وام می‌دهند و نقدینگی چند برابر بزرگ می‌شود.
4. پول بیشتری دنبال همان مقدار کالا می‌گردد. قیمت نان، اجاره، دلار و سکه بالا می‌رود. این همان تورم است.

عددهای امسال هم همین را نشان می‌دهد. طبق داده‌هایی که روزنامه‌ی دنیای اقتصاد منتشر کرد، رشد نقطه به نقطه‌ی پایه پولی در شهریور ۱۴۰۵ نزدیک ۹۰ درصد بوده و رشد نقدینگی بالای ۵۰ درصد. تورم نقطه به نقطه‌ی همان ماه هم بیش از ۸۰ درصد گزارش شد. همان روزنامه نوشت جزییات آمار پولی چند ماه است رسمی منتشر نشده؛ پس این عددها را با احتیاط بخوانید و آخرین گزارش رسمی را ببینید.

ولی این رابطه یک‌به‌یک و فوری نیست. سه نکته را حواسمان باشد:

• همه‌ی رشد ترازنامه پول نیست. رشد ناشی از تسعیر، یا پولی که در حساب دولت مانده، فعلا تورم نمی‌سازد.
• تاخیر دارد. اثر رشد پول معمولا چند ماه تا بیش از یک سال بعد کامل دیده می‌شود.
• انتظار مردم مهم است. اگر مردم باور کنند قیمت‌ها بالا می‌رود، زودتر خرید می‌کنند و تورم تندتر می‌شود؛ حتی پیش از آنکه پول کاملا پخش شود.

پس کیفیت رشد مهم‌تر از اندازه‌ی رشد است. رشدی که از «بدهی دولت» و «بدهی بانک‌ها» بیاید، از همه تورم‌زاتر است.

بانک مرکزی با کدام ابزار ترازنامه‌اش را مهار می‌کند؟

بانک مرکزی برای جلوگیری از رشد تند پول، چند ابزار دارد که هر کدام یک ردیف ترازنامه را هدف می‌گیرد:

ابزارهای بانک مرکزی و ردیفی از ترازنامه که به آن دست می‌زنند

ابزار	چه می‌کند؟	کدام ردیف؟
نرخ ذخایر قانونی	بالا بردن سهمی که بانک باید نزد بانک مرکزی بگذارد؛ وام‌دهی بانک کمتر می‌شود	سپرده‌ی قانونی بانک‌ها و ضریب فزاینده
عملیات بازار باز و ریپو	قرض کوتاه‌مدت به بانک‌ها با وثیقه‌ی اوراق دولتی و نرخ مشخص	بدهی بانک‌ها به بانک مرکزی
جریمه‌ی اضافه‌برداشت	گران کردن قرض بی‌حساب بانک‌ها	بدهی بانک‌ها به بانک مرکزی
سقف رشد ترازنامه‌ی بانک‌ها	محدود کردن رشد دارایی بانک‌های تجاری	به طور غیرمستقیم، نقدینگی
فروش ارز و طلا	ریال را از بازار جمع می‌کند	دارایی خارجی و اسکناس و ذخایر

این جدول یک چیز را روشن می‌کند. بانک مرکزی روی ردیف «بدهی بانک‌ها» ابزار زیادی دارد، ولی روی «بدهی دولت» دستش بسته‌تر است. برای همین است که استقلال بانک مرکزی و کسری بودجه دولت این‌قدر مهم است. وظایف کامل بانک مرکزی را در مقاله‌ی بانک مرکزی چیست و چه می‌کند ببینید.

ترازنامه فدرال رزرو: همین داستان در آمریکا

ترازنامه بانک مرکزی فقط بحث ایران نیست. فدرال رزرو بعد از بحران ۲۰۰۸ و دوباره در کرونا میلیاردها دلار اوراق خرید. به این کار تسهیل مقداری یا QE می‌گویند. ترازنامه‌اش در سال ۲۰۲۲ به نزدیک ۹ هزار میلیارد دلار رسید.

بعد برعکسش را شروع کرد، یعنی کوچک کردن ترازنامه که به آن QT می‌گویند. طبق اعلام خود فدرال رزرو، این کار از اول دسامبر ۲۰۲۵ (آذر ۱۴۰۴) متوقف شد. خبر بزرگ یا کوچک شدن ترازنامه فدرال رزرو برای ما هم مهم است، چون روی دلار جهانی و قیمت طلا اثر می‌گذارد. گزارش هفتگی‌اش با نام H.4.1 در سایت فدرال رزرو منتشر می‌شود.

فرق مهم ایران و آمریکا این است که در آمریکا بیشتر دارایی فدرال رزرو اوراق دولتی خریده‌شده از بازار است. در ایران، دارایی خارجی و طلب مستقیم از دولت و بانک‌ها سهم بزرگ‌تری دارند.

آمار ترازنامه بانک مرکزی را از کجا ببینیم؟

منبع اصلی، سایت خود بانک مرکزی جمهوری اسلامی ایران است. این چند جا را بشناسید:

• آمارهای پولی و بانکی: جدول پایه پولی، نقدینگی و منابع رشد آن‌ها. معمولا ماهانه، ولی گاهی با تاخیر چندماهه.
• گزیده‌ی آمارهای اقتصادی: خلاصه‌ی مهم‌ترین عددها در یک جا، برای کسی که حوصله‌ی جدول بلند ندارد.
• گزارش عملیات اجرایی سیاست پولی: نرخ ریپو، حجم قرض به بانک‌ها و نرخ بازار بین بانکی؛ هفتگی.
• صورت‌های مالی سالانه: ترازنامه‌ی حسابرسی‌شده با همه‌ی ردیف‌ها؛ دقیق‌ترین منبع، ولی با فاصله‌ی زیاد از پایان سال منتشر می‌شود.

پس اگر عدد امروز را می‌خواهید، سراغ گزارش ماهانه بروید. اگر تصویر کامل و دقیق می‌خواهید، صورت مالی سالانه را ببینید.

چک‌لیست: گزارش ماهانه‌ی بانک مرکزی را چطور بخوانیم؟

لازم نیست اقتصاددان باشید. هر بار گزارش تازه آمد، این پنج سوال را بپرسید:

• پایه پولی در یک سال گذشته چند درصد رشد کرده؟ از رشد نقدینگی تندتر است یا کندتر؟
• سهم هر ردیف در رشد پایه پولی چقدر است؟ رشد از کدام ردیف آمده؟
• بدهی بانک‌ها به بانک مرکزی بالا رفته؟ این نشانه‌ی ناترازی بانک‌هاست.
• خالص بدهی بخش دولتی چطور؟ این نزدیک‌ترین نشانه‌ی پول چاپ‌شده برای دولت است.
• رشد دارایی خارجی چقدرش تسعیر است؟ ردیف سایر اقلام را کنارش ببینید.

پس دفعه‌ی بعد که خبر «رکورد پایه پولی» را دیدید، فقط به عدد کل نگاه نکنید. بپرسید پول از کدام شیر آمده است.

اشتباه‌های رایج در خواندن ترازنامه بانک مرکزی

• «جمع ترازنامه همان پایه پولی است.» نه. سپرده‌ی دولت، اوراق بانک مرکزی و حساب سرمایه هم در ترازنامه هستند ولی پایه پولی نیستند.
• «هر رشدی در دارایی خارجی یعنی دلار بیشتر.» نه همیشه. بخش بزرگی می‌تواند از تسعیر باشد، یعنی همان دلار با نرخ تازه.
• «بانک مرکزی فقط با چاپ اسکناس پول می‌سازد.» نه. بیشتر پول پایه عددی در حساب بانک‌هاست که هیچ‌وقت کاغذ نشده است.
• «ترازنامه بزرگ‌تر، یعنی بانک مرکزی قوی‌تر.» نه. ترازنامه‌ای که از قرض بی‌حساب به دولت و بانک‌ها بزرگ شده، نشانه‌ی ضعف است، نه قدرت.
• «رشد این ماه، تورم همین ماه است.» نه. اثرش با تاخیر می‌آید و انتظارات مردم هم آن را تند یا کند می‌کند.

این عددها به چه کار من و شما می‌آید؟

شما لازم نیست سیاست پولی بنویسید. ولی وقتی ترازنامه بانک مرکزی تند بزرگ می‌شود، یعنی ارزش ریال در راه کم شدن است. این یک هشدار برای پس‌انداز است. نگه داشتن پول نقد زیر بالش، یا در سپرده‌ای که سودش از تورم کمتر است، یعنی آب رفتن پول. راه‌های مقابله را در مقاله‌ی حفظ ارزش پول در برابر تورم مقایسه کرده‌ام.

ولی عجله هم نکنید. خبر رشد پول دلیل خرید یک دارایی خاص در همین فردا نیست. بازار معمولا زودتر از ما بو می‌برد. تصمیم نهایی با خودتان است؛ فقط بدانید پشت هر تیتر پولی، چه اتفاقی در دفتر بانک مرکزی افتاده است.

سوالات متداول

جمع‌بندی

ترازنامه بانک مرکزی دفتر دو ستونه‌ی پول کشور است. ستون دارایی می‌گوید پول به چه دلیلی ساخته شده: خرید ارز، قرض به دولت یا قرض به بانک‌ها. ستون بدهی می‌گوید پول کجاست: در جیب مردم یا در حساب بانک‌ها. پایه پولی تکه‌ای از همین ستون بدهی است.

پس دفعه‌ی بعد که خبری از بانک مرکزی خواندید، سه کار کنید. ببینید رشد از کدام ردیف آمده. سهم تسعیر را جدا کنید. و یادتان باشد اثرش چند ماه بعد در قیمت‌ها می‌رسد. همین سه قدم شما را از بیشتر تیترخوان‌ها جلو می‌اندازد.